Кіріспе

XVI ғасырдың аяғындағы француз дворяны және діни соғыстардағы әскери жетекші Шарль де Лотарингия, Майен герцогы (26 наурыз 1554 – 3 қазан 1611) – француз дворяны, губернаторы, әскери қолбасшысы және француз діни соғыстарының соңғы кезеңіндегі бүлікші. 1554 жылы Гиз герцогы Франсуа де Лотарингияның екінші ұлы ретінде дүниеге келген Майен 1563 жылы әкесінің қайтысынан кейін Гранд-Шамбелян лауазымын мұрагерлік етті. 1569 жылы Пуатье қамалында патшалық тәж үшін күресті, ал 1572 жылы Осман империясына қарсы крест жорығына қатысты. Төртінші діни соғыс кезінде Ла-Рошельді қоршау кезінде корольдің інісі Анжудың қолбасшылығында қызмет етіп, жараланды. Қамалда әкесі зеңбірек оғынан қаза тапты, ал Майен Бургундия губернаторы болып тағайындалды. Сол жылы Майеннің маркизаты герцогтық дәрежесіне көтерілді. Анжумен бірге Савойяның патшасы сайланған кезде саяхаттап, 1574 жылдың басына дейін оның сарайында болды, содан кейін тағы да крест жорығына аттанды. Францияға оралғаннан кейін Майен бесінші діни соғыста Анжудың, қазір Франция королі Генри III-нің әскерінде қызмет етті, бірақ оның жеткіліксіз қаржыланған армиясы Казимир басқаратын жалдамалы протестант әскерлеріне тиімді қарсылық көрсете алмады. Ол Мосье бейбіт шартына қарсы болған Католик лигасына қосылып, одан кейін болған алтыншы діни соғыста Ла-Шарит-сюр-Луар және Исуар қалаларын қоршауға қатысты. 1576 жылы Генриетта де Савой-Вилларсқа үйленді, оңтүстік-батыстағы маңызды мұрагерлікке ие болды және 1578 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін адмирал атағын алды. 1580 жылы жетінші діни соғыс кезінде Майен патша әскерінің толық құрамына ие болды, Ла-Мур бекінісін сәтті қоршап алды және бітімнен кейін бірнеше қаланы тазартты. 1582 жылы ол адмиралдық атағын Генридің сүйіктісі Жойезға беруге мәжбүр болды. Келесі жылы Англияға шабуыл жасау жоспарына қатысты, бірақ қаржы жетіспеуіне байланысты жоспар орындалмады. 1584 жылы корольдің інісі Аленсон қайтыс болды, ал протестант Наварра таққа мұрагер атанды. Бұл Майенге және Францияның көптеген басқа радикалды католиктеріне қанағаттандырмас еді. Нәтижесінде Майен, оның інісі Гиз және түрлі отбасылық одақтастар 1584 жылдың қыркүйегінде Нансиде екінші католик лигасының құруын ұйымдастырды, мақсаты Наварраның католик ағасы Кардинал Бурбонның мұрагерлігін ілгерілету болды. Олар желтоқсан айында Испанияның Филипп II-сімен келісімге келді және 1585 жылдың наурыз айында патшаға қарсы көтеріліске шықты. Майен өзінің губернаторлығындағы көптеген қалаларды басып алды, ал тақ шілде айында Лигаға Наварраның мұрагерлік құқығынан айырылатынына және тақтың ереске қарсы соғыс жүргізетініне келісім берді. Келесі жылдары Майен оңтүстіктегі протестанттарға қарсы науқан жүргізуге белсенді күш жұмсады, бірақ Генридің қатысуы жартылай болды. 1587 жылдың басында Парижге қайтып келген Майен ең болмағанда, астананы басып алу жоспарына қатысты. Оңтүстікке оралғаннан кейін 1587 жылдың ортасында Монсегурды басып алды, бірақ қаржының жетіспеуіне байланысты алға жылжу мүмкін болмады. 1588 жылдың мамырында Генри астананың радикалды католиктерімен қақтығысқа түсті, бірақ жеңіліске ұшырап, қаладан қуылды. Жеңіліске ұшырағаннан кейін ол діни бірлік туралы жарлыққа келісті, онда мұрагерлікті анықтауда Саликалық заңнан гөрі дін басымдық алады және ереске қарсы соғыс үшін өзінің негізгі армияларының бірін басқаруға Майенді тағайындады. Бірнеше айдан кейін шақырылған Лига талап еткен Эстаттар Бас жиналысында Үшінші Эстат олар ұсынған қаражатты тікелей Майенге беруді талап етті. Шығу жолы табылмай, Генри желтоқсанда Гиз герцогы мен Кардинал Гизді өлтіруді ұйымдастырды, содан кейін оның патшалығында кең көтеріліс басталды. 1589 жылдың ақпанында Майен Париждегі Сейзе режимінен патшалықтың генерал-лейтенанты болып тағайындалды. Ол солтүстік-шығыстағы көптеген Лигамен байланысты қалаларды аралап, олардың әкімшіліктерін өзіне сәйкес келетіндей етіп қайта ұйымдастырды. Мамыр айында ол Анримен Турдан тыс жерде шайқасты, бірақ кері шегінуге мәжбүр болды. Анри енді протестант мұрагері Наваррамен одақтасты, екеуі шілде айының соңында қысқаша қоршаумен аяқталған астанаға қарсы науқан бастады, ол 1 тамызда Генри III-нің өлтіруімен тоқтатылды. Наварра енді патшалық билікке ие болғаннан кейін Майен бұрынғыдан да көп қалалар мен дәулеттілердің Лига тарапына өтуіне қол жеткізді. Ол Анримен Нормандияда бірнеше рет қақтығысты, алдымен Арк қаласында, содан кейін Иври шайқасында, екі рет жеңіліске ұшырады. Анри соңғы шайқастан кейін Парижді қоршауға кірісті, бірақ испандық көмек арқасында Майен астананы сақтап қалды. 1592 жылы ол Руанды қоршаудан қорғау үшін тағы да испандық көмекке жүгінді. Испанияға көп қарыз болған Майен 1593 жылы жаңа патшаны таңдау үшін Эстаттар Бас жиналысын шақыруға келісті, Кардинал Бурбон қайтыс болғаннан кейін. Ассамблея көптеген мәселелер бойынша келісімге келе алмады, бірақ Генри процедура кезінде католицизмге ауысты, оның қабылдануына кедергі келтіретін маңызды факторды жойды. 1594 жылы Париж оған есіктерін ашты, ал Майен Бургундияға шегінуге мәжбүр болды. 1595 жылдың шілдесінде Фонтен-Франсуа шайқасындағы соңғы науқан сәтсіз аяқталғаннан кейін ол испандықтардан бас тартып, патшалық лагерьге оралуға дайындалды. 1596 жылдың қаңтарындағы бағынуымен ол қайтадан адалдыққа оралды, үш кепілдік қала, үлкен пара және Иль-де-Франс губернаторлығының қысқартылған нұсқасын алды. Ол Амиенде испандықтарға қарсы корольмен шайқасты, содан кейін зейнетке шықты. 1611 жылы қайтыс болды.

Бауырлар

1554 жылы туған Шарль де Лотарингия Гиз герцогы Франсуа де Лотарингияның екінші ұлы және Анна д’Эстеден туған. Оның ағасы Анри де Лотарингия 1549 жылы, ал кіші інісі Луи де Лотарингия да 1554 жылы дүниеге келген. Оның Анриден бір жас кіші Екатерина де Лотарингия есімді үлкен әпкесі болған. Франсуаның Паридегі Гиз резиденциясы үшін тапсырыс берген "Патшаларды құрметтеу" суретінде герцог патшалардың бірі ретінде бейнеленген, ал Майенн мен оның ағасы патшалардың қызметшілері ретінде көрсетілген.

Тұлға

Ағасы Гиз сияқты, Майенн де Генридің сарайында үстемдік құрған қанағатсыздыққа қызығушылық танытпады. Ол маскүнемдікке бейім екендігімен белгілі болды және 1593 жылы қаржыгер Замет оны бір түні тым мас болғандықтан үйіне қайтаруға мәжбүр болды. Алкогольге құмарлығы оның денсаулығына зиян келтірді, өмірінің соңында ол нашар күйде болды. Жалпы зорлыққа бейім мінезді болған Майенн 1587 жылы Сакремор деген капитан келінін алдағанын мойындағаннан кейін, одан үйленуді сұрағанда, оны өз қолымен өлтірді. Сондай-ақ, 1586 жылы протестант ақсүйек әйелі Анне де Комонды ұлы Анри де Лотарингияға әйел ретінде алу үшін ұрлап әкеткен.

Карл IX билігі

1563 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін үлкен ұлы Гиз әкесінен Гранд-мейстр лауазымын мұраға алды. Ал Майен патша үйіндегі одан сәл төмен, бірақ бәрібір беделді лауазымды иеленді – патшаның жиһазы мен киімдеріне жауапты Ұлы Шамбелян. Ол 1589 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті. Бұл лауазымның мәртебесіне қарамастан, Генрих III өзінің билігі тұсында оған көп құқық бермеді, алайда Майенге Gentilhomme de la Chambre-мен бір үстелге отыруға рұқсат берді.

Әскери қызмет

Жас Майен алғашқы әскери қызметін үшінші дін соғысында атқарды. Ол ағасы Гизбен бірге адмирал Колиньидің протестант әскеріне қарсы Пуатье қаласын қорғауға қатысты. Колиньи қалаға жақындап келе жатқанын естіген екі бауыр, Пуату губернаторы Гю де Дайлонмен бірге қала қоршауға алынар алдында асығыс кіріп келді, өйткені олар өздері жек көретін қарсыластарынан кек алуға мүмкіндік алады деп үміттенеді. Майенн мен Гиз Колиньиге қарсы табысты тұрды, қорғанысты ұйымдастырып, жасалған шабуылдарды тойтарды. Осының арқасында Колиньи корольдің інісі Анжудың негізгі патша әскерімен келуіне дейін тоқтап қалды, ол көп ұзамай Монконтур шайқасында Колиньиді жеңді. Майенн ағасы Лорейннен Парижде тұру үшін орын алуға үнемі талап ете берді. Осы қымбат сұраныстардан басқа, Лорейн жас жігіттің жағдайына алаңдады, себебі ол киімдерінде жасыл түс таңдаудың қауіпті әдетін қалыптастырған еді, ал бұл түс Анжу герцогының киімдерінде де қолданылып жүрген.

Крест жорығы

Майенннің отбасы 1563 жылы оның әкесі өлтірілгеннен бері Колиньимен араздық күйін сақтап келді. Бұл патшалыққа үлкен ыңғайсыздық туғызды, себебі ең беделді екі отбасының араздасуы елдегі тұрақтылыққа қауіп төндірді. 1571 жылы Францияда қайта бейбітшілік орнағанда, бұл араздық қайтадан жаңғыру қаупі тудырды. Осыған қарсы тұру үшін қазан айында Карл Гиз, Майен, Омаль және адмирал арасында келісім жасауға ниеттенді. Күшін көрсету мақсатында Майен мен Гиз 14 қаңтарда 500 қызметшісімен бірге Парижге кірді. Содан кейін, сәуір айында Майен Осман империясына қарсы крест жорығына аттанды, ол өзімен бірге 200 отбасылық қызметшіні алып кетті. Егер отбасы Колиньимен қақтығысуға дайындалып жатқан болса, бұл әрекет қызығушылық тудырды. Майен Корфуға сапар шегіп, біраз уақыт венециялықтармен бірге қызмет етті, содан кейін Францияға оралды. Майеннің кеткендігінен кейін, олардың қаңтарда Парижге кіргенінің мақсаты – отбасының күшін көрсетпей тұрып, бейбіт келісімге келіспеу екені анық болды. Гиз 12 мамырда Колиньимен келісу үшін сарайға келді. Бірақ Лотарингияның немерелеріне деген наразылығы тоқталған жоқ, себебі Майен Франциядан рұқсатсыз крест жорығына аттанды. Лотарингия патшаға өтініш хат жазып, Карлден «нашар, үмітсіз және тәртіпсіз балаға мейірімділікпен қарауын» сұрады. Майен елге оралғанда патшадан кешірім сұрауға мәжбүр болады. Сент-Бартоломей қырғынынан кейін босқындармен толы Ла-Рошель қаласы корольдік билікке қарсы көтеріліске шықты. Бұл Шарль үшін қабылдауға болмайтын жағдай еді, ол Анжуды бүлікші қаланы қоршауға алып, бағындыру үшін жіберді. Анжу 1573 жылдың басында қалаға жетіп, қатаң қоршауды бастады. Оған Францияның ең беделді ақсүйектері қосылды, олардың ішінде протестанттар Наварра мен Конде, қатаң католик Невер және Гиз отбасының мүшелері, соның ішінде Майен де болды. Майен Анжудың соғыс кеңесіне шақырылған маңызды тұлғалардың бірі болды, ол қоршауды жүргізу туралы кеңес берді. Қоршау бірнеше айға созылды, командирлердің талас-тартысы мен жабдықтау мәселелері оны қиындатты. 1573 жылдың жазында Анжу шығу жолын іздеді және ол оны тапты – ол Коммуналдық патша болып сайланды. Содан кейін 25 маусымда әлі де қарсылық көрсетіп келген Ла-Рошельмен бейбіт келісімге қол жеткізілді. Қоршау кезінде Майен қорғаушылардан аяғына жарақат алды.

Бургундия

19 жасында Майенн 1573 жылғы наурыз айында Бургундияның губернаторы болды, қоршау әлі де жалғасып жатқанда, Ла-Рошель шайқасында қаза тапқан ағасы Омальдің орнын басты. Омаль өз кезегінде әкесі, Гиздің бірінші герцогының орнын иеленді, яғни Лотарингия әулеті 1543 жылдан бері Бургундия губернаторлығын ұстап келді. Облысты ұзақ уақыт бақылауда ұстағанына қарамастан, Омаль губернаторлықта ешқандай жерге ие болған жоқ, сондықтан оның билігін жүзеге асыру үшін клиенттік желіге сүйенуге мәжбүр болды. 1573 жылдың қыркүйегінде Карл жас ханзада Майенн маркизін герцогтық дәрежесіне көтерді. Майенн қоршау аяқталғаннан кейін, жаңа король Анжудың үйінің мүшесі ретінде Одаққа (Commonwealth) аттанды. Ол корольдің сарайына келген шетелдік елшілермен алғашқы кездесуіне қатысты. Анжумен бірнеше ай болғаннан кейін, Майенн 20 сәуірде Османлыларға қарсы қысқа науқанға қатысу алдында Луккадағы шипалы суларда демалу үшін жолға шықты. Анжу өз сүйіктілеріне, әлі кетпегендерге Майенннің және басқа да кеткендердің крестонос жорығына құштарлығы туралы шағымданып айтты. Ол келесі жылы губернаторлығының астанасы Дижонға салтанатты түрде кірді, мұнда оны парламент, мэр, кеңес және басқа да элита өкілдерінен құралған қалалық делегация күтіп алды. Олар бірге Дижонға кірді, Майенн төрт қала тұрғыны ұстаған «канопий» – жамылғының астынан кіру құрметін қабылдаудан бас тартты, осылайша өзінің қарапайымдылығын көрсетті. Элита бұл құрметті жоғары бағалады, Конде өз губернаторлығында осы құқықты алу үшін сотқа жүгінді. Қалада Майенн мэрінен адалдық сертін алды, олар корольге қызмет ету үшін оның аяқтарының астында өлуге дайын екендіктерін айтты. Майенн өмірі бойы губернаторлыққа көңіл бөлмеген ағасынан гөрі Бургундияда белсенді рөл атқаруға ниеттенді.

Генрих III билік құрған

1574 жылы мамыр айында Карл қайтыс болды, ал баласы болмағандықтан, оның інісі Анжу таққа мұрагер болды. Анжудың, енді өзін Генри III деп атап жүрген, тәж кию рәсімінде Майен және Лоррендер маңызды рөл атқарды. Майен, ағасы Гиз және туысы Омальмен бірге, рәсімде үш дворян өкілінің рөлін атқарды, ал кардинал Гиз патшаны тәж кигізді. Бесінші дін соғысына тән шатасқан шайқастарда Майен 1575 жылдың соңында Казимир фон Пфальц-Зиммерн бастаған, елге басып кірген протестант жалдамалы әскеріне қарсы әскер басқарды. Бұл екі негізгі патшалық әскердің бірі болды, екіншісі Генридің өзі Парижге жол ашуды қорғау үшін Гиенде қолбасшылық етті. Витри-ле-Франсуада орналасқан Майеннің 10 000 сарбазы аштық пен жалақысыздықтан қиын жағдайға түсті және Казимирдің Дижонға 1576 жылдың 31 қаңтарында, содан кейін 4 наурызда Муленге қарай жылжуын көлеңкелеп қана қойды, онда ол Генридің саяси одақтасы Аленсонмен бірікті. Біріккен көтерілісшілер әскері Парижге шабуыл жасауға ниеттенді, бірақ Генридің оларды тоқтатуға жеткілікті әскері мен қаржысы болмады.

Бірінші католик лигасы

Нәтижесінде, 1576 жылғы мамыр айында Генри протестанттар мен саяси қарсыластармен келісімге келуге мәжбүр болды. Протестант аристократиясына көптеген жеңілдіктер берілді, Конде князі Перонн шекаралық қаласын алды. Перонн губернаторы және оның жақтастары ашуланып, бейбітшілікке қарсы ұлттық католик лигасының ядросын құрды. Генри қозғалыстың жылдам таралуына алаңдады және оның артында Гиз әулеті тұр деп күдіктенді. Осы мақсатта тамыз айында ол Майенн, Гиз және олардың одақтасы, қатысы бар деп күдіктенген Немур герцогынан Болье туралы жарлықты сақтауға ант алды. 1576 жылғы Генералдық штабтар отырысында, бейбітшілік шартының бір бөлігі ретінде шақырылған, Генридің сүйіктісі Сент-Сюльпис Аленсонның сүйіктісімен өлтірілді. Майенн өзін жас жігіттің қорғаушысы деп есептеді және кісі өлтірушіден кек алуға ант берді. Лига көп ұзамай Генриді бейбітшіліктен бас тартуға мәжбүр етті, 1577 жылдың басында алтыншы азаматтық соғыс басталды. Майенн бейбітшілікті бұзуды және жаңа соғысты ертерек аяқтау туралы ұсыныстарға қарсы тұруды қолдаған кеңес мүшелерінің бірі болды. Дегенмен, қысқа мерзімді бейбітшілік патшаның бауырының патшалыққа адалдығын қайта қалпына келтірді, және ол бұрынғы көтерілісшілерге қарсы патша әскерін басқаруға ерікті болып келісті. Оның әскери тәжірибесі аз болды, ал армия операцияларының жауапкершілігі Невер, Гиз және Майеннге жүктелді. Әскерлер Ла-Шарите-сюр-Луарды қоршауға алды, содан кейін Исуарды, оларды қатыгез тонап, қиратты. Алайда, армия қаржы тапшылығына тап болды, Генри штаттардан жеңілдіктер ала алмады, сондықтан 1577 жылдың ортасына қарай ол көбінесе ыдырап, Генридің соғысты жалғастыруына мүмкіндік бермеді. Майенн Аленсонсыз, өз күштерімен кетіп, 18 тамызда Гю де Лансак көмегімен Атлантикалық жағалаудағы Бруаж қаласын басып алды, сол арқылы тұздың көп мөлшерін қамтамасыз етті. Генри бұл табысқа қуанды және Бруажды патшалық доменіне қосты. Бержерак шарты қыркүйек айында қақтығысты аяқтады. Мюсю бейбітшілігінен сәл қатал болған бұл шарт лига қозғалысын келесі 6 жылға қанағаттандырды. Сарайда Генридің сүйіктілері мен жоғары ақсүйектер арасындағы қарым-қатынас шиеленісті болды. Майенннің бұйрығымен Генридің сүйіктісі Сент-Мегрин 21 шілдеде Луврден шыққанда 20-дан астам шабуылшылар тобымен өлтірілді. Сент-Мегрин Майенннің қарындасы, герцогиня де Гизді ұсынуға тырысқан деген қауесет тарады. Генри Сент-Мегриннің өліміне қатты қайғырды, бірақ сүйіктісі сарайда танымал болған жоқ, сондықтан Генри жалғыз күйзелді. Бұл кісі өлтіру атақты "Миньондардың" жекпе-жегінен кейін көп ұзамай болды, онда Генридің тағы екі сүйіктісі қаза тапты. Ол үш адамның құрметіне салтанатты еске алу рәсімін ұйымдастырып, әсем жерлеу рәсімін өткізіп, оларды мәрмәр саркофагтарға қойды.

Жеңімпаз

Сент-Мегринді өлтіруге қатысы бар деген қауесеттерге қарамастан, Генри 1578 жылы адмиралдық лауазымын Майеннеге беруге қуанышты болды. Жалпы алғанда, Генри ағасынан гөрі Майеннеге маңызды қолбасшылық лауазымдарды беруге көбірек дайындық көрсетті, мүмкін, оған деген көбірек сүйіспеншілігінен, немесе Лоррейндерді бір-біріне қызғанышпен бөліп алу ниетімен. Екатерина азамат соғыстарының жараларын жазып, орталық биліктің әлсіреуінен бөлшектелген провинцияларда тәртіп орнату үшін оңтүстікке сапарға шыққанда, Майенн патшаның маршалы Беллегардтың бұрынғы жақын адамымен Монлюэльде кездесу үшін онымен бірге сапарлады. Осы кезде маршал мен тәж арасында келісімге қол жеткізілді. Келесі жылы Гиз өзінің тағдырына наразы болып, отбасын сайлаушы Палатин Казимирдің протестант ағасымен бірге наразылар тобына қосу туралы ойланды. Ол және Майенн Страсбургты басып алу жоспарын талқылау үшін Казимирмен кездесті, бірақ бұл конфессияаралық келісімнен ештеңе шықпады, және Лотарингия отбасы дінге қарсы күреске қайта оралды. Осылайша, оның жақсы қабылдануының нәтижесінде Майенн 1580 жылы болған қысқа мерзімді азамат соғысында корольдік әскерге қолбасшылық етті, оларды Дофинге алып, Лесдигьерге қарсы соғысты. Ол қазан айында протестанттық Ла Мур бекінісін басып алды, ал Матиньон Пикардиядағы Ла Фер шекаралық қаласын қоршады. Жыл соңында Фликс шартымен қақтығыс аяқталды, Майенн оның орындалуын қамтамасыз етуге және Ливрон мен Гап қалаларының бағынуын алуға міндеттелді, бұл тапсырманы ол сәтті орындады. Алайда ол адмиралдық лауазымын ұзақ уақыт сақтай алмады, өйткені Генри 1582 жылы Майеннді одан босатып, оны өзінің сүйіктісі Жойезге берді, оның адалдығына күмән болмады. Осы құрметті лауазымды бергені үшін Майеннге 120 000 экю және оның туысы Шарль де Лотарингияның маркизатын герцогтыққа дейін көтерді. Ол 1583 жылы Англияға жорық жасау жоспарына қатысты. Тамыз айында Эльбёф Майенн мен маршал Брисак басшылығымен армия жинады. Ол тамыз айында төменгі Нормандия губернаторы Мейлерэйдің шатосында Гиз және кардинал Бурбонмен кеңеске қатысып, жорықтың егжей-тегжейін талқылады. Брисак көп ұзамай қаржы жетіспеуіне байланысты теңізге шығу кейінге шегерілгені туралы жағымсыз хабармен келді. Майенн мен Лотарингия отбасы жақын арада ішкі мәселелерге толыққанды көңіл бөлді.

Екінші католик лигасы

1584 жылғы маусымда патшаның інісі Аленсон туберкулезден қайтыс болғанда патшалық таққа үлкен соққы тиді. Бұл Генри қайтыс болған жағдайда тақтың мұрагерлігін корольдің алыс туысы, протестант Наварраға қалдырды. Мұндай мұрагерлік көптеген католиктерге, оның ішінде Гиз әулетіне шыдайсыз болды. Майенн, Гиз және кардинал Гиз қыркүйек айында Нансиде кардинал Бурбонның өкілі Мэнвиллмен кездесіп, мұрагерлікке қарсы тұруға келісті. Наварраның католик ағасы, кардинал Бурбон, олардың таққа талапкері болуы керек еді. Желтоқсан айында әулет Испанияның Филипп II-сімен одақ жасады (бұл Жойнвилль шарты деп аталды), оған сәйкес Гиздер Испаниядан қаржылық және саяси қолдау алмасу үшін көптеген жеңілдіктер берді. Майенн мен оның ағасы лига тарапынан осы келісімге қол қойды. Бургундияның губернаторы ретінде Майенн өзінің клиенттерін лиганы қолдауға жұмылдырды, ал оның інісі Гиз Шампанды дайындады, ал оның туыстары Омале мен Эльбеуф Пикардия және Нормандиядағы бекіністерінде көтеріліске дайындалды. Лига қозғалысының екі бағыты болды: Гиз әулеті мен 1576 жылғы лигамен бейнеленген аристократиялық және Париждегі Seize ұйымымен көрсетілген қалалық орта тап. Гиз тірі болғанда екі құрамды біртұтас мақсатқа біріктіре алды, бірақ 1588 жылы оның қазасынан кейін Майенн осы бірлікті қайта жасай алмады және лига қозғалысы ыдырады.

Анриге қарсы соғыс

Патшалықтағы жаңалықтарға немқұрайлы қарамаған Генри 16 наурызда Гиз, Майен және Бурбонға хат жазып, олардың не істеп жатқанын түсіндірулерін сұрады, сонымен бірге олардың көтеріліс әрекеттерін дайындап жатыр деген хабарларға, әрине, сенбейтінін айтты. 21 наурызда Гиздің қарулы күшпен Шалон қаласына кіргенімен тәжге ашық соғыс жарияланғанда, Майен өзінің басқаруындағы маңызды қалаларды қорғауға жедел әрекет етті. Алайда Майен ағасының тым асығыс әрекет еткеніне, оның пікірінше, қаруды ертерек қолға алғанына ашуланды. Екеуі 21 сәуірде Жойнвильде кездесті, онда Майен ағасын «тымырлы жариялап, қаруға шақырғаны үшін» сынады, ал Майен 18 сәуірді, Яғни Ұлы жұма күніне бір күн бұрынғы күнді артық көрді. Майен Гиз Генриге оларды агрессор ретінде көрсетуге және отбасының үміттенген губернаторларын сатып алуға мүмкіндік берді деп айтты. Гиз жағдайға байланысты мәжбүр болғанын, сондай-ақ опасыздық айыбынан сақтану үшін Эльбеуфқа кардинал Бурбонды Пероннеге мәлімдеме жасау үшін жібергенін мәлімдеді. Келесі айларда ол лига үшін Дижон, Макон және Осон қалаларын басып алды. 7 шілдеде Генри корольдіктегі жағдайдың нашарлауына байланысты, лигтердің көптеген талаптарына, соның ішінде протестантизмге қарсы соғыс жариялауға келісіп, ұятты келісімге қол қоюға мәжбүр болды. Келісім шартының бір бөлігі ретінде Майен Дижон қамалынмен бірге Бон қаласын кепілдік ретінде алды. 1585 жылдың қыркүйек айында отбасы Трой қаласында жиналып, жақында қол жеткізген жеңісін тойлады. Майен мен Гиз, сондай-ақ басқа туыстары көптеген мерекелік шараларға қатысты, олардың ішінде ереске бейнеленген сабаннан жасалған мүсінді салтанатты түрде өртеу болды.

Протестанттарға қарсы соғыс

Сол жылдың қазан айында Парижден өткеннен кейін, Майенн маршал Биронмен бірге Кондеге қарсы шабуылдар арқылы ереске қарсы патшалық соғысты жалғастыру үшін аттанды. Майенннің наразылығына орай, Бирон келесі айда әскерді тастап, астанаға оралды. Келесі жылы Анри протестантизмге қарсы соғысты, оған келісім бергенін қызығушылықпен күтпегені анық болды. Лига жетекшілікке көшуге қуанышты болды, ал Майенн протестант Буйон герцогымен Сентонж және Перигорда шайқасты. Бастапқыда Майенн Наварраға қарсы жалғыз патша әскерінің басшысы ретінде тағайындалған болатын, бірақ Анри 1586 жылы өзінің екі сүйіктісі – Жойез және Эпернон басқаратын бірнеше жаңа әскер құрды, ал Майенннің әскері қаражат жетіспеуінен құлдырап қалды. Ол Дордоньдегі соңсыз қоршауларға батып кетті. 1587 жылдың қаңтарында Парижге оралған ол әскеріне жасалған қатыгездікке ашуланды, себебі дезертирлік салдарынан саялап кеткендердің саны одан да артты. Паризде болғанда қаланың белсенді лигалықтары болашақта астананы басып алу жоспарын жасады. Топ патшаның қаладағы қозғалысын қиындату үшін кедергілер қоюды жоспарлады, бірақ олардың жоспары патшаға ашылды, ол төңкерісшілердің көшбасшыларын тұтқындады. Майенн өзінің қатысы болмағанын мәлімдеді, ал жоспарды Анриге жеткізген Пулен патшаға Гиздің ағасын төңкеріс жоспарлап, оны хабарсыз қалдырғаны үшін ашуланғанын айтты. Анридің төңкерісшілерге қатаң шара қолдануына Англиядағы Мари де Лотарингияның қазасы кедергі келтірді, ол лигалықтарға күшті шейіт болды, олардың ісіне жаңа серпіліс берді, ал Париждің шіркеулері оны жоқтады. 1587 жылдың ортасында қайтадан жорыққа шыққан ол Гвиеннеге кіріп, протестанттық Монсегур бекінісін басып алды, бірақ оның ілгерілеуі баяулады және Конде мен Наварраның күштерін біріктіруіне тосқауыл қоя алмады. Оның қиын жағдайын байқаған Екатерина де Медичи ұлын күш-қуатты нығайту үшін күштер жіберуге шақырды, Анри тамыз айында Майеннге және оның сүйіктісі Эпернонға күштер жіберіп, Валенсияда соғысып жатқанда көмек көрсетті.

Баррикадалар күні

1588 жылдың мамырында Генрих Париждегі лигамен күреске түсіп, өзінің әлсіреген билігін қайта орнатуға үміттенді. Алайда, Париждегі радикалды католиктер оған қарсы көтеріліп, 1587 жылы тоқтатылған көтерілісті іске қосты. Баррикадалар күнінен кейін Генрих ар-намысын жоғалтып, Парижден қашуға мәжбүр болды. Осыдан кейін, астанасын қайтару үшін Париждік лигадан одан да көп жеңілдіктер сұрады. Олар Генрихтің Сент-Унионды мойындауын, оларға алты қала кепілдік ретінде беруін, барлық протестант мүлігін сатуын, сондай-ақ Гиз мен Майенді Наварра және протестанттарға қарсы жаңа науқанға басшылық ететін патша әскерінің екі жетекшісі етіп тағайындауын талап етті. Гиз Пуатудан патша әскерін бастап шығады, ал Майенне Дофиненің әскерін басқарады. 5 шілдеде Генрих осы талаптарға мойынсұнып, Одақ жарлығына қол қойды. Содан кейін Генрих өзінің барлық бас министрлерін қызметтен босатып, жаңа команданы тағайындады, алдыңғы айлардағы апаттардың кінәсін бұрынғы министрлерге жапты. Көп жылдар бойы патшаға қызмет еткен Виллерой, кенеттен қызметтен босатылып, Генрихтің жауы Майеннеге өзінің қызметін ұсынды және Майеннің кеңесшілерінің қатарына қабылданды. Майен генерал-лейтенант болып тағайындалғаннан кейін, Виллеройды Ұлы Кеңесте консервативті саясатты ұстанатын кеңесші ретінде орналастырды. Қыркүйек айында Блуада Генералдық Штаттар шақырылды. Бұл органға депутаттарды сайлау кезінде роялистер мен лигалықтар арасында қызыл тізе бастады. Майенн Бургундия және Пуатуда екі аймақтың да лигалық өкілдермен қамтамасыз ету үшін көп еңбек етті. Оның отбасы мүшелері де өздерінің билік аймақтарында осылай істеді. Генрих осы мүмкіндікті Парижде жоғалтқан бастамасын қайтаруға пайдаланбақ болды. Алайда, оның үміті ақталмады, өйткені делегаттардың көп бөлігі лигалық көзқарастарды ұстанды. Депутаттар келгеннен кейін, Блуадағы лигалық көшбасшылардың ішінде тек Майенне болмады, себебі ол екі патша әскерінің бірін басқарумен айналысты. Штаттар патшалықтың қаржысын тексеруді өздеріне міндет етіп, оның жағдайын бағалап, көңіліне тоймады. Нәтижесінде, үшінші қабат патшалықтың қаржысын сақтау үшін 120 000 экю уәделеді. Бірақ, бұл ақша патшаға емес, Майенне мен Невердің басшылығымен патша әскеріне тікелей берілді.

Гиз герцогының өлтірілуі

Осылайша жалғасқан қорлаулар мен оның билігіне жасалған талпыныстар ақырында Анриді шешуші қадамға итерді. 19 желтоқсанда ол Гиз герцогі мен оның інісі, кардинал Гизді өлтіруге бекінді, және бұл жоспар 23-24 желтоқсанда орындалды. Генриді осы әрекетке не итергені туралы көптеген теориялар айтылды, соның ішінде олар берген салық кірістерін тікелей Майеннеге беру туралы жалпы штаттардың талабы да бар еді. Генри, сондай-ақ, Гиздің халыққа танымал және харизматикалық герцогы мен оның көлеңкесінде қалудан жиренетін Майен, Омаль және Эльбёф арасындағы зор қызғаныш туралы хабардар болды. Кардиналды өлтіру – аса діни қылмыс болды, және Лига мен Генри оқиғаның өзінің нұсқасын Папаға жеткізу үшін бәсекелесті. Қаңтар айында Майен Мальта орденінің мүшесі Жак де Диуді Папа Сикст V-ге Лиганың түсіндірмесін жеткізу үшін жіберді. Ол патшаның қаладағы агенттерінен тұтқындалудан мүшкілмен құтылып, 6000 швейцариялық салдаты жалдауға дейін өзінің басқаруының қауіпсіздігіне қайтып келді. Бұл істі аяқтаған соң, ол 16 қаңтарда әпкесімен бірге Бургундиядан Парижге аттанды. Жолда ол көптеген қалалардан өтіп, олардың Лигаға адал болуын қамтамасыз етті, және 5 ақпанда Шартрға келді, ал бұл қалада Лига жасаған төңкеріс қала басшысын қуып шығарған еді. Оның сүйіктілері бірнеше күннен кейін астанаға жетті.

Облыс тарапынан жасалған әрекет

Жалпы алғанда, Франциядағы ең ірі 50 қаланың шамамен жартысы Блуадағы өлтірулерден кейін лигаға қосылды. Майен көптеген көтерілістеріне тікелей қатысатын болады.

Руан

Руан 1589 жылдың ақпан айында өзінің Баррикадалар күнін бастан өткізді, осы кезде лигуер режимі маңызды қаланы басып алу үшін төңкеріс жасады. Руанның губернаторы Карруж, төңкерістен кейін қалалық иерархиядағы орнын сақтап қалуға тырысып, лигуерлік мақсатқа бет бұрғанын мәлімдеді. Азаматтардың көбі осы соңғы сәттегі өзгеріске сенбеді, ал Майен 4 наурызда Руанға келіп, лигуерлік провинциялық кеңес құрды, оның басында сенімді Вилларс, Меллерэй және оның інісі Пьеркур тұрды. Майен бұл режимге көбірек риза болды, өйткені ол оған достық элиталық лигуерлерді тағайындау арқылы аристократиялық сипат берді. Бұл Майен жек көретін Париждегі Сейзе режимінен өзгеше болды. Ол қалаға кіргенде, өздерінің құлшынысын көрсетуге құштар лигуерлермен күшті қарсылыққа тап болды, халық сағаттап бос аяқпен көшелерде шеру жасады. Кету алдында Майен қалаға патенттік хаттармен сыйлық берді, онда салықтарды төмендетіп, көптеген кеңселерді олардың иелері қайтыс болғанда таратуға бұйрық берді. Бірақ оның одақтастарын марапаттау қажеттілігі, Руан Парламенті қарсылық білдірсе де, кеңселерді жаңа адамдарға тағайындау арқылы оларды қолдануға тырысуын білдірді. 1590 жылдың көктемінде Майен провинциялық кеңестің басшысы ретінде Бургундиядан келген Таваннсты, және оның пікірінше, лайықты мәртебелі тегі бар ақсүйек адамды тағайындады. Таванн Руан элитасын тез ашуландырды, нашар таңдау болды, және 1591 жылы Ле-Хаврдың мүмкіндік іздеуші губернаторы Вилларс оны басшылықтан қуғынға салды. 1591 жылы Майен Руанға келгенде, Вилларс әскерімен қала сыртында орналасты және Таванн Нормандияның лигуер губернаторы қызметінен алынбаса, роялистер жағына кететінін мәлімдеді. Майен келісіп, өз ұлын губернатор етіп тағайындады, ал Вилларс бала есейгенге дейін губернатордың толық өкілеттіктерімен әрекет ететін болды. Ол сондай-ақ Вилларсты Францияның лигуер адмиралы етіп тағайындады.

Тулуза

Тулуза 1589 жылдың басында да, Комминг епископының жалпы билігімен бірге, лигашыл төңкеріске ұшырады. Коммингтің маңызды қала басшылығына Майеннің Лангедок аймағының әскери жетекшісі Жойезе тағайындауы қарсылық тудырды. 30 қыркүйекте қалаға кірген ол, қысқа билік күресінен кейін, Майеннің лиганың умеренды фракциясы үшін қаланы бақылауға алды.

Троя

Трояға Майен өзінің әскерлерімен 24 қаңтарда келді, барлық лауазымды тұлғалар оның қатысуымен лигаға адалдық серт беруі тиіс еді, бас тартқандар қаладан қуылды. Майенн, қайтыс болған герцог Шеврездің 11 жастағы екінші ұлын губернатор етіп тағайындады және оның үшін қалада губернаторлар кеңесі құрылды. Осы жеті апталық келісімнен кейін, кеңес «жаңа» лига кеңесі деп атала бастады. Бұл кеңес лиганың қызмет еткен он екі провинциялық кеңесінің біріне айналды. Мұндай кеңестер қаржы және әскери мәселелерді, сондай-ақ тұтқынға түскен ақсүйектер үшін алынатын құнының дұрыстығын анықтау сияқты ұсақ-түйек қаржылық шешімдерді де қадағалады. Теория бойынша, бұл провинциялық кеңестер Париждегі Бас кеңестен (Grand Conseil) және осылайша Майеннен келген бұйрықтарды орындауға тиіс болды, бірақ көбінесе тәуелсіздік танытты. 1592 жылдың желтоқсанында Майенн Трояның лигалық басшылығына хат жазып, Генридің католиктік дінге өту жоспарлары туралы қауесеттер туралы ескертті, оған әлі де айыпталған (экскоммуникация) болып, Францияны билеуге лайық емес екенін еске салды, демек олардың көтерілісінің мәні жойылмайды. Қалалық шенеуніктерге егер олар оның дінін қабыл алса, үй қамауына алынатыны ескертілді.

Шампан

Майен корольдіктің генерал-лейтенанты ретінде жас Гиз герцогін әкесінің атқарған Шампань губернаторы лауазымына тағайындады. Одан кейін барон де Росне мен Сент-Полды Шампаньдың жалпы басшысы, генерал-лейтенанты етіп тағайындады, жас герцог Гиз түрмеге қамалғандықтан оларға губернатордың толық құқықтарын берді. Де Росн бұрын қайтыс болған Гиз герцогының Шалон-сюр-Марн губернаторы қызметін атқарған, ал Сент-Пол 1580 жылдары Динтвиллдің ықпалына қарсы тұру үшін Гиздің Реймстің генерал-лейтенанты болған. Динтвилл патшаның бұйрығымен корольдіктің генерал-лейтенанты болды. 1593 жылы Майен Сент-Полды маршал шеніне көтерді, өйткені ол Шампаньдегі амбициялары артып бара жатқан еді.

Дижон

Бургундияда, Гиз қайтыс болғанда Майенн күшті позицияда болды. Оның қызметкері Жак Ла Верн Дижон қаласының мэрі болды және оның парламентарийлер арасында тағы да қызметкерлері болды. Ол сийр де Ферваксті провинцияның генерал-лейтенанты етіп тағайындады, ол король тағайындаған граф де Шарнидің орнына лига үшін тағайындалды. Ферваксті алғаш рет қазан айында Анридің бекітуі үшін ұсынған, бірақ бұл процедура енді жойылды. Алайда, Ла Верн қалаға жеткен жаңалықтардан кейін Дижонды лига үшін жаулауға асықпады, және тек 5 қаңтарда Майенн өзі келгенде ғана Дижон қаласы Сент-Унион үшін қамтамасыз етілді. 16 қаңтарда ол қалалық кеңеске жиналды және олардың Анриге ештеңе беруге бұрын шіркеуге бағынуға тиіс екенін дәлелдеу үшін діни кітаптардан үзінділер келтірді. Кету алдында Майенн ант қабылдауын қадағалады және қаланың көрнекті тұлғаларына Ла Вернге бағынуға және оның рұқсатысыз әскерді қала қабырғаларына кіргізбеуге уәде алды. Ла Верн Майенн күткендей тәуелсіз болды және Фервакпен қаланың шатосын кім басқаратыны үшін билік күресіне түсті. 1589 жылдың сәуір айында Ла Верн Ферваксті лига ант беруден бас тартқаны үшін түрмеге қамады. Майенн өз қызметкеріне көбірек наразы болды және 1590 және 1591 жылдарғы мэр сайлауларында Ла Вернге қарсы бірнеше парламентарийлерді қолдады, бірақ олар оның 99% дауыс айырмасын жеңе алмады. 1592 жылы Майенн өзінің үміткерін сайлауға қол жеткізді, Ла Верн ешқашан Дижон кеңесін диктаторлық билікпен толығымен бақылауда ұстаған емес. Келесі жылы Ла Верн қайта жеңіске жетті, бірақ Майенн 1594 жылы бұрынғы қызметкерінен құтылды, Ла Верн шатоны Анриге беруге тырысқаннан кейін оны жоюға бел буды, содан кейін оны өлімге кесті.

Бургундия

Дижондағы Майенннің күш-жігері Бургундиядағы үлкен жоспардың бір бөлігі болды, оның саяси мүдделеріне қызмет ететін қала әкімі сайлауларына әсер етуге жасаған тытысы. Ол Парижден Фервакске провинциядағы жоспарлары туралы хат жазып, Бургундияны "қопаралар мен зиянкестерден тазарту" үшін қосымша әскер жіберуге уәде берді, бұл Лиганың жауы деп санайтын кез келген адамды білдірді. Сәуір айында ол Фервакске орнын басты, ол күткеннен гөрі зор роялист болып шықты, және оның орнына ұзақ жылдардан бері Лоррейндерге қызмет еткен барон де Сеннеси тағайындалды.

Прованс

Прованстағы лига қозғалысын Карсе графы басқарды, ол Майеннемен қызының күйеуіне үйлену арқылы одақтастық құрды. Майеннің Прованстағы лига басшылығына ұсынған кандидатына Хубер де Винс және оның әпкесі, Соль графинясы Кристиан д’Агуэр қарсылық көрсетті. 1589 жылдың қараша айында ағасы қайтыс болғаннан кейін, ол олардың тобын басқарып, Савой герцогін Экс қаласына шақырды. Ол 1590 жылдың қарашасында Саулт тобының Майеннің қолдаған Карсе тобына қарсы жеңіске жеткізді.

Облыстық шолу

Жалпы саны 12 провинциялық лиг кеңесі Франция бойынша орналасқан: Ажен, Амиен, Бурж, Дижон, Ле-Ман, Лион, Нант, Пуатье, Риом, Руан, Тулуза және Трой. Мейенн оларсыз басқаруды артық көрді және мүмкіндігі шектес болған жағдайда оларды лиганың аристократиялық идеологиясына сәйкес өзгертуге тырысты.

Анриге қарсы соғыс

Патшалықтың генерал-лейтенанты шеніне көтерілгеннен кейін Парижден кетіп, Майенн 23 желтоқсанда Анридің Париздегі төңкерісі туралы хабар алған соң, губернаторы Энтрагге қарсы көтерілген Орлеан қаласына бағыт алды. Анри қаланы қайта бағындыруға ниеттенген, бірақ Майенн Орлеанға бірінші болып жетті. Оның қалаға кіргенімен, патшалық гарнизоны басты қаланы жоғалтқаннан кейін шегінген цитадельді тастап кетті. Парижге оралғаннан кейін, 8 сәуірде ол Этампта жиналған, 10 000-нан астам сарбазды құраған жаңа әскердің басында қайтадан жолға шықты. Сәуірдің ортасында Вендомды бағындырып, Турдағы патшалық лагерде алағайлық тудырды. 28 сәуірде Майенн Анридің сүйіктісі Эпернонның жекжаттысы, граф де Бриеннмен қанды шайқасқа қатысты. 50 лигьер қаза тапты, бірақ Бриенн бағынды, бұл Парижде зор қуанышқа себеп болды.

Патшалар одағы

Герцогты өлтіргеннен кейін өзінің өте осал жағдайын сезінген Генри қолдау үшін Наварраға жүгінді, және екі патша 3 сәуірде келісімге келді. Келісімде Наварра Майеннің әскерлеріне қарсы жорық жасап, оларды шайқас алаңынан ығыстыруы тиіс еді. Осы міндетті орындағаннан кейін, олар тәж үшін Парижді қайтарып алу жоспарын жасады, екеуі де әртүрлі бағыттардан шабуылдайтын болды. Майенн 8 мамырда Тур қаласында патшаға күтпеген шабуыл жасауға жақын болды, Генриді қабырға сыртындағы Мармутье аббаттығына жеке сапары кезінде алаңдатып жіберді. Генри Турға қайтарылды, ал Майенннің артиллериясы бірнеше сағат бойы Генридің резиденциясын атқылады. Ол Наварраға көмек сұрады, ол дереу күштерді жіберді. Көмек келген соң, Генри қалаға кіретін тар көпірде Майенннің шабуылын тойтарды, және Майенн көп ұзамай шегінуге мәжбүр болды. Бұл шайқаста 200 роялист қаза тапты, олардың ішінде Гиз герцогін өлтірген Генридің жеке күзетшілерінің тобы – Quatre Cinq мүшесі де болды. Майенн бас Париже жіберілді, ал астанадағы жарияланымдар оның Турдағы үлкен жеңісін мақұлдады. Сол айда Джордж д'Авой Генриге келіп, Майеннді өлтіруді ұсынды. Генри күдікпен қарады, және сұрақ-соқтап алу кезінде Джордж Генриді өлтіру үшін Майенн жібергенін мойындады. Турдағы әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін, Майенн Нормандияға барып, Аленсонды басып алды. Нормандияда Липан деп аталатын шаруалар көтерілісі жүріп жатты, және мыңдаған адам Майенннің туына жиналды, бірақ ол олардың мүддесіне қызығушылық танытпады және олардан келген көмек ұсыныстарын қабылдамады. Соңында, Майенн мен Аумале екі адамның әскерлерінің ілгерілеуін тоқтатуға тырысты, бірақ роялистер Этамп, Монтеро және Сенлисті басып алды. Ол шілде айының басында лигуерлер бақылауындағы Реймс қаласына барды, бұл Шампаньдағы роялистерге адал жалғыз ірі қала – Шалон қаласында үлкен үрей тудырды. Астанаға оралған Майенн Париждің сыртқы қорғау шебін нығайтумен айналысты, алдағы оқиғаларға дайындалды. Осы бағытта, ол 26 шілдеде Парижге келетін жабдықтың көп бөлігін бақылайтын Понтуаз қаласын басып алудан тоқтатуға тырысты, бірақ оның көмек көрсету әрекеті кешікті. Шілде айының соңына қарай роялистер Парижді қоршауға дайын болды. Майенн сырттан көмек іздеді, және Берридегі Клод де Ла Шатр лигуерінің басқаруындағы күштер келгенде үлкен жеңіске жетті, бұл гарнизонды нығайтуға көмектесті. Ол Фелипе мен Парма герцогынан қосымша көмек сұрады, Фелипеге "патшалықтың қорғаушысы" атағын және Францияға жорық жасағанда протестанттардан басып алған бекіністерін сақтау құқығын уәделеді.

Жаңа тәртіп

1 тамызда корольдің қайтысы Майен мен лига үшін маңызды мүмкіндік болды, себебі Франция қалалары мен ақсүйектері үшін протестант король болу ықтималдығы енді болашақтағы болжам емес, нақты қауіпке айналды. Майен адалдығын сақтаған немесе сақтықпен бейтараптық танытқан қалаларға «Одақ ережесін» жіберді. Ол Шампаньдегі жалғыз маңызды роялист бекінісі – Шалонды өз жағына тартуға тырысты, бірақ оның хаттарына жауап берілмеді және қала Генри IV-ке адалдық серт берді. Корольдің қайтысынан кейін Генридің бірнеше жақындары Майенге кетіп, өздерімен бірге қалаларын да алып кетті. Олардың ішінде Мео губернаторы Витри және Орлеан губернаторы Энтрагю ең бастылары болды.

Пуатье

Қатысқан қалалардың арасында Пуатье болды, ол тез арада мүмкіндікті пайдаланып, 21 тамызда серт беріп, өзін лигаға ресми түрде жариялады. Лигаға жаңадан қосылғанына қарамастан, Пуатьеде Париждегі Сейзбен Майенннің лигаға деген көзқарасынан гөрі көп ортақ нәрсе бар еді. Қала Ла Гвиершенің Пуату губернаторы қызметіне тағайындалуына қатты қарсылық көрсетті, Пуатье тұрғындары Майеннеге оған шағымдану үшін хат жазды, ал 1591 жылдың қаңтарында радикалды лигалықтар Ла Гвиершені оның шатосында қоршап алды, ақырында оны тұтқынға алды, шато қиратылғаннан кейін онымен келісімге келгенше. 1591 жылдың қыркүйегінде қалаға қайта оралғаннан кейін кеңес Ла Гвиершені кетіп, Майенннің әскерімен соғысуға баруын талап етті. Қала испандықтармен тікелей келісімдер арқылы Майенннің билігін де айналып өтті. Майенн Пуатьеге 1591 жылдың тамызында тұтқыннан қашып келген жас Гиз герцогін қалаға жіберетінін уәде берді. Майенн герцогқа Францияның орталық және батыс бөлігіндегі барлық лигалық операцияларға басшылық етуді тапсырды. Бірақ Майенн Пуатьеге Гизді губернатор етіп тағайындау ниетін орындамады, оның орнына маршал Брисакты таңдады. Қала бұл таңдауға келісім білдірді, бірақ бұрынғы Ла Гвиершемен болғандай емес. Генридің өлімі лигалық кандидаттың мұрагерлікке талапкері енді лигалық қалаларда Карл X ретінде патша болды дегенді білдірді, бірақ ол өліміне дейін тұтқын болып қалатын. Майенн бұл мүмкіндікті пайдаланып, Grand Conseil-ді бастапқы түрінде таратып, оны өзінің басшылығына кеңесші орган ретінде, өзіне қолайлы бағыттар бойынша қайта құрды. Бұл бастапқыда оны құраған Сейздің наразылығына қарамастан жасалды. Сейз оны ақпан және сәуір айларында бастапқы түріне қайтару туралы ресми өтініш білдірді, бірақ Майенн оларды елемеді.

Аркалар

Париж қоршауы корольдің өлімінен кейін жалғасу мүмкін болмады, ал Наварра, енді Генри IV деп таныстырып, корольдік әскердің қалдықтарымен Нормандияға солтүстікке бет бұрды. Майенн қыркүйек айында Анриді теңізге сүріп тастаймын немесе оны шынжырмен Парижге әкелетінімді жариялады. Екі тарап қыркүйек айында Арк қаласы түбінде бірнеше шайқасқа қатысты, оның барысында Майеннге ауыр жеңіліс сыйланды. Жыл соңында Майенн епископ Николя Фуме, Бове епископын, Генри IV-ті жаңа король ретінде мойындағаны үшін тұтқындауды ұйымдастырды. Майенн оны Парижге алып келді және Папаның өкілінен оны өлім жазасына кесуді талап етті, бірақ өкіл мүдделілік танытпады, сондықтан Майенн прелаттан 900 экю көлемінде құн төледі. Басқа жағдайларда Майенн мен Генри өздері басқа тарапқа адал болғандықтан қашқан епископтардың орнына адал әкімшілерді тағайындады. Папалық Майенннің бірнеше таңдауларын бекітті, яғни Генри өзінің бас тартуынан кейін олардың көпшілігін қабылдауға мәжбүр болды, мысалы, Жойезе герцогымен жасаған келісімінде Майенннің Монтабан епископы ретінде Анна де Мурвильді таңдағанын мойындады.

Бос

1590 жылғы наурыз айында екі тарап Иври шайқасында қайтадан кездесті, онда Майен тағы да жеңіліске ұшырады. Майен Генридің 13 мыңдық әскеріне қарсы 18 мыңдық күш жинады. Екі қолбасшы өз әскерлерінің орталық бөлімін басқарды, Майен патшалық орталыққа шабуыл жасады, бірақ оның шабуылы тойтарылып, шайқас Генридің пайдасына қарай дамыды. Майен мен жоғары шенді офицерлер қолдарынан келгенінше қашуға мәжбүр болды, Майен өзінің Лотарингия туын Росни графына жоғалтты, ол оны жеңімпаз Генриге табыс етті. Бұл шайқас Парижге бұрынғыдан гөрі жақын болды, ал Генри, жеңіске жету үшін пайдасын тигізбек болып, оңтүстікке қарай астананы қайтадан басып алуға тырысты. Генри бірнеше ай бойы Парижді қоршауға алды, астанадағыларға үлкен қиындықтар туғызды, себебі азық-түлік таусылды. Бұл оқиға париждік лиганы одан әрі радикалдандырып, оны Майеннен және оның аристократтық лигашыларынан алшақтатты. Майен өз күшімен қоршауды бұза алмады, сондықтан Сейзе Фелипеден көмек сұрады, Парижтің құлауы Францияны протестант мемлекетіне айналдыратыны туралы қорқыту арқылы тамыз айында әскери көмек алуға келісім жасады. Майен, Фелипе Испаниялық Нидерландыдан жіберген Парма герцогымен күш біріктіріп, Париждің жанындағы Мо қаласында Генриді қоршаудан бас тартуға мәжбүр етті. Генри армияны шайқасқа тартуға тырысты, бірақ Парма кез келген қақтығыстан жалтарды және Майеннің қалуын өтініш еткеніне қарамастан, Испаниялық Нидерландыға қайтып кетті. Кетуге алдында ол Майенмен бірге болғанда, Сейзеден келген делегация олардың лагеріне Майеннен өтініш ету үшін келді. Сейзе Майеннің олардың Ұлы Кеңес туралы ұсынысын қанағаттандырмауына наразылық білдірді және бастапқы ұсынысты қалпына келтіруді сұрады, лиганы аристократиялық бағытта алып бара жатқанына наразылық білдірді және сот органдарында саясатшыларды іздеу үшін трибунал құруға рұқсат беруді сұрады. Олар салқын қарсы алынды, Майен олардың талаптарының ешқайсысын қабылдауға дайын емес еді, ал оның кейбір жақтастары Сейзе делегациясын республикашылдар деп күдіктенді. Содан кейін ол Сейзе ұйымдастырған париждік сайлауды өзгертіп, консервативті кандидаттардың сайлануын қамтамасыз етті. 1590 жылы кардинал Бурбон тұтқында қайтыс болғаннан кейін, лиганың таққа талапкері ашық мәселе болып қалды. Майен өзінің таққа талап ету мүмкіндігін сынап көрді, бірақ Париж жас Гиз герцогін артық көріп, Фелипе өзінің қызы Элизабет де Валуамен Изабелла Клара Евгенияны ұсынды. Өзін билікке көтеру перспективасын қолдау үшін Майен Лизие епископы Анн д’Эскарсты Римге папаның пікірін білу үшін жіберді.

Барнаб Бриссон және Сейзедің жойылуы

Париждегі лиганың радикалды лигуер элементтері наразылық білдірді және 1591 жылдың қараша айында Сейз бағдарламасына жеткіліксіз берілген деп санайтын Парламент лигуерлеріне қарсы шара қолданып, олардың үшеуін, соның ішінде олар екі жыл бұрын Парламент басшысы ретінде тағайындаған премьер-президент Барнаб Бриссонды өлімге кесті. Майенн абыройлы парламентарийлерге жасалған бұл құрметсіздікке ашуланып, 18 қарашада астанаға кірді, өйткені испан гарнизоны оның әрекеттеріне кедерес келтірмейтінін анықтады және науқанды ұйымдастырғандарды өлімге кесіп, Сейз мүшелерін түрмеге қамауды бұйырды. Ол испандардың сенімін алуы керек еді, себебі радикалды лигуерлер одан да жақын қарым-қатынаста болды. Сейздің басқа да көшбасшылары, мысалы, Басси Леклерк және Крусе қаладан қуылды, ал ол Бастилияны өзінің бақылауына алды. Нормандия Генри мен лига арасындағы қақтығыстың басты аренасына айналды, және екі тарап 1592 жылдың басында Руанды қоршау кезінде қайта кездесті. Азық-түлік жетіспеушіліктен зардап шеккен қала Майеннен көмек сұрады, бірақ ол қалаға барып, қалаға көмектесуді кейінге шегеріп, корольдік және ағылшын әскерінің біріккен күштеріне қарсы тұруға батыл болмады және оларға жақын арада келетінін бірнеше рет уәде берді. 21 сәуірде Парма герцогы келді және Генри қоршауды көтеруге мәжбүр болды. Майенн мен Гиз жеңіспен Руанға кірді. Парма Пон-де-л'Аркеге шегініп бара жатқан корольдік әскерін талқандауды жоспарлады, бірақ Майенн олар Руан маңындағы корольшілдер бақылауындағы бекіністерді тазартуын талап етті.

1593 жылғы генерал-мемлекеттік мүлік

1592 жылдың соңында Майенне испандықтар мен радикалды лигурлерден француз тағына инфантаның талаптарын бекіту үшін Генералдық штабты шақыруға қысым көрді. Майенне өтініштерге наразылық білдірді және Париждің саудагерлер превосына: «Сіздер тағы не қалайсыздар?» – деп сұрады. Дегенмен, ол мәжбүр болып, 128 депутатты Парижге жинады. Депутаттардың арасында он үш епископ болды, олардың үшеуі Майенненің жеке тағайындауымен тағайындалған. Бұл бұрынғы жиындармен салыстырғанда азырақ депутаттар еді, бірақ корольдік әскерлері көптеген делегаттардың Парижға жетуіне кедергі келтірді. Майенне ашылу сөзін сөйлеп, Францияға католик патшасын табудың маңыздылығын атап өтті. Генрих, өз тарапынан, Генералдық штабтың заңдылығын мойындамады, бірақ оның орташа топтарымен байланыс орнатуға тырысты. Лигадағы радикалдар қорқып, бірақ бүкіл жиын оны қабылдады, және Сюрендегі келіссөздерден кейін он күндік бейбітшілікке қол жеткізілді. Сейз келіссөздерді айыптады, ал Майенне өз тарапынан оларға қатысу үшін делегаттарды таңдады. 17 мамырда Генрих католицизмге өту жоспарын жариялады, бұл Генералдық штабты хаосқа ұшыратты. Генералдық штабта испандықтар өз ұсыныстарымен, оның ішінде 28 мамырда Фелипе қызы Инфантаның Эрнст фон Габсбургке үйленуі және жаңа жұбайлықтың король және королева болуы туралы ұсыныспен көптеген лигурлерді наразылыққа түсірді. Генералдық штаб екі шетелдіктің билік етуі туралы идеяға қарсы болды, тек Сейздің қатал топтары ғана оған қолдау көрсетті. Испандықтар шілде айының басында тағы да тырысты, Инфанта мен жас Гиз герцогының арасында некелесуді ұсынды, бірақ мүмкіндік кетіп, Генрихтің 25 шілдеде Сен-Денидегі қасиетті литургияға қатысуымен бұл сәтсіздік бекітілді. Майенне және оның басқа туыстары, жас Гиз герцогымен туыстығына және оның қалалық лигадағы танымалдылығына қарамастан, бұл ұсынысқа қызығушылық танытпады. Майенне жас герцогқа көңілі толмады, сонымен қатар өзі де жеткілікті билік татып көргендіктен, оны жүрегіне жақын немересіне беруге құштар емес еді. Оның әйелі жас герцогты «әлі де жазалау қажет кішкентай бала» деп қысқаша сипаттады. Майенне өз тарапынан Генералдық штабты қайта құруға тырысты, мамыр айында магистратура үшін төртінші топты құруды ұсынды, бірақ бұл қолданыстағы Генералдық штаб мүшелерімен қабылданбады. Гийом дю Вер және Ле Мастр, екі орташа лигуэр парламентарий, испандық ұсыныстың нәтижесінде Парламент Франция патшасы бола алмайтын шетелдік ханзада туралы жарлық шығарды, бұл Сейз бен Майеннене айыптар әкелді. Сәуірде келісілген он күндік бейбітшілік 1593 жылдың 31 шілдесінде Майенне мен Генрих арасындағы үлкен бейбітшілікке ұласты. 1593 жылға қарай радикалды қалалық лигурлер Майеннене және басқа да аристократ лигурлерге түбегейлі көңілі қалды. Памфлеттерде кейбіреулер мұрагерлік дворяндықты жоюды ұсынды және Майенненің Гиз герцогының француз тағына сайлауға кандидатурасына қарсылық білдіргеніне ренжіді. Сүргінде жазылған Крусе авторлығындағы «Le Dialogue d'entre le Maheustre et le Manant» памфлеті Майеннені және басқа да саяси лигурлерді қатты айыптады. Майенне ашуланып, кітапты Парламент арқылы айыптады және оны басып шығарған лигуэр баспагерлерін түрмеге қамауға бұйырды. Ол Испания елшісі мен Папаның легатының өтініштерін қабылдамай, тұтқынға алынғандарды босатудан бас тартты.

Атыс тоқтатылсын

1593 жылдың шілдесінде жасалған бітім шарты мерзімі 1594 жылдың басына дейін ұзартылды. Майенн Бургундиядағы өзіне адал қалалардың шаршап, наразылық білдіруімен бетпе-бет келді, олар соғыстың қайта басталуына және қыстың тым қатал болуына байланысты оның өкілдеріне ашуланып, көтеріліс жасады. Соғыс Майен мен лига үшін күрделене түсті, ол жақын орналасқан Мео қаласы Анриге берілгені туралы хабар елордаға жеткенде, ашудан кейіпті болып, хатты тістерімен жыртып тастады деген қауесет тарады. Генри бұл жеңісті Парижді өз тарапына көшіру стратегиясын күшейту үшін пайдаланды, өзіне бағынған қалаларға қандай жақсы қарымта жасағанын айтты. Ақпан айында Лион мен Орлеан қалалары Генридің қолына көшті, ал Майенн астанадағы радикалдардың қысымына ілесіп, жағдайдың нашарлауына жауап беруге мәжбүр болды. Оған жүздеген күдікті саяси қайраткерлерді қаладан қуу және 10 000 сарбаздан тұратын испан гарнизонын орнату ұсынылды. Майенн испандықтар төлесе, гарнизонды орнатуға қолдау көрсететінін мәлімдеді.

Париж құлады

Майенн 1594 жылдың 6 наурызында отбасымен бірге астанадан кетіп, Анри 22 наурызда қала губернаторы Брисактың қолдауымен Парижге кірді. Жаңа үкімет өкілеттіктерін жылдам нығайтты. 100-ден астам Майенн жақтастары, тәубе етпегендері үшін астанадан қуылды. 30 наурызда Париж Парламенті 1588 жылдың 29 желтоқсанынан бері қабылданған барлық заңдарды жойды және оның генерал-лейтенант ретіндегі өкілеттігін күштен шығарды. Оның бұйрықтарын орындаған әркім патшаға қарсы қылмыс жасады деп жарияланды. Лигаға мүшелік те тыйым салынды, ал Париждің патшалыққа адал болуын қайта орнатуды еске алу үшін Парламент мүшелері ғана шерулер өткізе алатын болды. Майенн мен Гиз 1594 жылдың сәуір айында Бар-ле-Дюк қаласында Шампань генерал-лейтенанты Сент-Полмен кездесті. Осы кезде екі тараптың да бір-бірін сатуды және Анриге қашып кетуді жоспарлап отыр деген күдік күшейді. Сент-Пол Майенн мен Лотарингия герцогының бірнеше кездесуіне қатысуға рұқсат алмады, соның салдарынан ол енді Майеннмен кездесуге қызығушылық танытпай, Реймске қайтып кетті. Гиз және Майенн оның ізінен қуа жөнелді, Реймске одан бұрын жетіп, бірақ қалаға кіруге тыйым салынды. Осы кезде Сент-Пол Генримен келісімге келді және лиганы сату үшін Испаниядан Генриге қарсы соғыс үшін қаражат күтіп отырды. 24 сәуірде Гизге қалаға кіруге рұқсат берілді, ол даудан кейін Сент-Полді өлтірді. Содан кейін Майенн Реймсті Гиздің қолына қалдырып, Сойссонға аттанды. 1594 жылдың жазында Майенн Испанияны өзіне көмектесу үшін тағы бір әскерді жіберуге көндірді, Бургундияны өзінің соңғы ықпалы ретінде пайдаланды. Филипп II Карл фон Мансфельд басқаратын күштерді жіберді. Екеуі бірге Анри Лаонды қоршауға тырысқанда оған қарсы тұрудан бас тартып, оны ашуландырды. Шілде айына қарай Лаон гарнизоны Анриге берілді, оның қолы босады, бұл Майеннді Бургундияның орталық аймағына шегінуге мәжбүр етті.

Фонтейн-Франсез

1595 жылға қарай патшалықты толық бақылауға алған Генри, өзінің қол астындағыларына шабуыл жоспарының кең сызбасын ұсынды. Бирон герцогы Бургундияға барып, Майеннді сол жерде жеңуі керек еді. Осы кезде Майенннің Бургундиядағы көптеген қолдаушылары оны тастап кеткенімен, Генри әлі Рим Папасынан толық кешірім алмағандықтан, Майенн күресті жалғастыруды шешті. Бирон үлкен жетістіктерге қол жеткізіп, Майеннен Аутун мен Боун қалаларын жаулап алды, содан кейін Дижонға жетіп, қаланың өзін басып алды, бірақ цитадельді алуда қиындыққа тап болды. Майенннің күресті жалғастыру туралы шешімі оған қымбатқа түсті, өйткені 20 сәуірде Генри Бургундияның губернаторы лауазымын Биронға тапсырды. Испан қолбасшысы Дон Веласко Дижонды құтқару үшін өзі Бургундияға шабуыл жасады. Ол Майеннмен бірігіп, Саона өзені бойымен жоғалап кетті. Генри басқаратын патша әскерінің бір бөлігі оларды Фонтен-Франсуазда кездестірді, бірақ патшалық әскері сан жағынан көп басымдыққа түсті. Майенн Генридің қаруын танып, жаппай атты шабуылға көшті, бірақ жаңадан келген француз әскерлері шабуылды тойтарды. Майенн Веласкодан испан әскерінің қалған бөлігін шақырып, Генридің орналасқан жерін басып алуға шақырды, бірақ Веласко сақтанды, Генридің күші шынайы көлемнен әлдеқайда үлкен болуы мүмкін деп күмәнданып, нәтижесінде әскерін алаңнан шығарды.

Фоллембрейдің жарлығы

Фонтен Франсезаның ұятқа қалуы және Веласконың Бургундиядағы қалған лигуер бекіністеріне қосымша ресурстар бөлмеуден бас тартқаннан кейін Майен испан лагерінен ашуланып кетті. Содан кейін ол патшамен келісу үшін маңызды келіссөздерге кірісті. Оның патшаға мойынсұнуына оралуына, ішінара, Анриге адал болған бұрынғы лигуер банкирі Замет көмектесті. 1595 жылдың қыркүйегіндегі Фоллембрай жарлығы оның адалдығын қайтадан бекітті. Оған 6 жылға үш кепілдік қаласы (Шалон, Сюрре және Суассон), Иль-де-Франс провинциясының губернаторлығы (бірақ Париж, Мелун және Сен-Дениге бақылаусыз) және 900 000 экю пара берілді. Осы үлкен жеңілдіктерге қарамастан, Майен бұл жарлық арқылы Бургундиядағы өзінің билік орталығынан және клиенттік желілерінен алыстатылды, өйткені сол жылдың сәуірінде аталған провинцияның губернаторлығы Биронға берілді. Сонымен қатар, оның губернаторлық лауазымы оның беделіне деген құрметтің ғана белгісі болды, өйткені оған провинция шегіндегі маңызды елді мекендерге бақылау берілмеді. Генримен келісудің бір бөлігі ретінде ол Генри III-нің өліміне қатысқан деген айыптан ақталды және Парламенттерге оған немесе басқа лигуерлерге қарсы осы кісі өлтіру ісі бойынша қандай да бір іс қозғауға тыйым салынды. Бұл соңғы шара Генридің жесірі Луиза де Лотарингияны қатты ренжітті, ол күйеуінің өліміне әділдік орнату үшін күресіп келген еді. Оның роялистік лагерге оралуының басты себебі лигуерлердің ісінің үмітінің азаюы болды, егер ол өзінің лауазымдарын және жер иеліктерін сақтағысы келсе, оған бейімделудің бірден-бір жолы осы болды. 1596 жылдың қаңтарында ол Генриге ресми түрде мойынсұнып, патшаның алдында тізе бүгіп, оны оның нағыз патшасынан адастырған испандықтар мен итальяндықтардың хиле-салдарынан айыптады. Генри оны батыл және ізгі ниетті адам деп қабылдады, екеуі Шато бақшаларында серуендеді. Генри қарқынды жүрді, Майеннің беті қызарып, демі тығылды. Майен Генриге шағымданды, ол бұл оның туысына қарсы алатын жалғыз кек болатынын айтты. Енді роялист болған Майен Францияда соғысқан соңғы туысы, алыс туысы Меркуарды өз жағына көшіру үшін жұмыс істеді. Майен корольдің сүйіктісі Габриэль д’Эстрееге оның ұлы мен Меркуардың қызы Франсуаза де Лотарингияның некелерін ұсынды. Ол бұл идеяға құлықты болды, себебі бұл оған Пентиевре мұрасын алу мүмкіндігін беретін еді, және ол осы одақты жасауға қол жеткізді.

Амиен

Осы уақытқа дейін соғыстың басым бөлігі Испанияға қарсы бағытталды, ішкі қақтығыстар тоқтады. Филипп II соңғы бірнеше жылдағы хаосты пайдаланып, солтүстік-шығыс Францияның бірқатар қалаларын, соның ішінде Амиенді иеленді не сатып алды. 1597 жылдың ортасында Генрих Амиенді қоршауға алды. Ол бұрынғы протестант дінлес серіктеріне сенуге мүмкіндік таппады, себебі 1597 жылға қарай олар одан мүлдем көңілі қалғандықтан әскерлерін оның армиясынан шығарып алды. Оның орнына, қоршауға католик саяхатшылары басшылық етті, олардың арасында оның бұрынғы жауы Майенн де болды. Майенн Генрихке стратегиялық қабілетін көрсету мүмкіндігіне қуанды. Таңғажайып жайт, Майен енді өзінің туысы Омальмен соғысып жатты, ол Амиенде испандықтар үшін күресті, Генрихтің барлық ұсыныстарын қабылдамай, нәтижесінде испан тыңшысына айналды. Патша әскері 25 қыркүйекте Амиенге кірді, және Генрих әскерінің көрсеткен өнеріне риза болды.

Нант жарлығы

1598 жылы Генри танымал Нант эдикті жариялағанда, Майеннді қоса алғанда, бұрынғы маңызды лигалықтарға берілген қалалар мен қалашықтар үшін эдиктен ерекшеліктер жасалды, осылайша олардың аумақтарында протестантизмге рұқсат бермеуге мүмкіндік болды. Эдикт көптеген жақтан қарсылыққа ұшырады, ал 1598 жылдың желтоқсан айында Генри эдикті кеңесте қайта қарады. Протестанттарға жоғары лауазымдарға қол жеткізуге рұқсат берілгеніне қатысты сынға жауап ретінде Генри өзінің бұрынғы жауы – биліктегі лигалықтарға жоғары лауазымдарды бергенін, ал оны қолдаған протестанттарға мұндай мүмкіндік бермеуі мүмкін емес екенін атап өтті. Кеңесте болған Майен бұл аргументке қарсылық білдірмеді. Кейіннен оған белсенді католиктер келіп, эдикті күштен жоюды сұрады, бірақ енді патшалыққа адал Майен олардың өтініштерін қабылдамады. Оның адалдығы үшін сыйақы ретінде 1599 жылы Генри патшайымның жерлерінен Айгюйлон герцогтігін аға ұлына сыйлады, бұл шешімінің себебі ретінде Майеннің оған көрсеткен қызметтерін атады. Маргарита өзінің жері бұрынғы көтерілісшінің ұлына сыйлық ретінде беріліп жатқанына қатты ашуланды және күйеуін герцогтікке қатысты жас Майеннің сот құқықтарын жыл сайын жаңаруға көндірді.

Өлім

Генридің патшалық кеңесіне оның даусыз билігінің алғашқы жылдарында жиі қатысқан Мейен, жылдар өте қатысуын азайтты. Ол да, оның жүрегі туысы Гиз да келесі онжылдықта монархияға ешқандай қауіп келтірмеді. Майен 1611 жылы Суассонда қайтыс болды, ал оның орнын ұлы Генри басты.