Кіріспе

Өзбекстанның саяси жүйесі

Өзбекстан Республикасы – президенттік конституциялық республика болып табылады, онда Өзбекстан Президенті мемлекет басшысы есебінде қарастырылады. Атқару билігін үкімет және Өзбекстан Премьер-министрі жүзеге асырады. Заң шығару билігі Олий Мажлистің екі палатасына – Сенатқа және Заң шығарушы палатаға тиесілі. Сот билігі (немесе сот жүйесі) Жоғарғы Соттан, Конституциялық Соттан және Жоғары Экономикалық Соттан құралған, олар сот билігін жүзеге асырады. Өзбекстандағы экономикалық реформаларға қарамастан, саяси реформаларға ұмтылыс байқалмады. Өзбекстан үкіметі тәуелсіздік алғаннан бері (1991 жылдың 1 қыркүйегі) оппозициялық топтарға қарсы күшін күшейтіп, оларды жазалауды күшейтті. Атаулары өзгергенімен, үкіметтік институттар Кеңес Одағының ыдырауына дейін болған институттармен салыстырылады. Үкімет өтпелі кезеңде тұрақтылықты қамтамасыз ету және өзгерістерге біртіндеп ұмтылу қажеттігін баяндап, қоғамдық жиналыстарды, оппозициялық партияларды және БАҚ-ты шектеуін басқа бұрынғы республикалардағы (әсіресе көршілес Тәжікстандағы) қақтығыстар мен хаостың болуымен ақтады. Бұл тәсіл Өзбекстан халқының көп бөлігі тарапынан қолдау тапты, бірақ мұндай көзқарас ұзақ мерзімде тұрақты болмауы мүмкін. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары демократиялық реформалар үшін қажетті институционалдық өзгерістерді қабылдауға қарағанда, оларға қарсылық күшті болды. Тәуелсіздіктің алғашқы күндерінде Өзбекстанда демократияға бағытталған қозғалыс, қалған кеңестік үлгідегі күшті орталықтандырылған басшылықтың инерциясымен жеңіліп қалған сияқты.

Тәуелсіздік

Кеңес дәуірінде Өзбекстан өзінің үкіметін және жергілікті коммунистік партиясын барлық республикаларға белгіленген құрылымға сәйкес ұйымдастырды. Кеңес Одағының Коммунистік партиясы (КОКП) елді басқаруда орталық орынды иеленді. Партия үкіметтік құрылымға басшылықты да, кадрларды да қамтамасыз етті. Жүйе қатаң бюрократиялық болды: үкіметтің әр деңгейі мен әр мемлекеттік органы партияда өз бейнесін тапты. КОКП бюрократияны бақылау үшін қолданған құрал – номенклатура жүйесі, үкімет пен басқа да маңызды ұйымдардағы маңызды лауазымдардың тізімі, оларды партияның келісімімен ғана толтыруға болады. Номенклатура кеңес саяси элитасын анықтады және тізімдегі адамдар міндетті түрде КОКП мүшелері болды. 1991 жылдың тамызында Мәскеуде Михаил Горбачев үкіметіне жасалған төңкеріс әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін Өзбекстанның Жоғарғы Кеңесі республиканың тәуелсіздігін жариялады, енді ол Өзбекстан Республикасы деп аталады. Сонымен қатар, Өзбекстан Коммунистік партиясы КОКП-мен байланысын үзіп, үш айдан кейін Өзбекстан Халықтық Демократиялық партиясы (ХДП) болып қайта аталды, бірақ партия басшылығы президент Ислам Каримов басшылығымен өз орнында қалды. Тәуелсіздік институционалдық өзгерістерді әкелді, бірақ Өзбекстандағы басқарудың мәні көп өзгермеді. 1991 жылдың 21 желтоқсанында Каримов басқа он советтік республика басшыларымен бірге Кеңес Одағын таратуға және Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын (ТМД) құруға келісті, Алматы Декларациясына сәйкес Өзбекстан оның негізін қалаушысы болды. Ұзақ өтпей Каримов тәуелсіз Өзбекстанның президенті болып сайланды. Каримов оппозициялық кандидат Мұхаммед Салихке (немесе Салихқа) қарсы сайлауда дауыстардың 86 пайызын жинады, сарапшылар сайлаудың бұрмаланғаны туралы айыптауларға қарамастан, оның көрсеткіштерін жоғары бағалады. Ал басты оппозициялық партия «Бірлік» сайлауға дейін тіркелуден бас тартты. 1992 жылы ХДП Өзбекстан Коммунистік партиясының иеленген атқарушы және заңнамалық билік органдарындағы үстемдігін сақтап қалды. Барлық нағыз оппозициялық топтар қудаланды және физикалық жағынан тоқтатылды. 1989 жылы зиялы қауым құрған алғашқы оппозициялық партия «Бірлік» мемлекеттік құрылысқа қарсы әрекеттер жасады деген айыппен таратылды, бұл Каримов режимі үшін авторитарлықты күшейтудің басты себебі болды: ислами фундаментализм зайырлы мемлекетті құлатып, Ирандағы сияқты ислами режимді орнатуы мүмкін деген қауіп туды. 1992 жылдың желтоқсанында ратификацияланған Конституция Өзбекстанның зайырлы мемлекет екенін қайта растады. Конституцияда жаңа типтегі заң шығарушы орган көзделгенімен, ХДП билік еткен Жоғарғы Кеңес жаңа парламент, Олий Мажлис сайлауына дейін, 1994 жылдың желтоқсаны мен 1995 жылдың қаңтарында шамамен екі жыл қызмет етті. 1993 жылы ислами фундаментализмнің таралуына қатысты Каримовтың алаңдауы Өзбекстанның ТМД-ның көпұлтты бейбітшілік сақтау күштеріне қатысуына себеп болды, олар жақын жердегі Тәжікстандағы азаматтық соғысты тоқтату үшін жіберілді, бұл күштер үш жылдан кейін де жағдайдың тұрақсыздығына байланысты сол жерде қалды. Сонымен қатар, 1993 және 1994 жылдары Каримов режимінің жүргізген репрессиялары халықаралық құқық қорғау ұйымдарынан қатты сынға ұшырады. 1995 жылдың наурыз айында Каримов президенттік өкілеттігін 1997 жылғы кезекті сайлаудан 2000 жылға дейін ұзарту туралы референдумда 99 пайыз дауыспен жеңіске жетіп, осы бағытта тағы бір қадам жасады. 1995 жылдың басында Каримов Өзбекстанның халықаралық саудалық жағдайын жақсарту қажеттілігіне байланысты оппозициялық партиялар мен коалицияларға толеранттылық таныту саясатын жариялады. 1995 жылы бірнеше жаңа партия тіркелді, бірақ олардың үкіметке қарсылығы күмәнді болды және оппозициялық саяси қайраткерлердің кейбіреуі түрмеге қамалды. Парламент сайлауы, жаңа Конституцияның 18 жасқа толған барлық азаматтарға жалпы сайлау құқығын кепілдік беруіне сәйкес, ХДП мен үкіметті қолдайтын «Отан дамуы» партиясынан басқа барлық партияларды қатысудан шеттетуге әкелді, бұрын барлық партиялар еркін қатыса алады деп уәде берілгеніне қарамастан. Жаңа, 250 орындық Олий Мажлиске ХДП кандидаттары ретінде 69 депутат сайланды, бірақ шамамен 120-ға жуық депутат ХДП мүшелері еді, олар ХДП емес, жергілікті кеңестерден техникалық түрде тағайындалды. Нәтижесінде, жаңа парламент жұмысын бастағаннан кейін де Каримовтың үстемдігі сақталды.

1992 жылғы конституция

Президенттік қызметін бастағаннан бастап Каримов формалды түрде демократиялық реформаларды жүзеге асыруға ұмтылып келді. 1992 жылдың желтоқсан айында заң шығарушы орган жаңа Конституцияны қабылдады. Ресми түрде ол күшті Президенттік, Олий Мәжліс және сот жүйесі арасындағы билікті бөлуді көздеді. Бірақ іс жүзінде бұл өзгерістер көбінесе сыртқы әсерге түсетін болды. Жаңа Конституцияның мәтінінде көптеген демократиялық қағидалар болғанымен, олар Президенттің жарлықтары мен заңнамалармен алмастырылуы мүмкін, ал Конституциялық заңдар көбінесе назарға алынбайды. Президент тікелей бес жылға сайланады және оның өкілеттігі бір рет қайта жаңартылуы мүмкін. Ол мемлекет басшысы болып табылады және Конституцияға сәйкес, жоғары атқарушы билікке ие. Қарулы күштердің бас қолбасшысы ретінде Президент төтенше жағдай немесе соғыс жариялауға құқылы. Президентке премьер-министрді, министрлер кабинетін және үш ұлттық соттың судьяларын тағайындауға, Олий Мәжлістің мақұлдауымен, төменгі соттардың барлық мүшелерін тағайындауға өкілеттік берілген. Президент парламентті таратуға да құқылы, бұл билік үшін күрес кезінде Олий Мәжлістің Президенттік тағайындауларға вето қою құқығын жоққа шығарады. Жоғары заң шығарушы орган – Олий Мәжлістің депутаттары бес жылға сайланады. Олий Мәжліс Конституциялық Соттың келісімімен Президенттің ұсынысы бойынша таратылуы мүмкін; алайда Конституциялық Сот Президенттің тағайындауына бағынышты болғандықтан, тарату ережесі биліктің тепе-теңдігін атқарушы билікке қарай бұрады. Олий Мәжліс заң шығарумен айналысады, оның бастамасы Президенттен, парламенттен, жоғары соттардан, бас прокурордан (елдегі жоғары құқық қорғау органы) немесе Қарақалпақстан Автономиялық Республикасының үкіметінен шығуы мүмкін. Заңнамадан өзге, халықаралық шарттар, Президенттің жарлықтары және төтенше жағдайлар да Олий Мәжліс Сенатынан ратификациялануы тиіс. Ұлттық сот жүйесіне Жоғарғы Сот, Конституциялық Сот және Жоғары Экономикалық Сот кіреді. Төменгі сот жүйесі облыстық, аудандық және қалалық деңгейлерде жұмыс істейді. Барлық деңгейдегі судьяларды Президент тағайындайды және Олий Мәжліс бекітеді. Формалды түрде басқа мемлекеттік органдардан тәуелсіз болғанымен, соттар атқарушы биліктің толық бақылауында қалады. Кеңес заманындағыдай, бас прокурор және оның аймақтық және жергілікті өкілдері мемлекеттің бас прокуроры және қылмыстық істерді тергеуші ретінде әрекет етеді, бұл конфигурация айыпталушылардың сотқа дейінгі құқықтарын шектейді.

Оппозициялық партиялар мен БАҚ

2002 жылғы референдумда екіпалаталы парламент құру жоспары да қабылданды. Үкімет мақұлдауымен бірнеше саяси партиялар құрылды, бірақ олар әлі күнге дейін үкімет саясатына балама ұсынуға қызығушылық танытқан жоқ. Сол сияқты, көптеген бұқаралық ақпарат құралдары (радио, теледидар, газеттер) құрылғанмен, олардың барлығы үкімет бақылауында немесе саяси мәселелерді көтеріп, талқылаудан қашады. Тәуелсіз саяси партияларды тіркеуге шектеулер қойылып, бас тартылды. Конституциялық қорғауға қарамастан, Каримов үкіметі саяси қозғалыстардың қызметін белсенді түрде тоқтатты, рұқсатсыз жиналыстар мен демонстрацияларды жалғастырып тыйым салды, оппозициялық саяхаткерлерді қысымға алды. Мұндай қуғын-сүргін тіпті институционалдық өзгерістер жасалған жағдайда да конструктивті оппозицияны әлсіретеді. 1990 жылдардың ортасында тәуелсіз кәсіподақтарға, үкіметтен бөлек, маңызды құқықтар берілді және жеке құқықтар кеңейтілді, бірақ олардың іске асырылуы біркелкі емес, ал Мемлекеттік қауіпсіздік қызметі (SGB) сияқты мемлекеттік қауіпсіздік органдарының рөлі маңызды болып қала береді. Өзбекстанда эпизодты либерализациядан басқа, барлық оппозициялық қозғалыстар мен тәуелсіз БАҚ-тарға тиісінше тыйым салынған. 1990 жылдардың басында оппозициялық қайраткерлер негізсіз айыптаулармен тұтқындалып, ұрып-соғылды. Мысалы, 1994 жылы Өзбекстанның танымал қайраткері Ыбырай Буреев жаңа оппозициялық партия құру жоспарын жариялағаннан кейін тұтқындалды. Наурыз айындағы референдум алдында босатылған Буреев көп ұзамай заңсыз қару-жарақ және есірткі заттарын иеленгені үшін қайтадан тұтқындалды. 1995 жылдың сәуірінде президент Каримовтің өкілеттігін ұзартқан референдумнан кейін екі апта өткен соң, алты диссидент "Эрк/Азаттық" партиясы газетін таратып, Каримовты құлатуға шақырды деген айыппен түрмеге кесілді. Өзбекстанның Ұлттық қауіпсіздік қызметі (ҰҚҚ) оппозициялық топтардың мүшелерін Мәскеуде де мазалады.

Ислам фундаментализміне қарсы іс-қимыл

Үкімет ислам экстремизіміне күдіктілерді қатаң жазалайды. Түрмеде отырғандардың арасында «Хизб ут-Тахрир» ұйымының 6000-ға жуық мүшесі бар деп есептеледі, ал кейбіреулері соңғы бірнеше жылда түрмедегі аурулар, азаптаулар және зорлық-зомбылық салдарынан қайтыс болды деген мәлімет бар. Діни білім алу мүмкіндіктері шектеулі болғандықтан, кейбір жас мұсылмандар жер асты ислам қозғалыстарына қатынай бастады. Полиция және Ұлттық қауіпсіздік қызметі (ҰҚҚ) тергеу кезінде азаптауды қалыпты тәсіл ретінде қолданады. Үкімет азаптауға айыпталған бірқатар офицерлерді сотқа беруді бастады. Төрт полиция қызметкері және үш ҰҚҚ қызметкері сотталды. Үкімет саяси және саяси емес тұтқындарға кешірім жасады, бірақ бұл шара тұтқындалғандардың аз бөлігіне ғана тиді деп саналады. 2002 және 2003 жылдың басында үкімет бұрынғыға қарағанда аз ислам фундаменталистерін ұстады. Дегенмен, 2005 жылдың мамыр айында Андижан қаласында полиция наразылық көтерілісін басып тастап, жүздеген адамды өлтірді. Халықаралық қауымдық тарапынан қолдау тапқан үкімет цензураны жойды, алайда бұқаралық ақпарат құралдары әлі де қатаң бақылауда қалуда.

Заң шығарушы билік

Олий Мажлистің Заң шығару палатасында бес жылдық мерзімге сайланатын 150 мүше бар, ал Сенатта 100 мүше бар, олардың 84-і аудандық, облыстық және қалалық депутаттардың отырыстарында сайланады, ал 16-сы президент тарапынан тағайындалады.

Халықаралық ұйымға қатысу

АДБ, ТМД, ЕАЭК, ЕҚДБ, ЕЭК, ЭКО, ЭСКАП, ФАО, МАГАТЭ, МДБ, ИКАО, МКРМ, АӨК, МФК, МФКК, МО, ХВҚ, Интерпол, МОК, ИСО, МТБ, НАМ, ИИҰ, ҚҚБҰ, ЕҚЫҰ, ПФП, ШЫҰ, БҰҰ, ЮНКТАД, ЮНЕСКО, ЮНИДО, УПУ, ҚХҰ, ДСҰ, ДДҰ, ДСҰ, БҰҰ туризм ұйымы, ДСҰ (байқаушы).