Кіріспе
сүтқоректілер (ірі антилопалар) туысы. Орикс (ORRiks) – орикс деп аталатын төрт ірі антилопа түрінен тұратын туыс. Олардың түсі ақшыл, ал беті мен аяқтарында қара дақтары болады, және ұзын мүйіздері дерлік түзу болып келеді. Бірақ, қисық мүйізді орикс ерекшеленеді, оның аяқтарында қара дақтар жоқ, тек басында ғып-тұңғыш қара дақтары бар, мойны сары түсті және мүйіздері анық иілген. Арабиялық орикс тек тұтқындықта өсіру бағдарламасы және жабайы табиғатқа қайта оралту арқылы жойылудан құтқарылды.
Oryx ('/ɒr//ɪ//k//s/ ORRiks) is a genus consisting of four large antelope species called oryxes. Their pelage is pale with contrasting dark markings in the face and on the legs, and their long horns are almost straight. The exception is the scimitar oryx, which lacks dark markings on the legs, only has faint dark markings on the head, has an ochre neck, and has horns that are clearly decurved. The Arabian oryx was only saved from extinction through a captive breeding program and reintroduction to the wild.
Этимология
"Орикс" термині грек тіліндегі ὄρυξ, óryx сөзінен шыққан, ол антилопаның бір түрін білдіреді. Грек тіліндегі көпше түрі óryges, бірақ ағылшын тілінде "oryxes" қалыптасқан. Геродот Ливиядағы ὄρυς, orus деп аталатын газель түрін айтқан, бұл сөз ὀρύσσω, orussō немесе ὀρύττω, oruttō етістігімен байланысты болуы мүмкін, яғни "қазу". Ақ орикстер құмға шұңқыр қазады.
Араб ориксінің
Араб ориксі (Oryx leucoryx, арабша: المها) 1972 жылы Арабия түбегінде табиғатта жойылып кетті. 1982 жылы Оманға қайта қоныстандырылды, бірақ браконьерлік салдарынан оның саны азайды. Араб ориксінің ең ірі популяцияларының бірі Біріккен Араб Әмірліктеріндегі Сэр Бани Яс аралында кездеседі. Катар, Бахрейн, Израиль, Иордания және Сауд Арабиясында да қосымша популяциялар қайта қоныстандырылды. 2011 жылғы мәліметтер бойынша, табиғаттағы жалпы саны 1000-нан асып, 6000–7000-ы тұтқында ұсталады. 2011 жылы IUCN оның қауіп санатын "табиғатта жойылып кеткен" санатынан "қауіпті жағдайға тап болған" санатына төмендетті, бұл осылайша өзгерген алғашқы түр.
Симитарлық қайың
Солтүстік Африкадағы сцимитарлы орикс, сондай-ақ сцимитарлы мүйізді орикс (Oryx dammah) деп те аталады, бұрын жабайы табиғатта жойылған деп есептелген, бірақ қазір жойылып кету қаупі бар деп жарияланды. Нигер мен Чадтың орталық бөлігінде тірі қалған популяциялар туралы расталмаған мәліметтер бар, ал Тунистегі қоршалған табиғат қорығында тұратын жартылай жабайы популяция сол елдегі жабайы табиғатқа қайта енгізілу үшін кеңейтілуде. Әлемде бірнеше мың орикс тұтқындықта ұсталады. Ал гемсбок – жоқ. Гемсбок 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында Жаңа Мексика тұрғындарына ерекше аңшылық мүмкіндігі ұсыну мақсатында Жаңа Мексика ойын және балық шаруашылығы департаментімен Нью-Мексикоға енгізілді. 1969 және 1973 жылдар аралығында 93 орикс White Sands Missile Range-ке босатылды. White Sands Missile Range, Альбукерке, Нью-Мексико және Эль-Пасо, Техас қалалары арасында орналасқан, 3200 шаршы мильді құрайтын АҚШ армиясының полигоны, сонымен қатар White Sands ұлттық паркі де осы жерде орналасқан. Бірінші атом бомбасы Тринити полигонында сынақтан өтті, ол полигонның солтүстік шекарасына жақын жерде орналасқан. Босатылған гемсбоктар тез көбейе бастады. Зерттеушілер бұл популяция ешқашан 500-ден 600-ға дейін өспейді және Тулароса алқабында қалады деп сенді. Алайда, жануарлар өте бейімделгіш болып шықты және тез арада Тулароса алқабының солтүстігі мен батысындағы Сан-Андрес тауларына тарады. Бір кезде Нью-Мексикодағы орикстердің саны 6000-ға жуық деп есептелген (алғашқы босатылғандардың саны 100-ден аспады). Бүгінде басқарылатын аң ауру арқасында олардың саны 2000 шамасында ұсталып тұр. Нью-Мексикодағы орикстердің табысқа жетуінің бір себебі – оларға жеткілікті тамақ болуы. Африкада олар шөп, бұршақ және қарбыз жейді. Нью-Мексикода олар шөл шөптерімен, юкамен, бизон қабығымен және мескит бұршақтарымен қоректенеді. Олар шөл өміріне ерекше бейімделген және ұзақ уақыт су ішпестен өмір сүре алады. Бұл аймақта популяцияны бақылау жоқ. Африкада арыстан және басқа да табиғи жыртқыштар популяцияны азайтады, соның салдарынан балалардың тек 10% ғана бір жасқа жетеді. Нью-Мексикода койоттар мен тау арыстандары сияқты жыртқыштар популяцияны бақылауға жеткіліксіз, бұл орикстерге шектеусіз көбейуге мүмкіндік береді.
Экология
Орикс түрлерінің барлығы шөлге жақын жағдайды ұнатады және ұзақ уақыт бойы сусыз тіршілік ете алады. Олар 600-ға дейін жануардан тұратын топтарда өмір сүреді. Жаңа туған бұзаулар туғаннан кейін бірден топпен бірге қашуға қабілетті. Аталық және аналық екеуінің де мүйізі тұрақты болады. Мүйіздері тар және түзу, бірақ сцимитар ориксінде олар қисықтанып, сцимитар тәрізді артқа қарай иілген. Мүйіздер қауіпті болуы мүмкін: орикстердің арыстанды өлтірген жағдайлары бар, сондықтан оларды кейде семсерлі антилопалар деп атайды (сабельді антилопамен шатастырмаңыз). Сондай-ақ, мүйіздер осы жануарларды құнды аңшылық трофейіне айналдырып, солтүстік екі түрінің жойылу қаупіне ұшырауына себеп болды.
Кіріспе түр ретінде
1969 және 1977 жылдар аралығында АҚШ-тың Нью-Мексико штатының аң аулау және балық шаруашылығы департаменті өз штатының White Sands Missile Range-іне 95 гемсбокты қасақана босатып жіберді, ал қазіргі кезде осы популяцияның саны 3000-нан 6000-ға дейін жетеді деп есептеледі. Нью-Мексико штатында орикстер "ірі аң" санатында қарастырылады және оларды аулауға рұқсат етіледі.
Орикстер танымал мәдениетте
Орикс – Намибияның, Катар мемлекетінің ұлттық жануары, ал Qatar Airways компаниясының логотипінде орикс бейнеленген. 1994 жылғы анимациялық фильмде және 2019 жылғы "Арыстан патша" мен "Арыстан патша II: Симбаның мақтанышы" фильмдерінің қайта түсірілімдерінде Hell's Gate ұлттық паркінде кездесетін орикстің екі түрі – Шығыс Африка ориксі және гембок.