Кіріспе

Француз тарихшысы (1553–1617)

Жак Огюст де Ту (Тхуан) (8 қазан 1553, Париж – 7 мамыр 1617, Париж) – француз тарихшысы, кітап коллекционері және Париж Парламентінің президенті.

Өмір

Жак Огюст де Ту Париж Парламентінің президенті Францтың (1544 ж. қайтыс болған) немересі және Франция тарихын жазуға ниеттенген Кристоф де Тудың (1582 ж. қайтыс болған) үшінші ұлы болды. Оның інісі Шартр епископы Николя де Ту (1573–1598) болды. Осындай отбасылық ортада ол әдебиетке құштарлықты, мызғымас, бірақ төзімді діншілдік пен Корольге адалдықты дамытты. Он жеті жасында ол заң оқуын алдымен Орлеанда, содан кейін Буржеде бастады, онда ол Франсуа Отманмен танысты, ал соңында Валенседе Жак Кужастың шәкірті және Жозеф Юстус Скалигердің досы болды. Бастапқыда оған дін қызметі жоспарланған; ол кішігірім шендер алды, ал оның інісі Николас епископ болып тағайындалғанда, ол Париж Нотр-Дам соборының каноны қызметін иеленді. Келесі он жыл ішінде ол пайдалы саяхаттарға барлық мүмкіндікті пайдаланды. 1573 жылы ол Поль де Фуамен бірге елшілікке қатысты, бұл оған итальяндық аймақтардың көп бөлігін аралауға мүмкіндік берді; ол елшінің хатшысы болған Арно д’Оссатпен (кейіннен Ренн епископы, Бае епископы және кардинал) достық қарым-қатынас орнатты. Келесі жылы ол Польша патшалығынан қашқаннан кейін король Генрих III-ті Францияға қайтарумен байланысты сәнді процессияның бір бөлігі болды. Ол Францияның бірнеше аймағына сапар шекті және Бордода Мишель де Монтеньмен кездесті. Ағасы Жанның (1579 жылдың 5 сәуірінде) қайтысымен, ол Парламентке тікелей кеңесші болды, оның туыстары оны дін қызметін тастауға көндірді, ол Парламентке кірді және үйленді (1588). Сол жылы ол мемлекеттік кеңесші болып тағайындалды. Ол Генрих III және Генрих IV-ке адал қызмет етті, өйткені екеуі де заңды биліктің өкілдері болды. Ол інісі Августиннен кейін президент à mortier (1595) қызметін мұраға алды және өкілеттігін діни келісімді сақтау үшін пайдаланды. Ол протестанттармен Нант эдикті келісті, ал Галликан шіркеуінің қағидалары атынан Трент соборының мойындалуына қарсы болды. Генрих IV қайтыс болғаннан кейін де Ту көңіліне күдік келді; королева-регент Мария де Медичи оған Парламенттің премьер-президенті лауазымын беруден бас тартты, оның орнына оны Саллидің орнын басатын Қаржы кеңесінің мүшесі етіп тағайындады. Бұл оның төмендеуі болды; алайда ол оның басшылығымен қызмет етуді жалғастырды және Сте-Менехольдта (1614) және Лодунда (1616) жасалған шарттарды келісуге қатысты. Ол Парижде қайтыс болды. Оның ұлы Франсуа Огюст де Ту болды, ол 1642 жылы король Людовик XIV және кардинал Ришелье тарапынан Анри Кофьер де Рузе, Синкмар графымен бірге жасаған қылмыс үшін өлім жазасына кесілді.

Елтаңба

Ақ, қара үш шыбықтың арасындағы шеврон.

Жұмыстар мен кітапхана

Оның мінез-құлқы оны Лига партиясының және Ватиканның ашу-ызасына ұшыратты, ал тарихының алғашқы басылымы жарық көрген кезде олар оны қуғынға түсті. Бұл тарих – оның өмірлік еңбегі болды. 1611 жылғы 31 наурызда президент Пьер Жаннинге жолдаған хатында ол өз жұмысын сипаттады. Оның материалдары бай кітапханасынан алынған, ол Еуропаның мақтанышының бірі еді. Ол 1587 жылы Пуатевин көшесінде Пьер Дюпуй мен Жак Дюпуй ағайындыларын кітапханашылар етіп тағайындап құрды. Бұл Ренессанс дәуіріндегі ең көрнекті кітапханалардың бірі болатын. Оның мақсаты ғылыми және бейтарап еңбек жазу еді, сондықтан ол оны латын тілінде «Historia sui temporis» деп атады. 1545-1560 жылдарды қамтитын алғашқы 18 кітабы 1604 жылы жарық көрді (1 том, folio), бірақ автордың өзі «les envieux et les factieux» деп атаған адамдар оған бірден шабуыл жасады. Екінші бөлімі, алғашқы дін соғыстарына (1560-1572) және Сент-Бартоломей күні қырғынына арналған, «Index Librorum Prohibitorum» тізіміне енгізілді (1609 жылғы 9 қарашада). 1607 және 1608 жылдары жарық көрген үшінші (1574 жылға дейін) және төртінші (1584 жылға дейін) бөлімдері де Тю әділдік пен бейтараптық сақтауға тырысқанына қарамастан, ұқсас наразылық тудырды. Ол өзінің абыройын сақтау үшін кітабының француз тіліне аударылуына тыйым салды, себебі, оның сөздерінше, «автордың ниетіне қайшы келетін қателіктер мен кемшіліктер жасалуы мүмкін». Алайда, бұл иезуит әкесі Маконың оны «жалған католик және ашық дінсізден де нашар» деп айыптауына кедергі болмады (1614); де Туа, Франциск Святойдің үшінші орденінің мүшесі болған. Өзін сынағандарға жауап ретінде ол «Мемори» атты еңбегін жазды, ол өз заманының тарихына пайдалы қосымша болып табылады. Де Тюға біз тағы да бірнеше еңбектерді қарыздымыз: «De re accipitraria» трактатын (1784), Папьер Массонның латын тіліндегі өмірбаянын, «Poemata sacra» және т.б.

Басылымдар

Де Тю қайтыс болғаннан кейін үш жыл өткен соң Пьер Дюпуй мен Николя Риго 138 кітаптан тұратын *Historia sui temporis* еңбегінің алғашқы толық басылымын жариялады; олар оған латын тілінде жазылған *Мемуарлар* қосты (1620). Жүз жылдан кейін Сэмюэл Бакли сындық басылымды шығарды, оның материалдарын Томас Карт Францияда жинаған болатын (1733). Де Тю классик ретінде танылды, және ол осы құрметке лайық еді. Оның тарихы – ең жақсы дереккөздерден алынып, көркем және жанды стильде ұсынылған, нақты зерттеудің үлгісі; алайда, тіпті Ренессанс дәуірінде латын тілі қолданыстан шығып қалғандықтан, де Тю география немесе басқару саласының техникалық терминдеріне нақты сәйкес келетін сөздерді таба алмады. Де Тю монументалды тарихын аударуға тыйым салған себептер оның өлімімен бірге жойылғандықтан, оны оқырмандарға қолжетімді ету үшін жақын арада әрекеттер жасалды. Ол алдымен неміс тіліне аударылды. Кейіннен католиктік дінге өткен протестант пасторы Г. Буль оны француз тіліне аударды, бірақ баспагер таба алмады. Алғаш рет жарық көрген аударма Пьер Дю Райердің (1657) аудармасы болды, бірақ ол толық емес еді. Келесі ғасырда Сент-Мор бенедиктіктерімен адал қызмет еткен, кейін Манон Леско романының авторы болған аббат Превост, голланд баспасымен он томдық аударма туралы келісімге келді; тек бірінші томы жарық көрді (1733). Бірақ, бәсекелестік, мүмкін, әділетсіз болды. Баклидің тамаша басылымын пайдалану мүмкіндігіне ие болған аудармашылар тобы бірден он алты томдық аударманы жариялады (*De Thou, Histoire universelle*, фр. ауд. Шарль ле Бо, Ле Маскриер, Аббат Де Фонтен, 1734). Ал *Мемуарлар* бұрыннан Le Petit және Des Ifs (1711) аударған; осы түрінде олар Petitot, Michaud және Buchon жинақтарында қайта басылды. Оның өмірі туралы ағайынды Дюпуйлер жинаған естеліктерді қараңыз: *Thuana, sive Excerpta ex ore J. A. Thuani per F. F. P. P.*, Париж, 1669 (Ф. Ф. П. П. = *Fratres Puteanos*, яғни Дюпуй ағайындылары; 1733 жылғы басылымда қайта басылды), сондай-ақ Ж. А. М. Коллинсонның (*Туанустың өмірі*, Лондон: Longman, Hurst, Rees, and Orme, 1807) және Генрих Дюнцердің (*Жак Аугуст де Тьюдің өмірі, жазулары және тарихи өнері ежелгі заманмен салыстырылады*, Дармштадт: Leske, 1837) еңбектерін қараңыз. Сондай-ақ, Генри Харриссенің (*Президент де Тю және оның ұрпақтары, олардың танымал кітапханасы, олардың гербтері және Дж. А. Туани Historiarum sui Temporis француз тіліне аудармасы*, Париж: Librairie H. Leclerc, 1905) еңбегін де қараңыз.