Кіріспе
Туысқандыққа немесе досқа көрсетілген жағдай
Непотизм – туыстарға кәсіп немесе қызмет саласында артықшылық, жеңілдік немесе лауазым беру амалы. Бұл салалар бизнес, саясат, ғылым, ойын-сауық, спорт, дін және денсаулық сақтау сияқтылармен шектелмейді. Бұл термин католик папалары мен епископтарының туған балаларын маңызды қызметтерге тағайындауынан туындаған. Непотизмді ежелгі заманнан бері Аристотель, Валувар және Конфуций сияқты көптеген философтар сынға алып, оны зиянды және ақылға сыймас деп айыптаған.
Шығу тегі
Бұл термин итальян тіліндегі "nepotismo" сөзінен шыққан, ол латын тіліндегі "nepos" түбіріне негізделген, яғни "немере" дегенді білдіреді. Орта ғасырлардан бастап 17 ғасырдың соңына дейін, қасиеттілікке серт берген және сол себепті өздерінің заңды балалары болмаған кейбір католик папалары мен епископтары, өздерінің немерелеріне әкелері ұлдарына берілетіндей артықшылықтарды берді. Көптеген папалар өздерінің немерелері мен басқа туыстарын кардинал дәрежесіне көтерді. Мұндай тағайындамалар көбінесе папалық "династияны" жалғастыру құралы болды. Мысалы, Борджиа әулетінің басшысы Калликст III папасы өзінің екі немересін кардинал етіп тағайындады; олардың бірі, Родриго, кейіннен кардинал лауазымын папалыққа жол ашу үшін пайдаланды, Александр VI папасы болды. Александр VI кейіннен өзінің сүйіктісінің інісі Алессандро Фарнезені кардинал етіп тағайындады; Фарнезе кейіннен Пауыл III папасы болды. Пауыл III де непотизммен айналысты, мысалы, 14 және 16 жастағы екі немересін кардиналдар етіп тағайындады. Бұл практика 1692 жылы Иннокентий XII папасы "Romanum decet Pontificem" бұйрығын шығарғаннан кейін шектелді.
Ежелгі әдебиеттердегі атаулар
Үкіметтер мен корпорацияларға нұсқаулық қызмет ететін "Кураль" әдебиетінің екінші кітабында Валлувар туыстық белгілілік пен жақындыққа ұмтылуды былай түсіндіреді: "Егер сіз жұмысыңызға лайықсыз адамды тек қана оны жақсы көріп, ұнатуыңыз себепті таңдасаңыз, ол сізді шексіз қателіктерге бастайды". Оның ойынша, туыстық белгілілік – зұлымдық та, ақылсыздық та.
Ұйымдастыру
Ұйымдардағы жеқпарлық билікті монополиялауға алып келеді, себебі институционалдық шешімдерді қабылдауға қатысқан мүшелер туысқандық байланыста болған жағдайда, мекемелерде қабылданған шешімдер жақын туыстар тобының пайдасына жасалу қаупі туады. Жеқпарлық ұйымдар ішінде де кездесуі мүмкін, егер адамның жұмысқа орналасуы отбасылық байланыстары арқасында болса. Бұл, әдетте, жұмыс беруші де, жұмыскер де тарапынан әдепсіздік деп есептеледі. Ұйымдағы жеқпарлықтың бір салдары – ұйымның байланыс желісінің шектелуіне, басқа әлеуметтік айналымдармен келіссөздер жүргізу мүмкіндігінің төмендеуіне, соның салдарынан ұйымдардың табыстылығы мен қызмет ету мерзімінің ұзақ мерзімде азаюына әкелуі мүмкін.
Жұмыспен қамту
Жұмыс орнындағы туыстық қатынас (непотизм) жұмыста мүмкіндіктердің артуына, жұмысқа орналасуға немесе басқалармен салыстырғанда жоғары жалақы алуға әкелуі мүмкін. Отбасылық байланыс арқасында жұмысқа тағайындалуға қатысты пікірлер әртүрлі – жақтаушылар да, қарсыластар да бар, және мұндай жағдай көбінесе шағын, отбасылық бизнестерде кездеседі. Бір жағынан, туыстық қатынас тұрақтылықты және сабақтастықты қамтамасыз етеді. Сыншылар туыстық байланысы жоқ қызметкерлердің моральдық жағдайының нашарлауын, міндеттемесіздігін және туыстық байланыс арқылы тағайындалған басшыларға деген жалпы теріс көзқарасты көрсететін зерттеулерге сілтеме жасайды. Forbes журналында жарияланған бір мақалада: «Егер ең жоғары саты белгілі бір есімді адамдарға арналса, онда көтерілуге баспалдақ жоқ» делінген. Жақын туыстарды жұмысқа алу, оларды жұмысқа алғандардың идеяларын және мақсаттарын жалғастыруға мүмкіндік береді, себебі олар айналасындағы адамдар оларға қарсы тұратынын біледі. Алайда, бұл білікті кадрлардың жетіспеушілігіне немесе өнімділіктің төмендеуіне әкелуі мүмкін, өйткені қызметкерлер өз қызметтерін атқаруға ең лайықты кандидаттар болмаса да, оларды жұмыс берушілер қорғайды. Кейбір компаниялар туыстық қатынасты этикалық тұрғыдан дұрыс емес деп санайды және оны тым қиын және бұзушылық тудыратын жайт деп есептейді. Көптеген компаниялардың қызметкерлердің мінез-құлқы туралы ережелерінде мүдделердің қақтығысына байланысты қатаң тәртіптік шаралар қарастырылған. Бірақ туыстық қатынасқа негізделген жағдайларда, мұндай ережелер көбінесе сақталмайды немесе орындалмайды.
Академиялық ортада
Непотизм академиялық ортада жиі кездеседі, онда профессорлардың жұбайлары мен кейде балалары олар жұмыс істейтін сол-ақ факультетке жұмысқа орналастырылады. 20-шы ғасырдың екінші жартысында, кем дегенде АҚШ-та, мұндай жағдайлар азырақ болды, себебі университеттерде қатаң непотизмге қарсы саясат қабылданған. Сыбайлас жемқорлықтың жоғары деңгейіне ие және жоғары білім беру жүйелерінде университеттер арасындағы бәсекелестік төмен елдерде академиялық ортадағы жемқорлық деңгейі көбінесе жоғары болады. Италияның академиялық жүйесі басқа дамыған елдермен салыстырғанда ерекше жоғары непотизм деңгейімен ерекшеленеді. Непотизм кейде академияда әйелдердің жұмысқа орналасуына қолдау көрсету үшін мақталады.
Аргентина
Аргентинада туыстық қатынас кең таралған құбылыс. Оны азайтуға түрлі әрекеттер жасалса да, мемлекеттік қызмет орындары алғыс айту немесе партиялық жақындық белгісі ретінде қолданылатын елде бұл қиындық тудырады. Бұрынғы президент Маурисио Макри өзінің отбасына салықтан жеңілдік бергендігі үшін туыстық қатынасқа байланысты тергеуге алынды. Дегенмен, 2018 жылы Маурисио Макри үкіметі 93/2018 Жарлығы арқылы туыстық қатынасқа шектеу қойды. Бұл жарлықта "Ұлттық мемлекеттік секторда, кез келген нысанда, Президент пен Вице-президенттің, Министрлер кабинетінің басшысының, Министрлердің және Министр дәрежесіндегі және оған сәйкес лауазымдағы өкілдердің бірінші және екінші туысқандары, сондай-ақ жұбайлар мен бірге тұратын адамдар тағайындалмайды" делінген. Киршнеристтік қозғалыс туыстық қатынасқа сенеді және меритократияны кемсітетін ұғым ретінде қарастырады деп ашық айыпталады. Үкімет министрліктері мен хатшылықтары қазіргі партия жетекшілерінің достары, туыстары және қолдаушыларымен толы, олардың көптегені өз жұмыстарында тиімсіздігі үшін сынға ұшыраған. 2023 жылдың 10 желтоқсанында либертариандық президент Хавьер Милей билікке келді. Ол саяси "кастаны" сынап, дәстүрлі саяси партияларды қаралауға құрылған энтелехия екенін айтты. Осы "кастаның" ерекшеліктерінің бірі – мемлекеттік лауазымдарға дос-туыстарды дискрециялық түрде тағайындау. Президенттің алғашқы қадамдарының бірі Маурисио Макридің 93/2018 Жарлығын өзгертіп, оның қарындасы Карина Милейге Президент әкімшілігінің Бас хатшысы лауазымын беруге мүмкіндік жасады. Екі айдан кейін үкімет өкілі Мануэль Адорнидің інісі Франсиско Адорни Қорғаныс министрлігінде кеңесші болып тағайындалды.
Австралия
2001 жылы Сиднейдің англикандық архиепискобы болып тағайындалғаннан кейін көп ұзамай, Питер Дженсен Австралия телерадиокорпорациясына берген сұхбатында ағасы Филипп Дженсенді Сидней деканы етіп тағайындағаны және әйелі Кристин Дженсенді Сидней епархиясының ресми лауазымына орналастырғаны үшін туыстық белгілілікке (непотизмге) айыпталды. 2009 жылы Квинсленд штатындағы сайлауда жеңіске жеткен Анна Блай күйеуі Грег Уизерске Климаттық өзгерістер басқармасының басшысы лауазымын бергені үшін туыстық белгілілік жасады деп айыпталды. Футбол федерациясы Австралия 2004 жылы құрылғаннан бастап 2015 жылға дейін, мерзімі біткенге дейін Франк Лоуи басқарды. Оның ұлы Стивен Лоуи, жоғары деңгейдегі спорттық басқаруға тікелей қатысы болмаған, Фрэнк Лоуидің ізбасары ретінде ұсынылып, Фрэнкке адал кеңес тарапынан қарсылықсыз сайланды. Стивеннің келуі қолданыстағы басқару мәселелерін ушықтырды, «Сити Футбол тобы» бастаған фракциялық оппозиция ФИФА-ның араласу қаупін тудырды. Ақырында, Лоуи отбасының қарсылығына қарамастан, басқару реформалары күштетіліп қабылданды, нәтижесінде Стивен Лоуи лауазымынан кетті. Лоуи «Вестфилд» тобының негізін қалаушы ретінде корпоративтік іс-әрекеттерінде де ұлдарына қатысты туыстық белгілілікке айыпталды.
Әзірбайжан
2017 жылдың 21 ақпанында Әзірбайжан Президенті Ильхам Әлиев Әзірбайжанның вице-президенті лауазымын құрды, сосын әйелі Мехрибан Әлиеваны осы лауазымға тағайындады. 1993 жылдан бері Әзірбайжан президенттігі әрқашан Әлиевтер отбасының мүшесінің қолында болды: 1993 жылы Гейдар Әлиев Әзірбайжан президенті болып сайланды, ал 2003 жылы АҚШ-тағы ауруханада қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Ильхам Әлиев президент болды және содан бері осы лауазымда қызмет етеді. Оның үкіметі демократиялық және баспасөз бостандықтарының жетіспеушілігіне айыпталып келеді.
Бельгия
Соңғы он жылда Бельгияда саяси династиялар құруға сын күшейіп келеді. Бұл құбылыс партияның белгілі мүшелерінің сайлау тізіміндегі кандидаттардың орнын бақылауымен түсіндіріледі, ал тізімдегі орны кімнің сайланатынын шешеді. Бұл құбылыстың тағы бір себебі – дауыс жинауда танымал атаудың маңыздылығы. Бруно Тоббакқа қатысты жемқорлық айыптары тағылды. Ол 2005 жылы 35 жасында фламанд социалистерінің мүшесі, сенатор және бұрынғы министр Луи Тоббак ұлы ретінде Бельгияның зейнетақы және қоршаған орта министрі болды. Бельгия парламентінің бұрынғы спикері Герман Де Крудың ұлы Александр Де Кру 33 жасында әкесінің партиясы – "Ашық VLD" партиясының төрағалығына кандидат болды. Сонымен қатар, Антверпен қаласының бұрынғы мэрі Леона Детижедің қызы, ал ол өзі Антверпеннің бұрынғы мэрі Франс Детижедің қызы Майя Детиже мысалы бар. Биліктегі партияның барлық ұлдары жеңіліске ұшырады, бірақ кейін жоғары лауазымдарға тағайындалды.
Қытай
Соңғы 3000 жыл бойы Қытайда рулық және кеңейтілген отбасылық мәдениетте жемқорлық кең таралған. Конфуций "ата-анаға құрметпен қабілеттілікті теңестірудің" маңыздылығы туралы жазған. Руға негізделген феодалдық жүйе Конфуцийдің өмірінде күйрегенімен, жемқорлық қазіргі заманға дейін жалғасуда.
Франция
2009 жылдың қазан айында Франция Республикасының президенті Николя Саркозидің екінші ұлы Жан Саркози, жоғары білімі мен кәсіби тәжірибесі болмаса да, ірі француз мекемесінің директоры болуға жақын еді. 2008 жылы ол әкесі бұрын қала әкімі болған Neuilly sur Seine қаласының аймақтық кеңесіне сайланды. 2009 жылдың қыркүйегінде сол кездегі президент Николя Саркозидің тұңғыш ұлы, реп продюсері Пьер Саркози, 80000 еуролық өнер жобасына шамамен 10000 еуро көмек сұрады. Ол SCPP мүшесі болмағандықтан, өтініш автоматты түрде қабылданбады. Пьер Саркози содан кейін Елисей сарайына барып, нәтижесінде Елисей сарайының қызметкері SCPP-мен байланысты, ал SCPP президенті Марк Гез мәселенің оң шешім табатынына уәде берді. Алайда, SCPP мүшесі және президенті Ив Ризельдің сөзіне қарағанда, бұл болмайды, себебі SCPP-нің қаржылық көмегі бірнеше айдан бері тек мүшелеріне ғана қарастырылған.
Грекия
Грецияда партияның қазіргі немесе бұрынғы басшыларының туыстары партия мүшесі болуы және партия үкімет құрған кезде министрлік қызметке тағайындалуы жиі кездесетін жағдай. Сонымен қатар, Папандреу отбасынан үш премьер-министр, Мицотакис отбасынан екі (соның бірі қазір қызметте), Карамналис отбасынан екі премьер-министр (үшіншісі 2023 жылдың ақпанына дейін көлік министрі болып жұмыс істеді, бірақ ел тарихындағы ең ауыр теміржол апатынан кейін лауазымынан бас тартты).
Үндістан
Үндістанда жеңдікшілік саясатта, сот жүйесінде, бизнесте, киноиндустриясында, діни орталарда және көптеген басқа да ұйымдарда жиі кездеседі.
Үнді саясатындағы непотизм
1980 жылдан бері Үндістан саясаты династиялық сипатқа ие болды, бұл мүмкін, сайланған партия ұйымдарының, партияға қолдау жиналайтын тәуелсіз азаматтық қоғамдардың және сайлауды орталықтандырылған қаржыландырудың болмауынан туындады. Династиялық саясаттың бір мысалы – үш Үндістан премьер-министрін өндірген Неру-Ганди отбасы. 1978 жылы Индира Ганди партияның сол кездегі Конгресс (I) фракциясын құрғаннан бері отбасы мүшелері Конгресс партиясын көптеген жылдар бойы басқарып келді. Биліктегі Бхаратия Джаната партиясының да бірнеше жетекші кадрлары династиялық байланыстарға ие. Династиялық саясат, сондай-ақ, Бүкіл Үндістан Мәжлісі е Иттехадул Мүслимин (AIMIM), Десия Мурпокку Дравида Кажагам (DMDK), Дравида Мунеттра Кажагам (DMK), Үнді ұлттық Лок Дал (INLD), Джамму және Кашмир Ұлттық Конференциясы (JKNC), Джамму және Кашмир Халықтық Демократиялық Партиясы (JKPDP), Джаннаяк Джаната Партиясы (JJP), Джаркханд Мукти Морча (JMM), Ұлттық Халық Партиясы (NPP), Ұлттық Конгресс Партиясы (NCP), Паттали Маккал Качи (PMK), Раштрия Джаната Дал (RJD), Раштрия Лок Дал (RLD), Самаджвади Партиясы (SP), Широмани Акали Дал (SKD), Шив Сена (Уддхав Баласахеб Тхакерей) (SS(UBT)), Бхарат Раштра Самити (BRS), Юваджана Шрамика Ритху Конгресс Партиясы (YSRCP) және Телугу Десам Партиясы (TDP) сияқты аймақтық беделі бар көптеген саяси партияларда кең таралған.
Сот жүйесі
Жоғары соттар мен Үндістанның Жоғарғы Сотының көптеген судьялары мен адвокаттары касталық принциптер, жекжаттық және жақын туыстық байланыс арқылы тағайындалған деген айыптар бар. Бұл, ең алдымен, Жоғарғы Сот пен жоғары соттардың тағайындау процесі – Коллегия деп аталатын жүйеге байланысты. Коллегия президентке заңды күші бар ұсыныс ретінде жоғары сотқа тағайындалатын немесе жоғарылатылатын судьялардың тізімін ұсынады. Әртүрлі сот қызметіне қабылдау емтихандары да осы тәжірибеге ұшырап, жаман даңққа ие.
Үндістанның кино өнеркәсібі
Капурлар отбасы – үнді киносының ең нәтижелі және ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан әулеттерінің бірі. Олар балаларын қолдау және ықпал ету арқылы индустрияға әкелгенімен белгілі. 2020 жылдың маусым айында актер Сушант Сингх Раджпуттың өмірден кетуінен кейін туыстық қатынас туралы жаңа пікірталас күшейді, жанкүйерлер бұл Болливудтың оны шеттету әрекеттеріне жауап ретінде болды деп санайды. Раджпут Netflix фильмі «Drive» (2019) жұмысында бірге жұмыс істеген режиссер Каран Джохарды актриса Канган Ранаут туыстық қатынаспен айыптады. Раджпуттың жанкүйерлері Джохарды, оның «Dharma Productions» студиясын, сондай-ақ актер Салман Хан мен оның бауырларын бойкоттауға шақырды, олардың бұрын индустрияға жат адамдарды қорқытқандары айтылды. Алия Бхатт, Варун Даван, Жанхви Капур, Ишан Хаттер, Анания Пандей, Атхия Шетти, Тайгер Шрофф, Арджун Капур және Сара Али Хан сияқты актерлер мен актрисалар, барлығы кино әулеттерінен шыққан, кеңінен сынға ұшырады.
Индонезия
Индонезияның екінші президенті Сухарто туысқандық қатынастармен, сондай-ақ коррупция мен келісімге (бүгілгенде KKN деп аталады) қатысты. Сухартоның балаларына тиесілі компаниялар, әсіресе Сити Хардиянти Рукмана ("Тутут"), Хутомо Мандала Путра ("Томми") және Бамбанг Трихатмоджо, тиімді мемлекеттік келісімшарттар алды және монополиялар арқылы нарықтық бәсекелестіктен қорғалды. Мысалдарға Jasamarga (Тутут монополиялаған) жол құрылысы компаниясы, Timor (Бамбанг пен Томми монополиялаған) ұлттық автомобиль жобасы және кино нарығы (Сухартоның туысы Судвикатмоноға тиесілі 21 Cineplex монополиялаған) жатады. Отбасының Индонезиядағы жылжымайтын мүліктің шамамен 40 пайызына, оның ішінде Джакартадағы кеңсе кеңістігінің және Шығыс Тимордың жерінің 40 пайызына ие екендігі айтылады. Бұдан өзге, Сухартоның отбасы мүшелері Индонезияның ең табысты 1251 отандық компаниясының (көбінесе Сухартоның этникалық қытайлық жақтастары басқарады) акцияларын тегін алды, ал шетелдік компаниялар бұрынғы Индонезия президентінің отбасымен «стратегиялық серіктестіктер» құруға итермеленді.
Маврикий
Непотизм Маврикий саясатында кең таралған, жоғары лауазымды саясаткерлердің көптеген туыстары мен достары жоғары лауазымдарға тағайындалады және олармен байланысты компаниялар мемлекеттік келісімшарттарды алады. 1948 жылғы алғашқы демократиялық сайлаудан бері Маврикий саясатында бүгінгі күнге дейін сақталып келе жатқан төрт ірі саяси партияны бақылап отырған бірнеше отбасы белгілі болды. Олар көбінесе Маврикий саясатының «заманауи династиялары» деп аталады, мысалы, Дуваль, Беренгер, Кюре, Утем, Мохамед, Буэлл, Рамгулам және Жюгнаут отбасылары. Буэлл отбасының саясатқа қатысуы 1955 жылы Саткам Буэллмен басталды, ол ұлы Арвин Буэлл, немерелері Сатиш Буэлл, Анил Гаян және Санжай Бхуккори, күйеу баласы Сушил Куширамның саясатқа енуіне жағдай жасады. Дюваль әулеті бұрынғы қала әкімі және министр Гаэтан Дювальмен басталды, одан кейін оның ұлдары Ксавье және Ришард, сондай-ақ немересі Адриен ілесуде. Лалл Жюгнаут 1950 жылдары әулетінен алғашқы болып саясатқа қадам басты, одан кейін оның туыстары Анеруд пен Ашок, сондай-ақ інісі Правинд келді. 1930 жылдары Үндістаннан көшіп келген Абдол Разак Мохамед қала әкімі және министр болды, оның ұлы Юсуф және немересі Шакил те сайланып, министрлік қызметін атқарды. Роши Бхадайн, МСМ үкіметінің министрі, бұрынғы Лейборист партиясының министрі Васант Бунваредің жүрегінен туған інісі. Роши Бхадайн мен Акилеш Дирпалсинг (Бхадайнның кеңесшісі және сайлау кампаниясын ұйымдастырушысы, сондай-ақ бұрынғы министр Кишор Дирпалсингтің ұлы) 2019 жылы министрлік қызметін атқару кезінде күдікті жұмысқа орналастыру тәжірибелеріне байланысты Сыбайлас жемқорлыққа қарсы агенттік (ICAC) тарапынан тергелді. 2020 жылдың наурыз айында Гарри Ганоу, министр Алан Ганоудың зейнеткер ағасы, 2019 жылдың қараша айында өткен жалпы сайлаудан кейін бірнеше ай өткен соң Маврикий мемлекеттік қызмет колледжінің президенті болып тағайындалды. 2020 жылдың ортасына дейін PAD & Co. Ltd құрылыс компаниясы жаңа әуежайдың басқару мұнарасын салу, Тру-о-Серфсте жаңа ауа райы радары, Маврикий банкін жаңарту, Кап-Мальхерукс жағалауын қалпына келтіру, Порт-Луи жағалауын жаңарту, жолдарды жақсарту, Маврикий порты үшін Порт-Луидегі круиздік терминалды салу және Порт-Матурин, Пуант-Ла-Гюль және Родригестегі Baie aux Huîtres-тегі навигациялық арналарды жаңарту сияқты бірқатар ірі келісімшарттарды жеңіп алды. PAD & Co. Ltd иесі Ален Хао Тхен Вун, Олимпиада комитетінің президенті Филипп Хао Тхен Вунның ұлы, МСМ-мен тығыз байланыста. Сент-Луис қақпасының жанжалы және жалған банк кепілдемелерінің ашылуынан кейін PAD & Co. Ltd ерікті басқаруға өтті. 2020 жылдың маусым айында депутат Эшан Джуман Жер және тұрғын үй министрлігі мен Smart Clinics Ltd. атты жеке компания арасындағы келісімшарттың егжей-тегжейін жариялады. Компанияның бір бөлігі МСМ Парламенттік жеке хатшысы Исмаэль Равуо мен оның отбасына тиесілі. Келісімшарт бойынша, Равуо отбасы Тамариннің қара өзендегі эксклюзивті ауданындағы Гранде-Ривьер-Нуардегі 2 акрлық мемлекеттік теңіз жағалауы жерін 60 жылға жалға алады, лизингті 15,05 миллион рупийге сатып алып, 250 миллион рупийге қайта сатады, бұл шамамен 235 миллион рупий пайда әкеледі. 2020 жылдың тамызында 75 жастағы зейнеткер мектеп мұғалімі және А.Г. Гобиннің әкесі В. Гобин Махатма Ганди институтының және Рабиндранат Тагор институтының төрағасы болып тағайындалды. Манеш Гобин 2014 және 2019 жылдары биліктегі МСМ үкіметінің құрамында Парламентке сайланды, ал оның әкесі В. Гобин 1987 жылы бір рет сайланды. Бір апта бұрын МСМ Мемлекеттік қызмет министрі Викрам Хурдоялдың ағасы Ришикеш Хурдоял Маврикий мемлекеттік банкінің директорынан басқа, Маврикий кеме қатынасы корпорациясының төрағасы және президенті болып тағайындалды. Бұл жаңа тағайындама Ришикеш Хурдоялға айына қосымша 54 540 рупий, ойын-сауыққа жұмсалатын ақша ретінде айына қосымша 10 125 рупий, сондай-ақ айына 245 литр отынмен қамтамасыз етілген шоферлік көлік пайдалануға мүмкіндік береді.
Малайзия
Нұрұл Іззаның Премьер-министр Анвар Ибрагим тағайындаған экономика және қаржы жөніндегі аға кеңесшісі лауазымына байланысты туыстық жеңілшіліктер жасалды деген айыптамалар туды. Бұл қадам зиялылар, ҮЕҰ және тіпті "Пактан Харапан" партиясының өкілдері тарапынан кеңінен сынға алынды, олар бұл әрекеттің лайықтылық және әділдік принциптерін бұзғанын мәлімдеді.
Румыния
Румынияның коммунистік диктаторы Николае Чаушескудің отбасы мүшелері ондаған жылдар бойы елді "басқарды". Президент Траян Басескудың қызы Елена Басеску, 2009 жылы маңызды кәсіби немесе саяси тәжірибесі болмаса да, Еуропалық парламентке сайланды.
Сингапур
Сингапур үкіметіне туысқандыққа байланысты көптеген айыптар тағылды, премьер-министрдің отбасы мүшелері жоғары лауазымдарды иеленуде. 1959 жылдан 1990 жылға дейін премьер-министр болған Ли Куан Ю, ұлы Ли Сянь Луннан бұрын қызмет еткен. Басқа да отбасы мүшелерінің жоғары лауазымдардағылары: аға Лидің қызы, Ұлттық неврология институтының директоры Ли Вэй Линг, оның тағы бір ұлы, Ли Сянь Янг, 1995 жылдан 2007 жылға дейін Сингапур телекоммуникациясының бас директоры, және кіші Лидің әйелі Хо Чинг, ол мемлекеттік холдингтік инвестициялық компания Temasek Holdings-тің бас директоры болып тағайындалды. Отбасы мүшелері осы айыптаулар туындағанда оларды жоққа шығарады.
Шри-Ланка
Шри-Ланканың бұрынғы президенті Махинда Раджапакса, туысқандық байланысқа баса назар аударды деген айыпқа ұшырады, оның үшеуі ағайындыларын маңызды министрліктерге тағайындап, олардың еңбегін ескермей, басқа да саяси лауазымдарды туыстарына бергендігі айтылуда. Президенттігі кезінде Раджапакса отбасы қаржы, қорғаныс, порттар мен авиация, жолдар мен тас жолдарды дамыту министрліктерін басқарды. Президенттің ағасы Готабхая Раджапакса қорғаныс министрі лауазымына тағайындалды. Ол сондай-ақ қарулы күштерді, полицияны және Жағалау күзетін бақылады, сонымен қатар иммиграция және эмиграция мәселелеріне де жауапты болды. Раджапакса өзінің ағасы Басил Раджапаксаны экономикалық даму министрі етіп тағайындады. Бірге алғанда, Раджапакса ағайындары Шри-Ланканың мемлекеттік бюджетінің 70% астам бөлігін бақылады. Махинда Раджапаксаның үлкен ағасы Шамал Раджапакса Шри-Ланка Парламентінің спикері болып тағайындалды және бұрын көптеген басқа лауазымдарды атқарған, ал оның үлкен ұлы Намал Раджапакса да парламент мүшесі болып табылады және ашықталмаған портфельдерді иеленеді. Басқалары: оның немере інісі, Ува облысының бұрынғы бас министрі Шашиндра Раджапакса; оның бір туысы, Шри-Ланканың АҚШ-тағы бұрынғы елшісі Жалия Викрамасурия; және тағы бір туысы, Ресейдегі бұрынғы елші Удаянга Виератунга. Сондай-ақ, ондаған туыстар, немерелер, туыңдар мен жекжаттар банктердің, кеңестердің және корпорациялардың басшыларына тағайындалды. Сондай-ақ, 1993 жылдан 1994 жылға дейін, 2001 жылдан 2004 жылға дейін, 2015 жылдан 2018 жылға дейін және 2018 жылдан 2019 жылға дейін Шри-Ланканың премьер-министрі қызметін атқарған Ранил Викремесингхе бұрынғы Шри-Ланка президенті Ж.Р.Джаяварденаның туысы. Сонымен қатар, оның үкіметінің қорғаныс министрі Руван Виджевардене де Ранил Викремесингхедің туысы. Руван сондай-ақ ЮНП-ның негізін қалаушы және Шри-Ланканың бірінші премьер-министрі Д.С.Сенанаякеңің шөбересі. Ранил Руванға партияда басшылық лауазымдар беріп, оған жоғары басымдық берді.
Испания
Непотизм испан колониялық Америкасында кеңселер отбасы мүшелеріне берілген кезде болған. Хуан Антонио Самаранч Салисакс, 1980 жылдан 2001 жылға дейін Халықаралық Олимпиада комитетінің (ХОК) президенті болған Хуан Антонио Самаранчтың ұлы, 2001 жылдан бері Халықаралық Олимпиада комитетінің мүшесі, ал оның қызы Мария Тереза Самаранч Салисакс 2005 жылдан бері Испанияның мұз спорты федерациясының президенті.
Ұлыбритания
Солсбери маркизі 1885 жылдан 1902 жылға дейін үш рет премьер-министр болған, барлығы шамамен 14 жыл, өзінің немере інісі Артур Балфурды 1887 жылы Ирландияның бас хатшысы, ал кейіннен 1902 жылы премьер-министр етіп тағайындады. Осыдан "Боб - сіздің ағаңыз" деген тіркес пайда болған деседі. 2010 жылдың ақпан айында Қоғамдық өмірдегі стандарттар жөніндегі комитеттің төрағасы сэр Кристофер Келли 200-ден астам депутат өз туыстарын түрлі кеңсе қызметтеріне жұмысқа орналастыру үшін парламенттік жәрдемақыны пайдаланғанын айтты. Ол осы практиканы тыйым салуды ұсынды. 2005 жылы Йорк қаласының кеңесшісі Энн Рид өзінің қызы Ханнаның Йорк қаласынан өтетін той процесі үшін қаланың барлық тоғыз светофорын жасыл түске қойды. Нәтижесінде, той кортежі қаладан өтуге бар болғаны 10 минут кетті. Солтүстік Йоркшир полициясының бас комиссары Грэйм Максвелл 2011 жылы IPCC-нің тәртіптік жазасына тартылды, бірақ жұмысқа алу процесінің бастапқы кезеңдерінде туысына көмектескенін мойындағаннан кейін отставкаға кетпеді. Солтүстік Ирландияның көптеген саясаткерлері отбасы мүшелерін жұмысқа алады. 2008 жылы Демократиялық юнионисттік партиясының (DUP) 19 сайланған саясаткері өз отбасы мүшелерін және туыстарын тікелей жұмысқа алды, олар партияның 136 қызметкерінің 27-сін құрады. Бұрынғы премьер-министр Борис Джонсон ағасы Джо Джонсонды Лордтар палатасына тағайындағаны үшін непотизммен айыпталды, ал бұрын оны Университеттер, ғылым, зерттеулер және инновациялар министрі болып тағайындаған болатын. 2020 жылы британдық консервативтік партиясының саясаткері және сол кездегі Қаржы министрі Джесси Норманның әйелі Кейт Бингем Ұлыбританияның вакцина жөніндегі жұмыс тобының төрағасы болып тағайындалды. Бұл топ Ұлыбританияның COVID-19 вакцинасын табу және өндіру жөніндегі жұмысын басқаруға арналған, бірақ одан да білікті адамдар ұсынылғанына қарамастан.
Америка Құрама Штаттары
Флорида штатының Палм-Бич округіндегі мектептер 2012 жылдан бастап "тең құқықты жұмыс ортасын" қамтамасыз ету мақсатында туыстық жеңілшіліктер ережелерін күшейтті. 2012 жылдың желтоқсанында "Вашингтон Пост" газеті Колумбия округі мен Солтүстік Вирджинияның Метрополитен Вашингтон әуежайлары басқармасының (MWAA) түрлі туыстық жеңілшілік тәжірибелерін жариялады, соның ішінде MWAA-да бес туысы жұмыс істейтін бір отбасы туралы мәліметтер келтірді. Бас кеңесшінің орынбасары осы туыстық жеңілшіліктерге қатысты айыптауларды қорғалғанда: "Егер [қызметкерлер] қабілетті болса және [қызметке] өздері үміткер болса, бір ұйымда туыстардың жұмыс істеуінде ешқандай мәселе көрінбейді" деді. АҚШ Көлік департаментінің бас инспекторы және АҚШ Конгресі MWAA-ны туыстық жеңілшілік тәжірибелерін жоюға бағытталған шаралар қабылдауға шақырып, қысым жасады. Қазіргі таңда, басқарма қызметкерлеріне туыстарын жұмысқа орналастыруға немесе оларды жоғарылатуға тікелей немесе жанама түрде әсер етуге рұқсат етілмейді, бұл олардың этикалық кодексінде көрсетілген.
Саясат
Президент Джон Адамс өзінің ұлы Джон Куинси Адамсты Пруссияға алғашқы АҚШ министрі етіп тағайындады. Президент Улисс С. Гранттың 30-ға жуық отбасы мүшесі немесе туыстары үкіметтік тағайындамалар немесе жұмыс арқылы қандай да бір жолмен қаржылық жағдайы жақсарды. Франклин Рузвельт өзінің ұлы Эллиот Рузвельттің бригадалық генерал шеніне көтеру үшін Сенатқа ұсынды. Жұмыстан кету туралы мәлімдемелер мен қысымнан кейін Эллиот Рузвельт Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ұшқыш болды. Әкесінің қайтысынан кейін оған сәйкес лауазым табылған жоқ, ал қызметінің соңғы күні VJ күні болды. Франклин Рузвельт өзінің ұлы Джеймс Рузвельтті президенттің әкімшілік көмекшісі және президенттің хатшысы етіп тағайындады. Джеймс Рузвельт Ақ үйде 18 федералды агенттіктің үйлестірушісі болды. "Тайм" журналы Джеймс Рузвельтті "АҚШ-тың көмекші президенті" деп санауға болатынын айтты. Джон Ф. Кеннеди өзінің қайын інісі Сержант Шрайверді Бейбітшілік корпусының алғашқы директоры етіп, ал ағасы Роберт Ф. Кеннедиді Бас прокурор етіп тағайындады. Президент Ричард Никсон Джон Эйзенхауэрді Бельгиядағы АҚШ елшісі етіп тағайындады. Ричард Никсон Эйзенхауэрдің әйелінің әкесі болды. 1979 жылы Билл Клинтон Арканзас штатының губернаторы болып сайланғаннан кейін бірнеше аптадан соң әйелі Хиллариді Ауылдық денсаулық сақтау жөніндегі кеңесші комитетінің төрағасы етіп тағайындады. 1993 жылы АҚШ президенті болып сайланғаннан кейін ол әйеліне Ұлттық денсаулық сақтау реформасы жөніндегі жұмыс тобының төрағасы қызметін тапсырды. 2013 жылы Билл өзінің қызы Челсиді Клинтон қоры мен Клинтонның жаһандық бастамасының басқарушы кеңесіне мүше етіп тағайындады. 2017 жылы президент Дональд Трамп өзінің күйеу баласы Джаред Кушнерді және қызы Иванканы (Кушнерге үйленген) президенттің кеңесшілеріне тағайындағаннан кейін жемқорлыққа айыпталды. Жаред пен Иванканың мемлекеттік қызметте тәжірибесі болған жоқ. 2020 жылы президент Трамп өзінің ұлы Эрик Трамптың қайын інісі Кайл Юнасканы НАСА штаб бастығының орынбасары лауазымына тағайындады.
Заңдық
Қазіргі кездегі (1995 жылдан бері) АҚШ соттарының шешімдері Ақ үйдің өзіндегі анти-непотизм заңдарын сақтау үшін "мекеме" емес екенін анықтады.
Венесуэла
Непотизмді Венесуэла Ұлттық Ассамблеясының төрағасы Силия Флорес қолданатыны мәлім. Флорес отбасының мүшелері, оның ішінде қарындасы, үш бауыры, әйелінің анасы, туысы мен оның анасы, сондай-ақ екі жүрегі туған ұлы Ұлттық Ассамблеядағы тоғыз лауазымға тағайындалды.
Қазақстан
Марқұм Роберт Мугабе президент болған кезінде әйелі Грейс Мугабеді Зимбабвенің келесі президентіне дайындап жатқаны туралы хабарлар тарады. Ал бұрын вице-президент Джойс Мюжуру Мугабеге мұрагер болатын басты үміткер деп есептелген.
Бөлшектіктің түрлері
Непотизм – отбасы мүшелеріне жасалатын жақсылық, ал құдагерлік – таныс немесе досқа жасалатын жақсылық. Фаворитизм – бұл ең жалпы ұғым, ол жұмыс өнімділігіне емес, белгілі бір топқа жататындыққа негізделген жақсылыққа сілтеме жасайды.