Кіріспе
Универсализм – кейбір идеялардың барлыққа ортақ қолданылуы немесе қабылдануы мүмкін деген философиялық және теологиялық ұғым. Бір ғана түбегейлі шындыққа сенім – универсализмнің тағы бір маңызды қағидасы. Ақиқаттың өмірлік күші ұлттық, мәдени немесе діни шекаралардан, сондай-ақ осы бір шындықты түсінудің әртүрлі жолдарынан гөрі әлдеқайда кеңірек деп есептеледі. Өзін универсалист деп жариялаған қауым көптеген діндердің ортақ принциптерін бағалап, басқаларын да құшақ жайып қабылдауы мүмкін. Қазіргі заманда универсализм – батыс құндылықтары негізінде географиялық және басқа да шекараларды еңсеру арқылы барлық адамзатты біріктіруді, немесе адам құқықтары мен халықаралық құқық сияқты шынайы әмбебап ұғымдарды қолдануды білдіреді. Универсализм қазіргі индуизмге ықпал етіп, өз кезегінде қазіргі батыс руханиятына әсер етті. Христиандық универсализм – әрбір адам діни немесе рухани тұрғыдан құтқарылатындығы туралы идея, бұл ұғымды барлыққа ортақ кешірім деп те атайды.
Universalism is the philosophical and theological concept that some ideas have universal application or applicability. A belief in one fundamental truth is another important tenet in universalism. The living truth is seen as more far reaching than the national, cultural, or religious boundaries or interpretations of that one truth. A community that calls itself universalist may emphasize the universal principles of most religions, and accept others in an inclusive manner. In the modern context, Universalism can also mean the Western pursuit of unification of all human beings across geographic and other boundaries under Western values, or the application of really universal or universalist constructs, such as human rights or international law. Universalism has had an influence on modern day Hinduism, in turn influencing modern Western spirituality. Christian universalism refers to the idea that every human will eventually receive salvation in a religious or spiritual sense, a concept also referred to as universal reconciliation.
Жалпыға бірдейлік
Философияда әмбебаптық – жалпыға ортақ фактілерді табу мүмкіндігін білдіретін ұғым, демек, ол релятивизм және номинализмге қарама-қарсы тұрады.
Моральдық универсализм
Моральдық универсализм (сонымен қатар моральдық объективизм немесе әмбебап мораль деп аталады) – этиканың кейбір жүйесінің барлығына бірдей қолданылатын метаэтикалық позициясы. Бұл жүйе мәдениетіне, нәсіліне, жынысына, дініне, ұлтына, сексуалдық бағдарына немесе кез келген басқа да ерекшеліктеріне қарамастан, барлық жеке адамдарды қамтиды. Моральдық универсализм моральдық нигилизм мен моральдық релятивизмге қарсы тұрады. Дегенмен, моральдық универсализмнің барлық түрлері абсолюттік емес, және олар міндетті түрде монизмді құнды деп санамайды. Универсализмнің көптеген түрлері, мысалы, утилитаризм абсолюттік емес болып табылады. Исайя Берлиннің теориясындағы сияқты басқа түрлері плюралистік идеалдарды бағалауы мүмкін.
Бахаи діні
Бахаи дінінің ілімдерінде бір Құдай барлық тарихи діндердің негізін қалаушыларын бірте-бірте аян ету арқылы жіберген. Осының нәтижесінде, әлемдік діндердің басым бөлігі құдайлық деп есептеледі және олардың мақсаттары біріктірілген. Осы көзқарас бойынша, әлемдік діндердің негізін қалаушылары арасында бірлік бар, бірақ әрбір аян адамзат тарихындағы одан да жетілдірілген үйретімдерді әкеледі, және ешқайсысы біріктіруші емес. Сонымен қатар, Бахаи ілімдері әр елде және әр халықта Құдайдың құдайлық мақсатын ерте заманнан бері елшілер мен пайғамбарлар, ұстаздар мен даналар арқылы ашып көрсеткенін мойындайды. Осы әмбебап көзқарас бойынша, адамзаттың бірлігі Бахаи дінінің орталық үйретімдерінің бірі болып табылады. Бахаи ілімдеріне сәйкес, барлық адамдар Құдайдың бейнесінде жаратылғандықтан, Құдай нәсіл, түс немесе дін бойынша ешқандай айырма жасамайды. Осылайша, барлық адамдар тең жаратылғандықтан, олардың барлығына тең мүмкіндіктер мен қарым-қатынас қажет.
Буддизм
Универсализм термині әртүрлі заманауи авторлар тарапынан буддалық ойдың әртүрлі аспектілеріне қолданылған. Бүкіл әлемді құтқару идеясы – буддизмнің Махаяна мектебінің негізгі қағидасы болып табылады. Бүкіләлемдік Будда табиғаты идеясы буддизмде әртүрлі интерпретацияланды, барлық тірі жандардың Будда табиғатына ие болуы және осылайша Будда болу мүмкіндігінен бастап, барлық жаратылыстардың Будда табиғатына ие болғандықтан, міндетті түрде Будда болатынына дейін. Шығыс Азия Махаяна буддизмінің кейбір түрлерінде Будда табиғаты теориясы өсімдіктерге және сезімтал емес құбылыстарға дейін кеңейтілді. Кейбір ойшылдар (мысалы, Кукай) тіпті бүкіл ғаламның Будданың денесі екенін жақтады. Махаянаның ықпалды жазбасы – Лотус сутрасы, көбінесе Будданың баршаға бірдейлігін, Будданың ілімін және барлық тірі жандардың теңдігін насихаттайтындығы айтылады. Махаяна буддизмі барлық саналы жандарға қатысты жалпыға ортақ мейірімділікті насихаттайды және барлық жандарды мейірімділікке тең дәрежеде лайық деп санайды. Бір көлік ілімі (барлық буддалық жолдар Будда болуға әкеледі дегенді білдіреді) де жиі универсалистік ілім ретінде қарастырылады. Бұл салыстыруға Карл Барт сияқты христиан дінтанушылары да өз пікірлерін білдірді. Батыс буддизмінде универсализм термині, әртүрлі буддизм мектептері арасындағы экуменизмге баса назар аударатын, секталық емес және эклектикалық буддизм түрін де білдіруі мүмкін. Америкалық дін қызметкері Джулиус А. Голдуотер – буддалық универсализмнің заманауи түрін жариялаған буддалық тұлғалардың бірі болды. Голдуотер үшін буддизм жергілікті контекст пен мәдениеттен асып түседі, ал оның тәжірибесі уақыт өте келе айтарлықтай эклектикалық бола түсті. Голдуотер Американың секталық емес буддалық бауырластығын құрды, ол экуменикалық және секталық емес буддизмге баса назар аударды, сонымен қатар протестанттық терминология мен идеяларын пайдаланды. Буддизмнің универсалды және секталық емес түрін дамытуға ынтақ болған жапондық буддалық авторлардың арасында ықпалды Д. Т. Судзуки де болды.
Христиандық
Христиан универсализмінің негізгі идеясы – барлық адамзат ақырында құтқарылып, Құдаймен татуласады. Олар Иеміз Иса Мәсіхтің рақымы мен еңбегі арқылы Құдайдың Патшалығына кіреді. Христиан универсалистері мәңгілік тозақ жоқ деп санайды (дегенмен көпшілігі қандай да бір уақытша тозақ бар екеніне сенеді), және мәңгілік азаптау Исаның үйреткені емес. Олар шіркеудің көптеген ерте әулеттерінің универсалистер болғанын көрсететін тарихи дәлелдерге сілтеме жасайды және тозақтың мәңгілік жазалау идеясының бастауын қате аудармаға байланысты деп есептейді. Сондай-ақ, олар Киелі кітаптың көптеген мәтіндеріне сүйене отырып, мәңгілік тозақ тұжырымының яһуди дінінде де, ерте христиандықта да, Киелі кітапта да, тарихта да қолдау таппайтынын дәлелдейді. Универсалистер барлық тіршілік иелерінің құтқарылуына қатысты көптеген библиялық үзінділерді келтіреді (мысалы, Исаның Жақып 12:31-32-дегі сөздері және Пауылдың Римдіктерге 5:18-19-дағы сөздері). Бұдан өзге, олар мәңгілік тозақтың әділетсіз екенін және сүйіспеншілікке толы Құдайдың табиғатына және қасиеттеріне қайшы келетінін айтады. Христиан универсализмінің сенімдері, әдетте, христиандықтың негізгі қағидаларымен үйлесімді, себебі олар Никеялық сенімде жинақталған орталық мәлімдемелермен келіспейді. Универсалистер көбінесе келесі ілімдерді баса назар аударады: Құдай барлық адамдардың сүйіспеншілікке толы Әкесі (Құдайға деген сүйіспеншілікке қараңыз). Иса Мәсіх Құдайдың табиғатын және мінезін ашады, сондай-ақ адамзаттың рухани басшысы болып табылады. Адамзат өлмейтін жанмен жаратылған, оны өлім жоя алмайды, немесе Құдай қайта тірілтіп сақтайтын жан. Құдай оны толығымен жоя алмайды. Күнә жасаған адам үшін осы өмірде де, содан кейін де салдары болады. Құдайдың күнәға берген барлық жазалары түзету және емдеу мақсатын көздейді. Мұндай жазалардың ешқайсысы мәңгілік болмайды және жанның толық жойылуына әкелмейді. Кейбір христиан универсалистері тазартатын тозақ немесе көкке кіру үшін кейбіреулерден өтуі тиіс уақытша тазарту орны туралы идеяға сенеді. 1899 жылы Универсалистік Бас Конгресі, кейін Американың Универсалистік Шіркесі деп аталды, Бес қағиданы қабылдады: Құдайға, Иса Мәсіхке, адам жанының өлмейтіндігіне, күнәнің нақтылығына және жалпыға бірдей татуласуға сену.
God is the loving Parent of all people (see Love of God). Jesus Christ reveals the nature and character of God, and is the spiritual leader of humankind. Humankind is created with an immortal soul, which death can not end—or a mortal soul that shall be resurrected and preserved by God. A soul which God will not wholly destroy. Sin has negative consequences for the sinner either in this life or the afterlife. All of God's punishments for sin are corrective and remedial. None of such punishments will last forever, or result in the permanent destruction of a soul. Some Christian universalists believe in the idea of a Purgatorial Hell, or a temporary place of purification that some must undergo before their entrance into Heaven. In 1899 the Universalist General Convention, later called the Universalist Church of America, adopted the Five Principles: the belief in God, Jesus Christ, the immortality of the human soul, the reality of sin and universal reconciliation.
Тарих
Джордж Т. Найт сияқты универсалистік жазушылар Универсализмнің ерте христиандықтағы дінтанушылар арасында кең таралған көзқарас болғанын айтты. Олардың ішінде Александриялық ғалым Ориген және христиан дінтанушысы Александриялық Климент сияқты маңызды тұлғалар да болды. 1648-1697 жылдар аралығында ағылшын белсендісі Джеррард Уинстанли, жазушы Ричард Коппин және діннен шыққан Джейн Лид, Құдайдың барлық адамдарды құтқаратынын үйретті. Кейіннен Джордж де Бенневилл 18-ғасырда Францияда және Америкада осы ілімдерді таратты. Америкада осы ілімді үйреткендер кейін Американың Универсалистік шіркеуі деп аталды. Америкадағы алғашқы Универсалистік шіркеуді пастор Джон Мюррей құрды. Грек термині apocatastasis кейбір адамдар христиан универсализмінің сенімдерімен байланыстырды, бірақ осы ілімнің негізгі мәні – барлық күнәлі жандардың Құдайға қайта оралуы немесе қалпына келтірілуі және Оның мерекелік күйіне жетуі болды. Ертедегі Патристикада осы терминнің қолданылуы ерекшеленеді.
Католицизм
Католик шіркеуі Құдай әркімді тек олардың моральдық істеріне сүйене отырып соттайтынына, ешкімнің адамның қайғысына ұшырамауы тиіс екеніне, әркімнің Құдай алдында қадір-қасиеті тең, бірақ жекелігімен ерекшеленетініне, ешкімнің күнәсі немесе құштарлығы үшін кемсітілмеуі керек екеніне және Құдай мәжбүрлеуден басқа, адамзатты жамандықтан құтқару үшін барлық мүмкіндіктерді қолданады деп сендіреді: бастапқы қасиеттілік әркімге арналған, Ескі Келісімнің бұзылмас келісімдері, әр діннің шындыққа үлесі, католик емес христиан қауымдастықтарында қасиеттендіру элементтері, әркімнің шомылу және мойынұсауға шақырылуы, сондай-ақ өлгендер үшін құрбандық, тілектер мен кешірім. Шіркеудің пікірінше, Құдайдың алдын ала белгілеуі барлық жағдайды ескереді, оның авторы күнә жасаған әркім, және Құдай бастапқыда Израильді шіркеудің бастауы ретінде көздеген. Индуизм де табиғатымен діни плюрализмді қабылдайды. Ригведаның белгілі бір гимнінде: «Шындық біреу, бірақ даналар оны әртүрлі түсінеді» делінген. Сол сияқты, Бхагавад-гитада (4:11) Құдай, түскен бейнесі ретінде, былай дейді: «Адамдар маған қалай келсе, Мен де оларды солай қабылдаймын. Барлық жолдар Маған жетелейді». Индуизмнің басқа діндердегі шындықтың дәрежелерін қабылдауда теологиялық қиындықтары жоқ. Индуизм барлық адамдар, олар білсе де білмесе де, бір Құдайға табынады деп мәлімдейді. Индуизм басқа діндерге ашық және төзімді болғанымен, оның ішінде де кең түрлілік бар. Философиялық/теологиялық алты ортодоксалды индуистік мектеп, сондай-ақ даршана деп аталатын бірнеше неортодоксалды немесе «гетеродоксалды» дәстүрлер бар деп саналады.
Индуизмдік универсализм
Индуизм универсализмі, сондай-ақ Неоведанта және неоиндуизм деп аталады, – бұл батыс колониализмі мен ориентализмге жауап ретінде дамыған индуизмнің қазіргі заманғы түсіндірмесі. Ол барлық діндердің шын екенін, демек, төзімділік пен құрметке лайық екенін білдіретін идеологияны көрсетеді. Бұл индуизмді Адвайта Ведантаны өзекті доктринасы етіп, «индуизмнің біртекті идеалы» ретінде ұсынуға бағытталған қазіргі заманғы түсіндіру. Мысалы, ол мынаны көрсетеді:
Hinduism embraces universalism by conceiving the whole world as a single family that deifies the one truth, and therefore it accepts all forms of beliefs and dismisses labels of distinct religions which would imply a division of identity. This modernised re interpretation has become a broad current in Indian culture, extending far beyond the Dashanami Sampradaya, the Advaita Vedanta Sampradaya founded by Adi Shankara. An early exponent of Hindu Universalism was Ram Mohan Roy, who established the Brahmo Samaj. Hindu Universalism was popularised in the 20th century in both India and the west by Vivekananda and Sarvepalli Radhakrishnan. Veneration for all other religions was articulated by Gandhi:
After long study and experience, I have come to the conclusion that [1] all religions are true; [2] all religions have some error in them; [3] all religions are almost as dear to me as my own Hinduism, in as much as all human beings should be as dear to one as one's own close relatives. My own veneration for other faiths is the same as that for my own faith; therefore no thought of conversion is possible. Western orientalists played an important role in this popularisation, regarding Vedanta to be the "central theology of Hinduism". Oriental scholarship portrayed Hinduism as a "single world religion", and denigrated the heterogeneity of Hindu beliefs and practices as 'distortions' of the basic teachings of Vedanta.
Индуизм бүкіл әлемді жалғыз шындықты қасиеттейтін бір отбасы ретінде қарастыра отырып, универсализмді қабылдайды, сондықтан барлық сенім түрлерін қабылдайды және жеке тұлғаның бөлінуін білдіретін ерекше діндердің белгілерін жоққа шығарады. Бұл жаңартылған қайта түсіндіру Үндістан мәдениетінде кең таралған ағымға айналды, ол Ади Шанкараның негізін салған Дашанами Сампрадаясы мен Адвайта Веданта Сампрадаясынан асып түсті. Индуизм универсализмінің ерте жақтасы – Брахмо-самаджды құрған Рам Мохан Рой. Индуизм универсализмін ХХ ғасырда Үндістанда да, Батыста да Вивекананда мен Сарвепалли Радакришнан танымал етті. Ганди барлық басқа діндерге деген құрметті былай жеткізді:
Hinduism embraces universalism by conceiving the whole world as a single family that deifies the one truth, and therefore it accepts all forms of beliefs and dismisses labels of distinct religions which would imply a division of identity. This modernised re interpretation has become a broad current in Indian culture, extending far beyond the Dashanami Sampradaya, the Advaita Vedanta Sampradaya founded by Adi Shankara. An early exponent of Hindu Universalism was Ram Mohan Roy, who established the Brahmo Samaj. Hindu Universalism was popularised in the 20th century in both India and the west by Vivekananda and Sarvepalli Radhakrishnan. Veneration for all other religions was articulated by Gandhi:
After long study and experience, I have come to the conclusion that [1] all religions are true; [2] all religions have some error in them; [3] all religions are almost as dear to me as my own Hinduism, in as much as all human beings should be as dear to one as one's own close relatives. My own veneration for other faiths is the same as that for my own faith; therefore no thought of conversion is possible. Western orientalists played an important role in this popularisation, regarding Vedanta to be the "central theology of Hinduism". Oriental scholarship portrayed Hinduism as a "single world religion", and denigrated the heterogeneity of Hindu beliefs and practices as 'distortions' of the basic teachings of Vedanta.
Ұзақ зерттеулер мен тәжірибеден кейін мен [1] барлық діндердің шын екеніне, [2] барлық діндерде кемшіліктер бар екеніне, [3] барлық діндер менің өзімнің индуизмімдей маған жақын екеніне көз жеткіздім, себебі барлық адамдар жақын туыстар сияқты жақын болуы керек. Басқа діндерге деген құрметім өз дініммен бірдей; сондықтан, қайта дінге өту мүмкін емес. Батыс ориенталистері Ведантаны «индуизмнің орталық теологиясы» деп қарастырғандықтан, осы танымалдықта маңызды рөл атқарды. Шығыс ғалымдары индуизмді «бір ғаламдық дін» ретінде бейнеледі және индуизмдік сенімдер мен тәжірибелердің әртүрлілігін Ведантаның негізгі тұжырымдарының «бұрмалауы» ретінде қарастырды.
Hinduism embraces universalism by conceiving the whole world as a single family that deifies the one truth, and therefore it accepts all forms of beliefs and dismisses labels of distinct religions which would imply a division of identity. This modernised re interpretation has become a broad current in Indian culture, extending far beyond the Dashanami Sampradaya, the Advaita Vedanta Sampradaya founded by Adi Shankara. An early exponent of Hindu Universalism was Ram Mohan Roy, who established the Brahmo Samaj. Hindu Universalism was popularised in the 20th century in both India and the west by Vivekananda and Sarvepalli Radhakrishnan. Veneration for all other religions was articulated by Gandhi:
After long study and experience, I have come to the conclusion that [1] all religions are true; [2] all religions have some error in them; [3] all religions are almost as dear to me as my own Hinduism, in as much as all human beings should be as dear to one as one's own close relatives. My own veneration for other faiths is the same as that for my own faith; therefore no thought of conversion is possible. Western orientalists played an important role in this popularisation, regarding Vedanta to be the "central theology of Hinduism". Oriental scholarship portrayed Hinduism as a "single world religion", and denigrated the heterogeneity of Hindu beliefs and practices as 'distortions' of the basic teachings of Vedanta.
Ислам діні
Ислам белгілі бір дәрежеде Ыбырайым діндерінің заңдылығын мойындайды, Құран яһудилерді, христиандарды және "Саби'унды" (әдетте мандайлықтарға сілтеме ретінде қабылданады) "Кітап иелері" (ahl al-kitab) деп атайды. Кейінгі ислам теологтары бұл анықтаманы зороастрийлерді, ал кейінірек тіпті индустарды да қамтиды, себебі ертедегі ислам империясы осы діндерді ұстанатындардың көптеген топтарын өзінің билігіне алды, бірақ Құран тек яһудилерді, христиандарды және сабилерді Кітап иелері деп нақты айтады. Ислам мен универсализм арасындағы қарым-қатынас саяси ислам немесе исламизм контекстінде маңызды рөл атқарады, әсіресе Мұсылман бауырластар қозғалысының жетекші мүшесі және заманауи ислам философиясының маңызды тұлғаларының бірі Саид Кутбқа қатысты. Исламда универсализмге қатысты түрлі көзқарас бар. Ең кең көлемді ұстанымдарға сәйкес, Кітап иелерінің барлығы құтқарылу мүмкіндігіне ие. Мысалы, Бақара сүресінің 62-аятында былай делінген:
Алайда, ең шектеулі ұстанымдар мұнымен келіспейді. Мысалы, Тауба сүресінің 5-аятында былай делінген:
Осы аяттардың барлығының мағынасын түсіндіруде түрлі мектептер мен ислам тармақтары арасында қызу пікірталас болып тұрады, сондай-ақ, қай аяттар басым екенін анықтау үшін қолданылатын жою (наск) доктринасы да даулы мәселе. Бұл үшін аяттардың тарихи ретін анықтауға тырысылады, сонда кейінгі аяттар бұрынғыларын жояды. Хадистер де маңызды рөл атқарады, және түрлі мектептер түрлі хадистерге әртүрлі маңыз береді және олардың сенімділігін әртүрліше бағалайды. Сүннилердің төрт мектебі көбінесе алты сахих жинақты және Имам Маликтың "Муваттасын" қабылдайды. Нақты дәстүрлерді қабылдау немесе олардан бас тарту деңгейіне байланысты Құранның түсіндірілуі өте өзгеріп кетуі мүмкін – хадистерді жоққа шығаратын Құраншылардан бастап, дәстүрлі жинақтың барлығын құрметпен сақтайтын Әһл әл-Хадис дейін. Кейбір ислам ғалымдары әлемді екі бөлікке бөледі: Ислам мекені, яғни шариғат бойынша өмір сүретін жерлер, және оны өзгертуге тырысу. Бұл үшін қолда бар барлық ресурстарды пайдалануға болады, соның ішінде кейбір консервативті түсіндірулерде, Құдай жолындағы қасиетті күрес ретінде зорлық-зомбылықты қолдануға дейін, оның тұрғындарын исламға көшіру немесе оларды шариғат бойынша басқару үшін (қ. дхми).
Иудаизм
Яһуди діні Құдайдың еврей халқын Құдаймен ерекше одақ құру үшін таңдағанын үйретеді. Олардың сенімдерінің бірі – еврей халқына Тора арнайы міндет жүктеген, яғни халықтарға нұр шашу және Торада сипатталғандай, Құдаймен жасалған одақты басқа халықтарға үлгі ету. Бұл көзқарас Құдайдың басқа халықтармен де байланысы бар деген сенімге қайшы келмейді. Керісінше, яһудизм Құдайдың барлық адамзатпен Нойдың ұрпақтары ретінде одақ жасағанына және еврейлердің де, еврей емес адамдардың да Құдаймен байланысы бар екеніне сендіреді. Бұл сонымен қатар, оның барлық адамзатқа ашық екенін білдіреді. Эммануэль Левинас сияқты заманауи яһудилер, нақты іс-әрекеттер арқылы іске асырылатын әмбебап көзқарасты жақтайды. Өзін "американдық яһуди әмбебап раввині" деп атаған Стивен Блейн құрған және басқаратын еврей рухани лидерлері институты, еврей әмбебаптығының көбірек қабылданатын түріне сенеді, олар былай деп мәлімдейді: "Құдай барлық халықтарды әлемге нұр шашу үшін теңдей таңдады, және біз бір-бірімізден көп нәрсе үйренуіміз және бөлісуіміз керек. Біз тек бір-біріміздің бейбіт діндерін шартымен қабылдау арқылы ғана Тикун Оламды жетілдіре аламыз".
Манихеизм
Манихейлік, христиан гностицизмі және зурванизм сияқты, кейбір жағынан белгілі бір дәрежеде табиғатынан универсалистік болған деуге болады. Дегенмен, басқа жағынан, ол универсалистік принциптерге түбегейлі қайшы келіп, мәңгілік дуализмді қабылдады.
Универсалистік бірлік
Юнитариандық универсализм (ЮУ) – «ақиқат пен мағынаны еркін және жауапты іздеумен» сипатталатын теологиялық либералды дін. Юнитариандық универсалистер біртұтас сенімділікке ие емес; керісінше, оларды рухани өсуді іздеудегі ортақ ниет және жеке адамның діни көзқарастары осы ізденістің нәтижесі екендігі, ал догмалық талаптарға бағынудың емес, түсінігі біріктіреді. Юнитариандық универсалистер әлемдік барлық ірі діндерден және көптеген теологиялық көздерден мол пайдаланады, олардың нанымдары мен тәжірибелері өте кең. Оның бастаулары христиандыққа қатысты болғанымен, ЮУ енді христиан шіркеуі емес. 2006 жылғы мәліметтерге сәйкес, Юнитариандық универсалистердің 20%-дан азы өзін христиан деп атады. Қазіргі заманғы Юнитариандық универсализм діни сенімдерге плюралистік көзқарас ұстанады, онда мүшелер өздерін гуманист, агностик, деист, атеист, язычник, христиан, монотеист, пантеист, политеист деп сипаттауы мүмкін немесе ешқандай анықтама бермейді. Юнитариандық универсалистер қауымдастығы (ЮУҚ) 1961 жылы құрылды, ол 1825 жылы құрылған Американың Юнитариандық қауымдастығы мен 1866 жылы құрылған Американың Универсалистік шіркеуінің бірігуі нәтижесінде пайда болды. Оның бас кеңсесі Бостон қаласында орналасқан және негізінен АҚШ-тағы шіркеулерге қызмет көрсетеді. Канаданың Юнитариандық кеңесі 2002 жылы тәуелсіз ұйымға айналды.
Зороастризм
Зороастризмнің кейбір түрлері (мысалы, Зурваншылдық) барлық ұлттарға қолданылуы мүмкін, бірақ міндетті түрде барлық адамның құтылуына сендіре бермейді.