Кіріспе

Платон философиясындағы ең жоғары ұғым – Жақсылықтың нысаны, немесе тікелей аударғанда "Жақсылықтың идеясы" (ἡ τοῦ ἀγαθοῦ ἰδέα) – Платон философиясындағы ұғым. Платонның Нысандар теориясында Нысандар кеңістік пен уақыттан тыс, асыл, мәңгілік және өзгермейтін ұғымдар ретінде анықталады, ал Жақсылықтың нысаны – осылардың ішіндегі құпиялы ең жоғары Нысан және барлық басқа Нысандардың бастауы. Бұл платондық идеал.

Республикадағы қолданысы

Республикадағы Жақсылық Формасына қатысты алғашқы сілтемелер Глаукон мен Сократтың (454 c–d) арасындағы әңгімеде кездеседі. Әділдіктің анықтамасы туралы мұндай қиын сұрақтарға жауап беруге тырысқанда Платон, біз "табиғаттағы барлық түрлі айырмашылықтар мен ұқсастықтарды енгізбеуіміз керек" емес, керісінше, "өмірдің өзіндік ерекшеліктеріне қатысты, ұқсастық пен айырмашылықтың бір ғана формасына" назар аударуымыз керек дейді, ол – Жақсылық Формасы. Бұл Форма барлық басқа Формаларды түсінудің негізі болып табылады; ол бізге барлық басқа нәрселерді түсінуге мүмкіндік береді. Сократ пен Глауконның (508 a–c) арасындағы әңгіме арқылы Платон Жақсылық Формасын күнмен салыстырады, себебі ол бізге нәрселерді көруге мүмкіндік береді. Мұнда Платон күннің қалай көруді қамтамасыз ететінін сипаттайды. Бірақ ол өте маңызды айырмашылық жасайды: "күн – көру емес", бірақ ол "көрудің өзінің себебі". Күннің көрінетін әлемде болғаны сияқты, Жақсылық Формасы – түсінікті әлемде. Ол "білген нәрселерге шындықты, ал білушіге – білу қабілетін сыйлайды". Ол ғана емес "білім мен шындықтың себебі, сонымен қатар білімнің нысаны". Платон Жақсылық Формасының әділдік сияқты қиын ұғымдарды түсінуге мүмкіндік беретінін көрсетеді. Ол білім мен шындықты маңызды деп санайды, бірақ Сократ арқылы (508d–e) "жақсылық одан да құндырақ" дейді. Содан кейін ол "жақсылық болмыс емес болса да", оның "дәрежесі мен күші жағынан одан жоғары" екенін түсіндіреді, ол "білім мен шындықты қамтамасыз етеді" (508e).

Ғылыми талдау

Платонның пікірінше, жақсылықтың формасы (немесе идеясы) білімнің бастауы болып табылады, бірақ ол өзі білім емес. Жақсылықтан әділ және шын нәрселер өздерінің пайдалылығы мен құндылығын алады. Адамдар жақсылыққа ұмтылуға міндетті, бірақ философиялық ой-қиянатсыз ешкім оны сәтті іске асыра алмайды. Платонға сәйкес, нағыз білім – күнделікті өмірдегі барлық адамзатпен қарым-қатынасымызда кездесетін материалдық заттар мен жетілмеген сана туралы емес, керісінше, барлық жаратылыстардың үлгісі болған, таза және мінсіз үлгілердің мәнін зерттейді. Платон осы мінсіз үлгілердің мәңгілікке дейін бар екенін айтады және оларды формалар немесе идеялар деп атайды. Адам сезімдерімен осы формаларды қабылдау мүмкін болмағандықтан, біз формалар туралы қандай білім алсақ та, оны сана көзімен көруіміз керек (Парменид 132а-ға қараңыз). Ал, өзгермелі әлемнен алынған идеялар соңында қанағаттандырмайды және сенімсіз болады (Теететтен қараңыз). Ол сезімдердің куәлігіне тұрақты билік беруден бас тартатын күмәнділік ұстанымын сақтайды. Қорыта айтқанда, Платон әділдік, шындық, теңдік, сұлулық және тағы да көптеген нәрселердің түпкілікті жақсылық формасынан туындайтынын ұсынады.

Аристотельдің сын көзқарасы

Аристотель өзінің сақталған екі маңызды этикалық еңбегінде, «Евдемиялық этика» мен «Никомахтық этика» да жақсылықтың формаларын бірнеше рет сын тұрғысынан талқылайды. Аристотель Платонның Жақсылық Формасы физикалық әлемге қолданылмайды деп мәлімдейді, себебі Платон қолданыстағы әлемдегі ешбір нәрсеге «жақсылық» атрибутын жатқызбайды. Платонның Жақсылық Формасы физикалық әлемдегі құбылыстарды түсіндірмегендіктен, адамдардың осы Форманың бар екеніне сенуіне ешқандай негіз жоқ, сонымен қатар Жақсылық Формасы адам этикасы үшін маңызсыз.

Басқа сын-пікірлер

Платонның «Жақсылық Формасы» жиі тым жалпы деп сынға түседі. Платонның «Жақсылық Нысаны» физикалық әлемдегі жақсы нәрселерді анықтамайды, демек, шындықпен байланысы жоқ. Платонның Жақсылық Формасында нұсқаулар немесе адамның жақсы болу жолдары болмағандықтан, ол адам этикасына қолданылмайды, себебі жақсылыққа жетуге нақты әдіс қарастырылмаған. «Республика» еңбегінде Сократ арқылы Платон Жақсылық Нысанының түсініксіз ұғым екенін мойындайды және оның кемшіліктері үшін сынға алудың орнына, оны гипотеза ретінде қабылдауды ұсынады. Сократтың «Республика» кітабында айтылғандай, гипотезаны қабылдаудың жалғыз баламасы – оған қарсы барлық шағымдарды жоққа шығару, бірақ бұл ойлану процесіне кері әсер етеді. Платонның сөзіне сенсек, Жақсылық – ең жоғары Нысан, ал барлық нәрсе жақсы болуға ұмтылады. Платон жақсы нәрселерді нақты анықтамайтындықтан, Жақсылық Нысанын «Бірлік» идеясы арқылы түсіндіру ғалымдарға Платонның Жақсылық Нысанының физикалық әлеммен қалай байланысты екенін түсінуге көмектеседі. Осы философия бойынша, бір заттың Жақсылық Формасына жатуы үшін ол Бірлік болуы керек және дұрыс формада болу үшін тиісті үйлесімділікке, біртектілікке және тәртіпке ие болуы шарт. Неоплатонизмнің негізін қалаушы Плотиннің қағидалары Жақсылықтан күшті әсер алған. Оның «Бірлік» ұғымы «Жақсылыққа» тең, себебі ол түпкілікті онтологиялық шындықты сипаттайды. «Бірлік» – «себепсіз» және сонымен бірге ғаламдағы барлық нәрсенің болу себебі. Плотин өзінің «Бірлік» қағидасын, Платон Жақсылық Формасы сияқты, нұр шашыратын жарыққа теңеген. Плотин мектебінің неоплатонизмі нәтижесінде 19 ғасырға дейін Платон философиясын түсінудің көп бөлігі Плотиннің оны түсіндіруі арқылы жүзеге асты. Иудаизм, христиандық және исламның көптеген теологтары мен философтары Платон идеяларын Плотиннің көзқарастары арқылы қарастырған. Афиналық комедиялық драматург Амфис кейіпкерлерінің бірі былай дейді: «Оның арқасында сізге қандай жақсылық тиеді, мен оны Платонның жақсылығынан гөрі нашар білемін, мырзам». Ежелгі әңгімелерде Платон «Жақсылық туралы» деген тақырыпта халыққа лекция оқыған, ол тыңдаушыларды соншалықты шатастырған, көптеген адамдар шығып кеткен. Лекция соңында Платон қалған тыңдаушыларына: «Жақсылық – Бірлік» деді.