Кіріспе

1968 жылы Эрих фон Деникеннің «Құдайлардың күймелері?» кітабы – Өткеннің шешілмеген сырлары (Erinnerungen an die Zukunft: Ungelöste Rätsel der Vergangenheit; ағылшын тілінде «Болашақтың естеліктері: Өткеннің шешілмеген сырлары») – 1968 жылы Эрих фон Деникен жазған және Майкл Херон неміс тілінен аударған кітап. Кітаптағы гипотеза бойынша, көптеген ежелгі өркениеттердің технологиялары мен діндері ежелгі ғарышкерлермен сыйланған, олар құдайлар ретінде қабылдаған. Басылымның алғашқы нұсқасы көптеген баспагерлер тарапынан қабылданбады. Кітап редакторы Вильгельм Роггерсдорф (неміс сценарисі Вильгельм Утерманның псевдонимі) тарапынан кеңінен қайта жазылды. Мұндай артефакттарға Мысыр пирамидалары, Стоунхендж және Пасха аралындағы моаилар жатады. Басқа мысалдарға ертедегі әлем картасы – Пири Рейс картасы кіреді, фон Деникен оны Жердің ғарыштан көрінгендей бейнеленгеніндей сипаттайды, сондай-ақ Перудегі Наска сызықтары, олардың адамдар бұрынғы ғарышкерлердің құрылыстарының қарапайым көшірмелерін жасап, оларды Жерге қайта шақыруға тырысқан болуы мүмкін деп санайды. Ол осы түсіндірмені Мальтадағы арба жолдарының, Австралиядағы, Сауд Арабиясындағы және Арал теңізіндегі ұқсас сызықтардың ғарыштық мақсаты болуы мүмкін деген тұжырымды дәлелдеу үшін де пайдаланады. Кітапта сонымен қатар, әлемнің түкпір-түкпіріндегі ежелгі өнерде ғарышкерлер, әуе және ғарыш кемелері, ғарыштан келгендер және күрделі технологиялар бейнеленгені айтылады. Фон Деникен байланыссыз мәдениеттердің өнеріндегі ұқсас элементтерді көрсетеді. Мысалдарға Езекиелдің періштелер мен доңғалақтар туралы көрігі кіреді, оны фон Деникен ғарыш кемесінің сипаттамасы ретінде түсіндіреді; Келісім шарттарының сандығы, ол бір ғарыш цивилизациясымен байланыс құруға арналған құрылғы ретінде түсіндіріледі; және Содомның от пен күкіртпен жойылғаны, оны ядролық жарылыс ретінде қарастырады. Фон Деникен Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін пайда болған «жүк культтерімен» салыстыру жасауға тырысады, сол кезде Тынық мұхитының оңтүстігіндегі оқшауланған тайпалар озық американдық және жапондық әскерлерді құдайлар деп қате түсінді.

Плагиаттық даулар

"Құдайлардың арбалары?" кітабы жарық көргеннен кейін көп ұзамай фон Деникен француз жазушысы Роберт Шарроның идеяларын ұрлады деген айып тағылды. 2004 жылы Skeptic журналында жарияланған мақалада фон Деникеннің кітабындағы көптеген түсініктерді "Солдаттардың таңы" кітабынан плагиаттағаны, ал бұл кітаптың өзі Ктулху мифологиясынан күшті әсер алғаны және ежелгі астронавт теориясының бастауы Х.П. Лавкрафттың "Ктулху шақыруы" және "Белсіз тауларда" атты әңгімелерінде жатыр деген мәлімдеме жасалды.

Артефакті абыройдан айырылды

Кітапта дәлел ретінде ұсынылған бір артефакттің өзі фон Деникен жоққа шығарды. "Арбалар" кітабында Үндістандағы тот баспайтын темір бағананың сыртқы күштердің ықпалының дәлелі екені айтылған, бірақ фон Деникен Playboy журналымен сұхбатында бұл бағананың адамдар жасағанын және оның теорияларын қолдау тұрғысынан "біз осы темір затты естен шығара аламыз" деп мойындады. Дегенмен, бұл және басқа да күмәнді дәлелдер "Құдайлардың арбалары" кітабының келесі басылымдарынан алынып тасталған жоқ.

Халықтың жауабы

Құдайлардың арбалары? кітабы The New York Times бестселлер тізіміне еніп, Эрих фон Деникеннің көпшілік алдында сөйлейтін адам ретіндегі мансабын дамытуға ықпал етті. 2017 жылғы қаңтарға дейін ол кітаптарының 70 миллион данасын сатқан.

Бейімделулер

Кітап Terra Filmkunst компаниясы шығарған «Құдайлардың күймелері» атты неміс деректі фильмі ретінде бейімделді. Фильм 1970 жылы Батыс Германияда жарық көрді және келесі жылы АҚШ-та алғаш рет көрсетілді. Ол 1971 жылы 43-ші «Оскар» сыйлығының «Үздік деректі фильм» номинациясына ұсынылды. 1972 жылы фильмнің өңделген нұсқасы NBC телеарнасында «Ежелгі астронавттарды іздеу» атты теледеректі фильмі ретінде пайда болды, оны Alan Landsburg Productions шығарды. Бұл деректі фильмді Род Серлинг баяндады. Келесі жылы «Ежелгі құпияларды іздеу» атты жалғасы эфирге шықты, оны да Серлинг айтты. Леонард Нимой жүргізген «In Search Of» деректі фильмдер сериясы (Серлинг 1975 жылы қайтыс болды) осы екі «пилоттық» фильмнің негізінде көрсетілді. Грэхам Масси режиссерлік еткен 1977 жылғы «Horizon Special: The Case of the Ancient Astronauts» теледеректі фильмінде фон Дэникеннің талаптары зерттелді. 1977 жылы кітаптың сегіз бөлімдік поляк комиксіне бейімделуін Альфред Горный, Арнольд Мостович және суретші Богуслав Полх жасады. Серия 12 тілге аударылды, ал алғашқы төрт том ағылшын тіліне аударылып, Methuen Children’s Books баспасында жарық көрді. 2015 жылы Proszynski Media компаниясы толық 400 беттік әңгімені «Ekspedycja» («Экспедиция») деген атпен поляк тілінде шығарды. 1993 жылы фон Дэникен неміс телеарнасы Sat.1 үшін «Auf den Spuren der All Mächtigen» («Құдайлардың жолдары») атты 25 бөлімдік серияны өндірді. 1996 жылы ABC телеарнасында бір сағаттық «Chariots Of The Gods – The Mysteries Continue» телеарналық бағдарламасы көрсетілді, оны ABC/Kane өндірді. ABC/Kane келесі жылы фон Дэникенмен бірлесіп «The Mysterious World – Search for Ancient Technology» атты тағы бір телеарналық бағдарлама жасады. Ол АҚШ-та Discovery Channel және Германияда RTL телеарналарында көрсетілді. Кітаптың жаһандық медиа құқықтары Media Invest Entertainment компаниясы сатып алды, ол қазір «Chariots of the Gods» атты «360 градус ойын-сауық» франшизасын әзірлеп жатыр. Бүгінде шетелдік мифологияны қолдайтын деректі фильмдерді көптеген ағымдық платформалардан табуға болады және олар YouTube-та кең таралған.

Мұра

Құдайлардың арбалары? атты кітаптың жалғасы ретінде "Құдайлар ғарыштан келді" және "Құдайлар ғарышкерлер болды" сияқты бірнеше кітап жарық көрді. Алғашқы кітаптағы теория түрлі ғылыми-фантастикалық кітаптарға, фильмдерге және телесериалдарға әсер еткен деседі. Мысалы, ол "History" арнасының "Ежелгі ғарышкерлер" телесериалына шабыт көзі болды деп есептеледі. Ежелгі ғарышкерлер концепциясы "Жұлдыздар жолы" (қайта айтқанда, фон Дэникеннің кітабы шықпастан бұрын осы мәселе талқыланған), "Жұлдыздар қақпасы", "Нәрсе", "Х-файлдар", "Шет елдік" франшизасы (әсіресе, "Прометей"), "Неон Жаратылыс Евангелион", "Индиана Джонс және Кристалл бас сүйегінің патшалығы" және "Мәңгіліктер" сияқты телешоулар мен фильмдерде сюжеттік элемент ретінде пайдаланылған.