Кіріспе
Африкалық мал өсіруші жергілікті халық – Хоехое /ˈkɔɪkɔɪ/ КОЙ кой (немесе бұрынғы жазу бойынша Хоихои) – Оңтүстік Африканың дәстүрлі көшпелі мал өсіруші жергілікті халқы. Олар көбінесе аңшы-жинаушы Сан (сөзбе-сөз "Із кесушілер") халықтарымен біріктіріледі. Хоехоелердің Оңтүстік Африкада болуы банту кеңеюіне дейінгі кезге жатады, бірақ негізінен тілдік деректерге негізделген ғылыми теория бойынша, Хоехоелердің еуропалықтармен алғашқы байланысқан аймақтарды қашан, мүмкін Тас дәуірінің соңында мекендегені әлі анық емес. Сол кезде, яғни 17 ғасырда, Хоехоелер Кап аймағында Нгуни малдарының ірі топтарын өрістететін. Олар 19-шы және 20-шы ғасырларда көшпелі мал өсіруден бас тартты. Олардың Хоехое тілі Хое тілдері отбасын құрайтын Кве және Тшва сияқты Калахаридің аңшы-жинаушы Сан халықтарының кейбір диалекттерімен байланысты. Хоехоелердің бүгінгі тармақтары – Намибия, Ботсвана және Оңтүстік Африканың Нама халқы (көптеген рулары бар), Намибияның ǂНүкхоеǃхаос, Оңтүстік Африканың !Орана рулары (мысалы, ǀХõакхоена немесе АмаНгкосини), Оңтүстік Африканың Сирикуа немесе Грикуа ұлты және АмаГкунухвебе немесе !Гона рулары, олар Хоса тілінде сөйлейтін биліктерге бағынады. Сирикуа рулары (Грикуа) 19 ғасырда өздерінің этникалық ерекшеліктерін қалыптастырып, Грикуаленд Батысына қоныстанды. Кейін олар Квазулу-Наталда Грикваланд Шығысы деп аталған тағы бір тәуелсіз мемлекет құрды, алайда, өкінішке орай, он жылдан кейін ғана британдықтарға тәуелсіздігін жоғалтты. Олар Рехобот Бастерлері сияқты рулық құрылымдармен байланысты, оларды да "Хоехое" халықтары деп санауға болады.
the people
Khoekhoe /ˈkɔɪkɔɪ/ KOY koy (or Khoikhoi in former orthography) are the traditionally nomadic pastoralist indigenous population of South Africa. They are often grouped with the hunter gatherer San (literally "Foragers") peoples. While the presence of Khoekhoe in Southern Africa predates the Bantu expansion, according to a scientific theory based mainly on linguistic evidence, it is not clear when, possibly in the Late Stone Age, the Khoekhoe began inhabiting the areas where the first contact with Europeans occurred. At that time, in the 17th century, the Khoekhoen maintained large herds of Nguni cattle in the Cape region. They mostly gave up nomadic pastoralism in the 19th to 20th century. Their Khoekhoe language is related to certain dialects spoken by foraging San peoples of the Kalahari, such as the Khwe and Tshwa, forming the Khoe language family. Khoekhoe subdivisions today are the Nama people of Namibia, Botswana and South Africa (with numerous clans), the ǂNūkhoeǃhaos of Namibia, the !Orana clans of South Africa (such as ǀHõakhoena or AmaNgqosini), the Xirikua or Griekwa nation of South Africa, and the AmaGqunukhwebe or !Gona clans which fall under the Xhosa speaking polities. The Xirikua clans (Griqua) developed their own ethnic identity in the 19th century and settled in Griqualand West. Later, they formed another independent state in Kwazulu Natal named Griqualand East, unfortunately losing their independence barely a decade later to the British. They are related to the same kinds of clan formations as Rehoboth Basters, who could also be considered a "Khoekhoe" people. .
Ерте тарих
"Кхохоен" деген кең этностық атау, Оңтүстік Африка аймағында кездесетін, мал шаруашылығымен айналысқан және бір тілдік топқа біріккен халықтарды білдіреді. Олардың қазіргі Ботсвананың солтүстік бөлігінен шыққандығы саналады. Бұл мәдениет біртіндеп оңтүстікке қарай таралып, шамамен 2000 жыл бұрын Кейпке жеткен. "Khoekhoe" топтарына батыстағы ǀAwakhoen және Оңтүстік және орталық Оңтүстік Африканың ǀKx'abakhoena, сондай-ақ Шығыс Кейп кіреді. Екі аталым да "қызыл халық" деген мағынаны білдіреді және исихоса тіліндегі "amaqaba" сөзімен мағыналас. Аймақтың құнарлы аңғарларында мал өсіру (қой, ешкі, ірі қара) тұрақты және теңгерімді тамақпен қамтамасыз етіп, осы өмір салтының таралуына жағдай жасады. Бұрын азық-түлік іздеумен айналысқан халықтар мекендеген аймақта ірі топтар құрылды. 3-ші ғасырда Нту тілінде сөйлейтін егіншіл мәдениет аймаққа еніп, малшыларды батысқа қарай ығыстырды деген болжам бар. Мысалы, ǃUriǁ'aes (Жоғары руы) – мал өсіруші халық пен !Uriǁ'aeǀ'ona (Жоғары руының балалары) – көшпелі аңшы-жинаушылар (кейде "Strandlopers" деп те аталады) ǁHuiǃgaeb аймағын бірге мекендеген. Бұл екі өмір салты арасындағы қатаң шекараның негізсіз екенін, сондай-ақ олардан туындаған этникалық жіктемелердің дұрыс еместігін көрсетеді. Идеологиялық тұрғыдан жинақталмауды әлеуметтік құндылық ретінде бағалайтын халықтар ерекшеленсе де, "Кхохое малшылары", "Сан аңшылары" және "Банту егіншілері" арасындағы айырмашылықтар тексерілуге келмейді және тарихи редукционизм болып көрінеді.
Еуропалықтардың келуі
Португалиялық зерттеушілер мен саудагерлер олардың қарым-қатынастарын бірінші рет 15-16 ғасырларда тіркеп қалды. Кездесулер жиі зорлыққа толы болды. 1510 жылы Тұзды өзен шайқасында Франсиско де Алмейда мен оның елу адамы қаза тапты, ал оның жасағы өгізге мінген !Uriǁ'aekua ("Goringhaiqua" голланд тіліндегі жуық жазылуы) тарапынан жеңіліске ұшырады. Бұл аймақтың Хоехое тайпаларының бірі, соның ішінде !Uriǁ'aeǀ'ona ("Goringhaicona", сондай-ақ "Strandlopers" деп те аталады) тайпасы да бар еді, олар бүгінгі !Ora ұлтының ата-бабалары деп есептеледі. 16 ғасырдың соңында португал, француз, дат, голланд және ағылшын, бірақ көбінесе португал кемелері Үнді мұхитына жол тартқанда Табл шығанағында үнемі тоқтап тұрды. Олар Хое тілінде сөйлейтін аймақтық тайпалармен темекі, мыс және темірді жаңа етке алмастырды. Еуропалықтардың әрекеттерінен жұқпалы аурулар тарағаннан кейін жергілікті халықтың саны азайды. Хое тілінде сөйлейтін тайпалардың арасында өлім-жітім жоғары болды, себебі ауруға иммунитет сирек кездесетін. Бұл, әскери қақтығыстардың күшеюімен және Біріккен Шығыс Үндістан компаниясының отарлық экспансиясының күшеюімен одан әрі ушықты, ол дәстүрлі жайылымдық жерлерді фермалар үшін қоршауға кірісті. Келесі ғасырда Хое тілінде сөйлейтін халықтар өздерінің жерінен бірте-бірте қуылды, нәтижесінде көптеген солтүстікке қарай көші-қондар болды, көптеген ұлттар мен тайпалар қайта құрылды, сондай-ақ көптеген дәстүрлі құрылымдар жойылды. Профессорлар Роберт К. Хитчкок пен Уэйн А. Бабчуктың айтуынша, "Еуропалық отарлаудың алғашқы кезеңдерінде ондаған мың Хоехое және Сан халқы геноцид, кісі өлтіру, физикалық зәбірлеу және аурулар салдарынан қаза тапты". Луи Антинг "бұрынғы адамдарды аулау" партиялары мен Сан халқына жасалған геноцидтік шабуылдарды тергеу кезінде былай деді: "Мен қазір бұл мәмілелер бастапқыда көрінгеннен гөрі әлдеқайда кең ауқымды екенін байқадым. Менің ойымша, біз осы шекараға жақын жерде тұратын барлық фермерлердің осындай әрекеттерге қатысы бар екенін анықтай аламыз. Қазіргі уақытта мен тек түсті фермерлердің (Бастардтар деп аталады) осы мәселелерге қатысқанын естідім". Осылайша, "Хоехое" әлеуметтік ұйымы 17 ғасырдың соңынан бастап отарлық экспансия мен жерді тартып алудан қатты зардап шекті. Әлеуметтік құрылымдар бұзылып, көптеген Хоехоелер фермаларға қоныстанды және бондсмендерге (бондсерванттар, крепостнойлар) немесе шаруа қожалықтарының жұмысшыларына айналды; ал басқалары жалғасып жатқан кландарға қосылды. Георг Шмидт, гернхуттан шыққан Моравиялық бауырлас, Саксония, қазіргі Германия, 1738 жылы Оңтүстік Африкадағы алғашқы миссионерлік станция болған Генадэндалды құрды, ол Ривиерсондеренд тауларындағы Бавиансклуфтағы Хое тілінде сөйлейтін халықтар арасында орналасқан. "Бастерлер" деген колониялық атау белгілі бір бөлігінде еуропалық тегі бар және белгілі бір батыс мәдени ерекшеліктерін қабылдаған кез келген кландарға қатысты. Кейін олар Гриква (Xirikua немесе Griekwa) деп аталса да, сол кезде олар "Бастерлер" деп аталды және кейбір жағдайларда әлі де осылай аталады, мысалы, Рихтерсвельдтің Бослуис Бастерлері және жоғарыда аталған Намибияның Рехобот қаласындағы Бастерлер қауымы. Миссионерлердің ықпалына жауап ретінде Кок әулеті Грикваланд Батыс және Грикваланд Шығыс мемлекеттерін құрды; олар кейіннен Британ империясының Кейп колониясына қосылды. 18 ғасырдың соңынан бастап Оорлам қауымдастықтары Кейп колониясынан солтүстікке, Намакваландқа көшіп келді. Олар бұрын Нама халқы мекендеген жерлерге қоныстанды. Олар голланд отарлаушыларынан әскери қызметтен қашу үшін, сауда-саттық үшін және мал өсіруге жарамды жерлерді алу үшін келді. Кейбір Оорлам эмигранттары (оның ішінде заңнан тыс жолға шыққан Ягер Африканер мен оның ұлы Джонкер Африканердің Трансгарипедегі тобы) Кейп колониясының шекарасында немесе оған жақын жердегі Оорлам қауымдастықтарымен байланыстарын сақтады. Боерлардың біртіндеп кеңейіп, Кейптегі британдық биліктен алыстаған үлкен масштабтағы боер көшіп-қонуына байланысты Джонкер Африкандер өз халқын 19 ғасырдың ортасына қарай Намакваландқа алып келді, бұл Оорламның Намаға және Банту тілінде сөйлейтін Херероларға қарсы билік ету үшін айтарлықтай күш болды.
Кэт өзенінің қонысы (18291856) және Кейп колониясындағы Хоена
1800 жылдардың басында Кейп колониясының қалған хое тілінде сөйлейтін халқы шектеулі азаматтық құқықтардан және жер иелігіне қатысты кемсітушілік заңдардан зардап шекті. Осы сылтаумен Шығыс округтерінің қуатты бас комиссары Андриес Стокенстром Кейп колониясының шығыс шекарасына жақын "Кат өзені" хое елді мекенінің құрылуына көмектесті. Бірақ, шынайы себеп – Каптың шекарасында буферлік аймақ құру болды, алайда аймақтағы құнарлы жерлер адамдарға өздерінің жерлерін иеленуге және бейбіт өмір сүруге мүмкіндік берді. Елді мекендер гүлденіп, кеңейді, ал Кат өзені Каптың үлкен және сәтті аймағына айналды, ол дербес тіршілік етті. Халықтың көп бөлігі африкаанс тілінде сөйлейтін !Гонакуа тайпасынан болды, бірақ елді мекенге басқа да түрлі топтар тартыла бастады. Хоекуа сол кезде өте жақсы мергендер ретінде белгілі болды және көршілес ксоса тайпаларымен шекара соғыстарында Кап колониясының құнды одақтастары болды. Жетінші шекара соғысында (1846–1847) Гкалекаға қарсы Хоекуа қарулылары өздерінің басшысы Андриес Бота басшылығымен "Аматола бекіністеріне" шабуыл жасап, көзге түсті. (Кейін премьер-министр болған жас Джон Молтено шабуылда аралас отрядты басқарды және кейіннен Хоекуаның көптеген ақ сарбаздардан батыл және белсенді болғанын мақтады.) Дегенмен, Шығыс Капта Хоенаны Кат өзені аймағындағы жерлерін тастап, ақ фермаларда жұмыс істеуге мәжбүрлеу үшін қатал заңдар сақталды. Күшейіп бара жатқан наразылық 1850 жылы жарылды. Ксоса тайпасы Кап үкіметіне қарсы көтерілгенде, көптеген хоеǀ'она тайпасы алғаш рет ксоса көтерілісшілеріне қосылды. Көтеріліс жеңілгеннен және 1853 жылы Кап колониясына өкілдік үкімет берілгеннен кейін, жаңа Кап үкіметі болашақ нәсілдік наразылықтарды болдырмау үшін Хоенаға саяси құқықтар беруге тырысты. Бас прокурор Уильям Портердің "Мен Оттенотты оның өкіліне дауыс беру үшін сайлауда кездестіруді, оның иығында мылтығымен жабайы далада кездестіруден гөрі артық көремін" деген сөзі кеңінен таралды. Осылайша, үкімет 1853 жылы Кап франшизасын қабылдады, онда барлық ер азаматтардың, түсіне қарамастан, төменгі мүліктік талаптарға сәйкес келіп, дауыс беруге және парламентке сайлануға құқығы бар екені жарияланды. Алайда, бұл нәсілдік емес принцип 1880 жылдардың соңында сауаттылық тестімен бұзылып, кейіннен Апартеид үкіметімен жойылды.
Германияның Оңтүстік-Батыс Африкасындағы қырғын
1904 жылдан 1907 жылға дейін немістер Хереро тайпасымен бірге, сол кездегі Германияның Оңтүстік-Батыс Африкасында тұратын Хохохо тобына қарсы қару қолданды. Бұл қақтығыста 10 000-нан астам нама халқы, сол кездегі барлық нама халқының жартысынан астамы қаза болуы мүмкін. Бұл Хохохо халқы тарихындағы ең қорқынышты қырғынға айналды.
Апартеид
Африканың түпкілікті халқы ретінде, Хойхое және басқа қара терілі, түпкілікті топтар апартеид режимінде қысымға ұшырап, бағындырылды. Әсіресе, кейбіреулер Хойхое және оған байланысты этностық топтарды апартеид кезінде ең көп шеттетілген топтардың бірі деп санайды, бұл туралы Оңтүстік Африканың бұрынғы президенті Джейкоб Зума өзінің 2012 жылғы ел алдындағы мәлімдемесінде айтқан. Хойхоелер апартеид кезінде "Түстілер" деп жіктеліп саналды. Бұл оларға "қара" деп саналатын халыққа берілмеген бірнеше жеңілдіктер ұсынылды дегенді білдірсе де (мысалы, жеке куәлік алып жүру қажеттігі болмады), олар әлі де кемсітушілікке, сегрегацияға және басқа да түрлі қысымдарға ұшырады. Бұл, отбасылар мен қауымдастықтарды қиратқан, Топтық аймақтар заңы арқылы туындаған мәжбүрлі көші-қонды қамтиды. Тарихи қауымдастықтардың жойылғандығы және "түсті" деген жалпы белгі (Хойхое халқының нақты мәдениеттері мен кіші топтарының ерекшеліктерін ескермеу) Хойхоелардың ұлттық ерекшеліктері мен мәдениетін жоюға себеп болды, ал қазіргі Хойхое халқы оны қалпына келтіруге тырысуда. 1994 жылы апартеид режимі аяқталды, сонымен қатар "Түстілер" деген белгі де жойылды.
Қазіргі заман
Апартеідтен кейін хохои белсенділері жоғалған мәдениетін қайта жаңғыртуға және жерге деген байланыстарын бекітуге жұмыс істеді. Хохои және хоисан топтары "хоисан ұлтына қарсы мәдени геноцид және кемсітушілік" үшін өтемақы талаптарымен, сондай-ақ жер құқықтары және еуропалық мұражайлардан хоисан денелерін қайтару үшін сотқа жүгінді. Көптеген хое тілінде сөйлейтіндер христиан дініне ауысты, ал Нама мұсылмандары Намибия мұсылмандарының үлкен бөлігін құрайды.
Дүниежүзілік мұра
ЮНЕСКО Рихтерсвельдті Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізу арқылы хое тілінде сөйлейтін мәдениетті мойындады. Бұл маңызды аймақ – мәдениетпен байланысты көшіп-қону (трансшуманция) практикасының едәуір дәрежеде сақталған жалғыз жері. Халықаралық астрономиялық одақ екі жұлдыз жүйесінің басты құрауышы Мю¹ Скорпийіне хое-хое тіліндегі дәстүрлі атауын – Xami di mûra ('арыстанның көзі') деп берді.
Хоехое халықтарының тізімі
Хохохо халықтарын жіктеуді шамамен екі топқа бөлуге болады: Солтүстік Хохохо және Оңтүстік Хохохо (Кейп Хоэ).
Хоэ түбегі
Горинхайква: Горинхайква – Горинхайкона және Горачуква үйлерінен құралған біртұтас тайпалық билік.
Хохохоның шығу тегі туралы ертедегі еуропалық теориялар
Еуропалық теориялар хохохоның шығу тегі туралы тарихи тұрғыдан қызықты. Ұсынылған еуропалық теориялардың ішінде, "Зулу тілінің грамматикасы мен сөздігінде" жинақталған теория ерекше аталады. 1859 жылы жарық көрген бұл еңбек, Хохохоның Египеттен шыққан деген идеяны ұсынады, бұл идея аймақтағы білімді адамдар арасында кең таралған. Бұған себеп ретінде Хохохо халқының сыртқы келбетіндегі (демелі) ерекше кавказдық белгілері, "айға табынуға бейімділік", Ежелгі Египет ескерткіштерімен көзге көрінетін ұқсастық және көршілерінен "мүлдем өзгеше тіл" болды. Грамматикада "қазіргі заманғы ең сарапты тіл білгіштері екеуінің арасында айқын ұқсастықтарды табады" делінген. Бұл сенім зулу тіліне кіріспеде де қайталанады, онда тілдің иврит тілімен әртүрлі ұқсастықтарына жиі назар аударылады.