Кіріспе

Б.з.д. III ғасыр грек эпостық ақыны

Родос Аполлонийі (Ἀπολλώνιος Ῥόδιος Apollṓnios Rhódios; Аполлоний Родий; шамамен б.з.д. III ғасырдың бірінші жартысында өмір сүрген) – ежелгі грек авторы, ең белгілі туындысы – Ясон мен аргонавттардың және олардың Алтын жүн іздеуі туралы "Аргонавтика" атты эпикалық поэмасы. Бұл поэма – эпостық жанрдың сақталған аз ғана мысалдарының бірі, ол инновациялық және әсерлі болды, Птолемейлік Египетке "мәдени есте сақтау құралы" немесе ұлттық "бейнелер архиві" сыйлады, сондай-ақ Вергилий мен Гай Валерий Флакк сияқты латын ақындарына өз эпикалық шығармалары үшін үлгі болды. Оның басқа поэмалары, қазірге тек шағын фрагменттер түрінде ғана жеткен, Александрия және Книд сияқты қалалардың негізі қалануы туралы айтады, бұл қалалар Птолемейлерге қызығушылық тудырған, оларға Аполлоний Александрия кітапханасында ғалым және кітапханашы болып қызмет еткен. Оның тағы бір Александрия кітапханашысы/ақыны Каллимахпен болған әдеби дау-жанжал қазіргі ғалымдардың көп талқылау тақырыбы, себебі олар бұл дау-жанжал поэзияларына түсінік беруі мүмкін деп санайды, бірақ екі адам арасында мұндай дау болғанын дәлелдейтін деректер өте аз. Шындығында, Аполлоний туралы көп ештеңе белгілі емес, тіпті оның Родоспен байланысы да болжамдарға негізделген. Бір кезде Гомерді ғана еліктеуші деп есептелген, поэзияда сәтсіздікке ұшыраған ақынның беделі соңғы зерттеулердің арқасында жаңартты, эллинистік ақындардың ерекше ерекшеліктеріне, ұзақ әдеби дәстүрдің ғылыми мұрагерлері ретінде, тарихтың бірегей кезеңінде жазылған туындыларына баса назар аударылды.

Негізгі оқиғалар

Туу. Екі өмір және Суда Аполлонийдің әкесін Силлей немесе Ильей деп атайды, бірақ екі есім де өте сирек кездеседі (hapax legomenon) және σίλλος немесе "құтпандаудан" шығуы мүмкін, бұл оның көңіл көтеруші екенін көрсетеді (көне өмірбаяндар көбінесе комедия ақындарының куәліктерін қабылдаған немесе дұрыс түсінбеген). Екінші өмірде оның анасы "Рода" деп аталады, бірақ бұл күмәнді; Роде – "родостық әйел" деген мағынаны білдіреді және бұл, әрине, Аполлонийдің "родостық" эпитетін түсіндіруге жасалған тырысқандықтан туындаған. Өмірлер, Суда және географиялық жазушы Страбон оның Александриядан шыққандығын айтады; Афиней мен Элиан оның Александриядан оңтүстікке қарай 70 шақырым жердегі Нил өзенінің жанындағы Наукратистен келгенін айтады. Оның туған күні туралы ешқандай мәлімет жоқ. Каллимахпен байланысы. Өмірлер мен Суда Аполлонийдің ақын және ғалым Каллимахтың шәкірті болғанын бірлесе айтады. Vita B Каллимахтың риторикадан (γραμματικός) сабақ бергенін мәлімдейді, бірақ терминология уақытқа сай емес. Сонымен қатар, ежелгі өмірбаяндарда "шәкірт" және "оқушы" сөздері бір ақынның екіншісіне тигізген әсерін білдіретін сөздік тіркестер ретінде қолданылады. Олардың поэзиялық туындылары шынында да тақырып, композиция, стиль және сөздердегі ұқсастықтармен авторлық жағынан жақын қарым-қатынасты көрсетеді, бірақ кім кімге жауап беріп жатқанын анықтау оңай емес, әсіресе "жариялау" сол кезде жобаларды ортақ оқу және жеке көшірмелерді тарату арқылы біртіндеп жүзеге асырылғандықтан: "Осы жағдайларда бір-біріне сілтеме жасайтын және аллюзия жасайтын жазушылар арасындағы өзара қарым-қатынас күрделі болуы мүмкін". Александрия кітапханасының басшысы. Екінші өмір, Суда және P. Oxy. 1241 Аполлонийдің осы лауазымды атқарғанын куәлейді. Сонымен қатар, P. Oxy. 1241 Аполлонийден кейін Ератосфеннің лауазымға тағайындалғанын көрсетеді; бұл Птолемей III Эвергеттің (б.з.д. 247/246 ж.) билікке келуінен кейін болған болуы керек, оған Аполлоний сабақ берген және ол Ератосфенді тағайындаған. P. Oxy. 1241 хронологиясы шатасу белгілерін көрсетеді, өйткені ол Аполлонийді Птолемей I Сотердің (б.з.д. 283 ж. қайтыс болған) немесе Птолемей V Эпифанның (б.з.д. 210 ж. туған) билігінде тізімдейді. Суда Аполлонийдің Ератосфеннен кейін келгенін айтады, бірақ бұл да дәлелдерге сәйкес келмейді. Александриялық кітапханашылардың тағы бірі Аполлоний ("Эйдограф", Византиялық Аристофаннан кейін кітапхана басшысы) болды, бұл шатасуға себеп болған болуы мүмкін. Родоспен байланысы. Родиос немесе Родос эпитеті Аполлонийдің осы аралмен қандай да бір байланысы болғанын көрсетеді. Өмірлер мен Суда оның Александриядан Родосқа көшкенін растайды. Олар оның Родоста қайтыс болғаны немесе кітапхана басшысы болып оралу үшін Александрияға келгені туралы пікірде келіспейді. Vita A-ға сәйкес, ол Родоста белгілі оқытушы болған, бірақ оны сол жерде риториканы оқытқан тағы бір Аполлониймен (әйелдік Аполлоний) шатастырған болуы мүмкін. Шындығында, "Родостық" эпитеті аралмен ешқандай физикалық байланысты білдірмейді. Бұл оның Родос туралы өлең жазғанын көрсетеді. Афинейдің айтуынша, оны "Наукратит" деп те атаған. Кейбір қазіргі ғалымдар оған осы атақ берілгеніне күмән келтіреді, бірақ егер берілген болса, онда ол Наукратистің негізі туралы өлең жазғандықтан болуы мүмкін. Өлім. Тек екі өмір ғана Аполлонийдің өлімі туралы ақпарат береді, және олар келіспейді. Біріншісі оның Родоста қайтыс болғанын, екіншісі Александрияға оралғаннан кейін қайтыс болғанын және "кейбіреулер" оның Каллимахпен бірге жерленгенін айтады.

Сенсациялық оқиғалар

Көне өмірбаяндарда белгілі ақындар өз халқының ризасыздығынан қашып, жер аударыпты. Мысалы, Гомер Кимеден кетіпті, себебі ондағы үкімет оны мемлекеттік есебінен қолдамайды (Vit. Herod. 13 14), Аэскил афиналықтар оны басқа ақындардан кем бағалағандықтан Афинадан Сицилияға кетіпті (Vit. Aesch.), ал Еврипид комедиялық ақындардың мазақтауынан қорқып Македонияға қашқан (Vit. Eur.). Сол сияқты, Аполлонийдің Родосқа көшкені туралы А және В өмірбаяндары айтады, ол Родосқа барып «Аргонавтиканы» осыншалықты көркем стильде қайта жазыпты, содан кейін жеңіспен Александрияға оралған, онда кітапханада жұмыс істеп, ақырында Каллимахтың қабіріне жақын жерге жерленген. Бұл әңгімелер, әлдебір «Аргонавтиканың» екінші басылымының болуын түсіндіру үшін ойлап табылған болуы мүмкін, себебі көне қолжазбалардағы әртүрлі оқулар осыны көрсетеді. Соңғы кездерге дейін заманауи ғалымдар Каллимах пен Аполлоний арасындағы алауыздықтың үлкен мәнге ие екенін айтып келді. Дәлелдердің бір бөлігі «Аполлоний грамматик» деп аталатын «Палатин антологиясындағы» элегиялық эпиграммаға негізделген. Ол Каллимахты белгілі бір айтылмаған қылмыс үшін кінәлайды және оны, сондай-ақ оның ең танымал поэмасы – «Аэтияны» («Себептер») мазақтайды. Көне дереккөздер Каллимахтың «Ибис» поэмасын – қазір сақталмаған – пікірсайыс ретінде сипаттайды, ал кейбіреулері Аполлонийді оның нысаны деп санайды. Бұл сілтемелер екі тұлға арасындағы сенсациялық әдеби алауыздықтың суретін тудырады. Мұндай алауыздық Каллимахтың ғылыми дау-дамайға құштарлығы туралы білгенімізге сәйкес келеді және ол Аполлонийдің Родосқа неге кеткенін түсіндіруге мүмкін. Осылайша «Аполлонийді жеңімпаз Каллимах Александриядан қуған» романтикалық көрініс пайда болады. Алайда, Аполлонийдің екі өмірбаяны да ақындардың достығын баса көрсетеді, тіпті екінші өмірбаянда олар бірге жерленгені айтылады. Сонымен қатар, Каллимахтың «Ибис» поэмасының әдейі түсініксіз болуы белгілі және кейбір заманауи ғалымдар нысанының анықталмауы тиіс деп санайды. Алауыздық туралы әлі де бір пікірге келмегенімен, эллинистік әдебиеттің көптеген зерттеушілері қазір оның орын алған болса, қатты сенсацияланғанын айтады. Алауыздыққа қатысты әртүрлі көзқарастар үшін, мысалы, М. Лефковицтің 2011 жылғы «Аполлонийдің өмірбаянындағы миф және тарих» еңбегін қараңыз (Аполлоний Родийдің жолдасы, Brill, 51-71 бб.); П. Грин, 1997, The Argonautika (Беркли, 1-3 бб.); Д. П. Нелис, 1999, Гриннің кітабына жазған шолуы, Journal of Hellenic Studies 119: 187 б. Қарама-қайшы көзқарастардың жиынтығын қараңыз, мысалы, А. Камерон, 1995, Callimachus and his Critics (Принстон, 214-228 бб.).

Ғылымгер

Аполлоний Александрия дәуіріндегі Гомерді зерттеудегі ең алдыңғы қатарлы ғалымдардың бірі болды. Ол осы кезеңнің Гомер туралы алғашқы ғылыми монографиясын жазды, ол Александрия кітапханасының басшысы болған Зенодот жариялаған "Илиада" және "Одиссея" басылымдарын сынап бағалады. "Аргонавтика" Гомердің поэзиясына өзінің зерттеулерін жеткізу және поэзиядағы философиялық мәселелерді қарастыру үшін тәжірибелік құрал ретінде жазылған секілді. Оның поэзиялық құндылығына ешқандай күмән келтірмей, тіпті "Гомердің поэзиялық сөздігі" деп аталды. Оған Архилох және Гесиодқа арналған ғылыми прозалық еңбектер де жатқызылады. Ол сонымен қатар география саласындағы кезеңнің ең маңызды авторларының бірі саналады, бірақ ол осы тақырыпқа кітапхананың келесі басшысы және Гомердің географиясын қатаң сынаған Эратоспеннен өзгеше көзқараспен қарады. Бұл ғылыми білімнің жинақталуы географиялық зерттеулердегі прогреске мүмкіндік берген кез еді, бұл Птолемей әміршісі және жақсы жазушы Тимофеннің қызметімен көрсетілді. Аполлоний физикалық әлем туралы жаңа түсініктерді дәстүрлі мифтік географиямен біріктіруді көздеді, ал оның "Аргонавтикасы" осы мағынада географияға арналған дидактикалық эпос болды, бұл оның поэзия ретіндегі құндылығын азайта қоймады.

Аргонавтика

"Аргонавтика" дәстүрлі немесе Гомерлік грек эпосынан кейбір жағынан өзгешеленеді, бірақ Аполлоний Гомерді үлгі еткені анық. "Аргонавтика" Гомердің эпостарынан қысқа, төрт кітабында 6000-нан аспайтын жолдар бар, ал "Илиада" 16000-нан астам жолдан тұрады. Аполлонийға Каллимахтың лаконизмi әсер еткен болуы мүмкін, немесе Аристотельдің "ескі эпостардан гөрі кіші көлемдегі поэмалар, сондай-ақ бір рет қойылған трагедиялар тобының ұзақтығымен сәйкес келуi керек" (Поэтика) деген талабы ықпал еткен болуы мүмкін. Аполлонийдің эпосы дәстүрлі эпостан Ясонның әлсіз, көбірек адамдық қасиеттері бар кейіпкерімен және жергілікті салты-дәстүрге, этиологияға және эллинистік поэзияның басқа да танымал тақырыптарына жиі тоқталатынымен де ерекшеленеді. Аполлоний кейбір мифтердің азырақ қорқынышты нұсқаларын таңдайды, мысалы, Медея Апсирттың өлімін көреді, өзі өлтірмейді. Құдайлар эпостың көп бөлігінде алыс және бейтарап болып қалады, бұл эллинистік дәуірдегі дінді аллегориялық тұрғыдан қарау және рационалдау тенденциясына сәйкес келеді. Ясон сияқты гетеросексуалдық махаббат Геракл мен Гила сияқты гомосексуалдық махаббаттан көбірек аталады, бұл эллинистік әдебиеттегі тағы бір үрдіс. Көптеген сыншылар үшінші кітаптағы Медея мен Ясонның махаббатын ең жақсы жазылған және есте қаларлық эпизод деп санайды. Поэма туралы пікірлер уақыт өте келе өзгеріп келді. Көне заманғы сыншылардың кейбіреуі оны орташа деп санады. Соңғы сын-тәжірибелер поэмаға қызығушылықтың жаңадан өркендеуін және оның ерекшеліктерін түсінуді көрсетті: көптеген ғылыми зерттеулер тұрақты түрде жарияланып келеді, Вергилий сияқты келешек ақындарға тигізген әсері кеңінен танылды және эпикалық поэзия тарихының кез келген есебі Аполлонийға едәуір көңіл бөледі.

Негізгі өлеңдері

Оның басқа еңбектерінен сақталған бірнеше фрагмент, көбінесе ktiseis (κτίσεις) немесе 'негізгі поэмалар', қалалардың мифтік тегін баяндайды, бұл тақырып Аполлонийдің «Аргонавтика»сында да кездеседі (мысалы, Циус қаласын негіздеу, 1.1321–23). Фрагменттерге соңғы кезде көп көңіл бөлінді, олардың нақтылығы, түпнұсқа өлеңдердің мазмұны мен бейнелеуі, Птолемейлік Египет үшін саяси маңызы және «Аргонавтикамен» байланысы зерттелді. Александрияның негізі: тек атауы және басқа автордың (Никандр) қолжазбасындағы ғалымның шеткі жазбасы сақталған, ол бұл Аполлоний поэмасында барлық тістейтін жаратылыстар горгонның қанынан туған деген мәлімдеме жасалғанын көрсетеді. Каунның негізі: Парфенийдің «Махаббат оқиғаларындағы» екі түсініктеме осы өлеңнің жалғыз куәсі, бірақ олар қарама-қайшы мәліметтер береді. Біреуі Лирк туралы, екіншісі Библис туралы әңгімелейді. Бұл поэманың біртұтас сюжеті болмай, эпизодтардан тұратын құрылымы болуы мүмкін. Осылайша, оның басқа негізгі поэмаларында да осындай бейнелеу тән болуы мүмкін (біртүтастық мәселесі тіпті «Аргонавтикада» да маңызды, оны кейде «эпизодтық эпос» деп атайды). Аполлонийге жатқызылған бес гексаметрлік тармақ осы поэманың фрагменті болуы мүмкін, бірақ олар Лирк пен Библис туралы әңгімелермен байланысты емес, ал кейбір ғалымдар оларды келесі поэмадан деп санайды. Книдтің негізі: Византиялық Стефан Ψυκτήριος (Суыту орыны) туралы былай деп жазды: «Тракиядағы орын, Гераклдың күресте Адрамилді лақтырғанда терлегенін суытқан жер, Аполлоний «Книдтің негізі» поэмасында айтқандай». Бұл поэма туралы білгеніміз осы ғана, егер бес гексаметрлік тармақ осы поэмаға тиесілі болса және олар «Аргонавтикада» да кездесетін теңіз жолдары туралы айтса. Наукратистің негізі: Афиней алты және жарты гексаметр келтіреді және Аполлонның Окирояны ұрлап әкеткені және оны қорғауға тырысқан балықшы Помпилдің жазалануы (ол сол атпен балыққа айналды) туралы түсініктеме береді. Түсініктемеде Помпил балығының поэзия мен ғылымда, соның ішінде Каллимах пен Теокритте үлкен қызығушылық тудырғаны айтылады. Аполлоний этимологиядан («помпилус» – «сүйемелдеуші балық») құмарлық туралы мелодрамалық оқияны дамытқан болуы мүмкін. Бұл эпизод Наукратистің тегі туралы поэмаға қалай сіңірілгені белгісіз. Мүмкін, оның негізі туралы кеңінен баяндалған оқиға Геродотқа қарызды болған. Родостың негізі: бізде бар нәрсе – бұл сөздік мағынасын көрсету үшін Византиялық Стефан келтірген бір және жарты гексаметр және Пиндардың «Жеңіс жырлары» 7.48-ге арналған шоломиумның куәлігі, Аполлонийді родостықтардың отсыз құрбан шалу дәстүлін түсіндіретін мифтің авторы ретінде көрсетеді – олар от құдайы Гефестті жек көреді, өйткені ол бір кезде Афинаны зорлауға тырысқан. Лесбостың негізі: Парфений «Лесбостың негізі» деген атпен жиырма бір гексаметр келтірді. Автордың аты көрсетілмеген, бірақ қазіргі ғалымдар осы тармақтарды Аполлонийге жатқызады, өйткені олар Ясон/Медея оқиғасымен айқын ұқсастықтарды көрсетеді. Онда лесбостық ханшайым Пейсидике туралы әңгімеленеді, ол сүйген адамы Ахиллге қала қақпасын ашып, отандастары мен ата-анасына опасыздық жасайды. Оның сыйлығы күткен неке емес, керісінше, аргивтердің қолынан таспен атқылау арқылы өлім болады. Пейсидикенің көзқарасы поэмада басымдық танытады және «Аргонавтика» сияқты, эпикалық материал әйелдердің психологиясына терезе ретінде қолданылған болуы мүмкін.

Басқалар

Канобус: Стефан Византий осы аттас өлеңнен үш холиамбикалық тармақ келтірген, ал Никондрдің «Териака»сына жазылған түсіндірме жылан шағуы туралы әңгімеде оған сілтеме жасайды. Өлеңнің Мысырда жерленген Менелайдың бағытшысы Канобус (кейде Канопус деп те аталады) туралы, әлде оның атымен аталған қаланың құрылуы туралы екені белгісіз. Холиамбикалық ырғақ оны бұрынғы қала құру туралы өлеңдерден ерекшелендіреді, олардың барлығы дактильдік гексаметрмен жазылған. Каллимахтың эпиграммасы: Биография бөлімінде келтірілген эпиграмма Палатин антологиясында «Аполлоний Грамматик» деп көрсетіліп сақталған. Бұл Родос Аполлонийі болмауы мүмкін.

Поэтикалық стиль

Аполлонийдің поэзиялық дағдысы мен өнері соңғы кезде ғана толыққанды бағаланып, оның поэзия мен ғылымды табысты үйлестіруі сыншылар тарапынан мойынға алынды.