Кіріспе
Чех журналисі және қарсылық күресшісі Юлиус Фучик (23 ақпан 1903 – 8 қыркүйек 1943) – чех журналисі, сыншы, жазушы және Чехословакия Коммунистік партиясының белсенді мүшесі. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистерге қарсы күресте алдыңғы қатарда болғандығы үшін Прагада Гестапомен тұтқындалып, азапталды және Берлинде өлім жазасынан өтті. Түрмеде Фучик өзінің тергелудегі тәжірибесін қағаздың кішкентай бөліктеріне жазып, олар соғыстан кейін "Галлостан хабарлар" деген атпен жарияланды. Бұл кітап Фучикты оппрессияға қарсы тұрудың символы және коммунистік пропаганданың иконы ретінде бекітті.
Julius Fučík (23 February 1903 – 8 September 1943) was a Czech journalist, critic, writer, and active member of Communist Party of Czechoslovakia. For his part at the forefront of the anti Nazi resistance during the Second World War, he was imprisoned and tortured by the Gestapo in Prague, and executed in Berlin. While in prison, Fučík recorded his interrogation experiences on small pieces of paper, which were smuggled out and published after the war as Notes from the Gallows. The book established Fučík as a symbol of resistance to oppression, as well as an icon of communist propaganda.
Ерте өмір
Юлиус Фучик Прагадағы жұмысшы отбасында дүниеге келді. Оның әкесі болат өндіруші болса, ағасы және осы атпен аталасы – композитор Юлиус Фучик еді. 1913 жылы Фучик отбасымен Прагадан Пльзенге (Пилсен) көшіп, онда мемлекеттік кәсіптік орта мектепке оқуға түсті. Он екі жасында ол "Слован" ("Славян") атты газет құруды жоспарлаған. Ол саясат пен әдебиетке де қызығушылық танытты. Жасөспірім шағында ол жергілікті әуесқой театрларда жиі өнер көрсетті.
Журналистика және саясат
1920 жылы Прагада оқып, Чехословакияның Социал-демократиялық жұмысшы партиясына қосылды, кейіннен солшыл ағымның ықпалына ілікті. 1921 жылдың мамырында осы ағымнан Чехословакия Коммунистік партиясы (ЧКП) құрылды. Фучик сол кезде жергілікті Пльзень ЧКП газетінде мәдени мақалалар жазды. Оқуын аяқтаған соң, Фучик әдеби газеттің редакторы болып жұмысқа орналасты. ЧКП-де ол мәдени жұмыстарға жауапты болды. 1926 жылдан бастап "Девециль" әдеби-көркем тобының мүшесі болды, ал 1929 жылы оның саяси мақсатты және жалғастырушысы болған "Сол майдан" тобының құрылуына көмектесті. 1929 жылы ол әдеби сыншы Франтишек Ксавер Шалданың "Творба" журналына барды. Сонымен қатар, ол ЧКП-нің "Руде право" ("Қызыл құқық") газетінде және бірнеше басқа журналдарда тұрақты түрде жұмыс істеді. Осы кезеңде Фучик Чехословакияның құпия полициясымен бірнеше рет ұсталды, бірақ 1934 жылы сегіз айлық түрме жазасынан құтылды. 1930 жылы төрт ай бойы Кеңес Одағына сапар шекті, соның ішінде Орталық Азиядағы чехословакиялық Interhelpo ұжымдық шаруашылық колониясына барды және ондағы жағдайды өте жағымды етіп бейнеледі ("Таң ертеңді білдіретін елде" атты кітабы, 1932 жылы жарық көрді). Фучик коллективизацияны және декулакизацияны қолдады, индустрияландырудың жетістіктерін мақтады және барлық қиындықтардың уақытша екенін атап өтті. Атап айтқанда, 1932-1933 жылдардағы Голодоморға дейін КСРО-ға барғаннан кейін, ол кеңес үкіметінің саясатын толық қолдады. 1934 жылдың шілдесінде Адольф Гитлер SA-ны таратып жібергеннен кейін, ол Баварияға сапар шекті және өзінің басынан өткендерін "Мюнхенге жол" деп аталатын еңбегінде сипаттады. 1934 жылы ол тағы да Кеңес Одағына барды, бұл жолы екі жылға, және түрлі есептер жазып, партияның күшін нығайтуға көмектесті. Отанына оралғаннан кейін Иосиф Сталиннің саясатын сынға алған Жири Вейль және Ян Славик сияқты авторлармен қызу пікір таластары болды. Фучик сталинистік ұстанымды қабылдады және Сталинді сынаған мұндай мәлімдемелерді ЧКП үшін қауіпті деп сынады. 1938 жылы Фучик Аугуста Кодеричоваға, кейін Густа Фучикова болып белгілі болған әйелге үйленді. Мюнхен келісімінен кейін Прага үкіметі 1938 жылдың қыркүйегінен бастап ЧКП-ны таратып жіберді, ал ЧКП жасырын жұмыс істеуге көшті. 1939 жылдың наурыз айында нацистік Германия Чехословакияға шабуыл жасағаннан кейін Фучик ата-анасының үйіне Чотимерге (Литомержице ауданы) көшіп барды және азаматтық газеттерде, әсіресе тарихи және әдеби тақырыптарда жарияланды. Ол сонымен қатар жасырын ЧКП-да жұмыс істей бастады. 1940 жылы гестапо ЧКП-мен байланысы болғандықтан Чотимерде оны іздеуге кірісті, сондықтан ол Прагаға қайта оралуға шешім қабылдады. 1941 жылдың басынан бастап ол ЧКП Орталық Комитетінің мүшесі болды. Ол үнқағаздарды таратып, коммунистік партияның "Руде право" газетін тұрақты түрде шығаруға тырысты. 1942 жылдың 24 сәуірінде ол және тағы алты адам Прагада гестапомен ұсталды, бұл полицияның тінтеуі кезінде кездейсоқ болған болуы мүмкін. Фучик сол кезде екі тапаншасы болғанымен, оларды қолданбады. Оқиғаның жалғыз аман қалған куәгері Рива Фридова Криглова 1990 жылдары Фучиктің ұсталмауы үшін өзін-өзі атуға бұйрық бергенін мәлімдеді.
Ағаштағы жазбалар
Фучикті алдымен Прагадағы Панкрац түрмесінде ұстап, тергеп-тексеру және азаптауға ұшыратты. Осы уақытта ол "Басқалардан хабарлар" (ағылшынша "Notes from the Gallows") деген шығармасын жазды. Ол мұны темекі қағазына жазып, түрме күзетшілері Колинский мен Хораның көмегімен сыртқа шығарып жіберді. Кітап түрмедегі оқиғаларды сипаттайды және коммунистік болашаққа деген үмітпен толы. Ол сонымен қатар, азаптауға төтеп беруге көмектесетін ой-сананың қарсылық тактикаларын да сипаттайды, осылар кейіннен әлемдегі белсенділер тарапынан қолданылды. Алғашқы басылымда батылдыққа қатысты қалыпты түсініктерге қайшы келетін кейбір бөлімдер алынып тасталған. 1995 жылы жарық көрген басылымда жоғалған мәтін қайта жарияланды. Бұл еңбектің түпнұсқалығы күмәнді болғанмен, Прага криминалистика институтының сараптамасы қолжазбаның нақты екенін растады.
Сот және өлім
1943 жылдың мамыр айында Фучик Германияға жеткізілді. Ол баста Баутценде екі айдан астам уақыт қамауда болды, содан кейін Берлинге ауыстырылды. 1943 жылдың 25 тамызында Берлинде, ол Volksgerichtshof халық сотында, өзінің саяси қызметіне байланысты мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айып тағылды. Бұл сотты танымал Роланд Фрайслер басқарды. Фучик кінәлі деп танылып, онымен бірге тұтқындалған Ярослав Клеканмен бірге өлім жазасына кесілді. Фучик екі аптадан кейін, 1943 жылдың 8 қыркүйегінде Берлиндегі Плоццензее түрмесінде дарға асылды (жиі айтылғандай, басы кесілген жоқ). Соғыстан кейін оның әйелі Густа Фучикова, ол да нацистік концлагерьде болған, оның түрмеде жазған барлық жазбаларын іздеп тауып, жинады. Ол оларды КПК көмегімен өңдеп, 1947 жылы "Галлостан хаттар" деген атпен жариялады. Кітап сәтті болды және 1948 жылы Чехословакияда сталиндік билік орнағаннан кейін оның әсері күшейді. Бұл кітап кем дегенде 90 тілге аударылған.
Фучик идеологиялық символ ретінде
Партия Юлиус Фучикты және оның кітабын пропаганда ретінде пайдалануға ыңғайлы деп тапты және оларды партияның ең танымал символдарының біріне айналдырды. Кітап мектептерде міндетті оқу материалдарының бірі болды және коммунистік Чехословакияда өскен әрбір оқушы 10 жасқа дейін Фучиктың өмірі мен шығармаларымен танысты. Фучик саяси жиналыстарда суреті ілінетін батырға айналды. Густа Фучикова партия иерархиясында жоғары лауазымға ие болды (әйелдер ұйымының төрағасы), және оны ондаған жылдар бойы сақтап қалды. Фучик есімімен көптеген орындар аталды, соның ішінде Прагадағы үлкен демалыс паркі (Парк культуры и отдыха имени Юлия Фучика), Яблонец-над-Нисоудағы қалалық театр (1945–1998), Брнодағы зауыт (Электротехнические заводы имени Юлия Фучика), әскери бөлімше, және көптеген көшелер мен алаңдар. 2022 жылдың желтоқсанында Украинаның Киев қаласындағы Юлиус Фучик көшесі Карел Чапек көшесі деп өзгертілді. 1955 жылы Милан Кундера "Соңғы мамыр" атты поэзиялық әңгіме жариялады, онда Фучик пен оның наци шақырушылары арасындағы кездесу бейнеленген. "Юлиус Фучик" (Юлиус Фучик) – советтік, кейіннен орыс баржасы. Том Клэнсидің 1986 жылғы "Қызыл дауыл" романында, Варшава шарты мен НАТО арасындағы болжамды соғыс туралы, осы кемеге Совет Одағының Исландияға басып кіруіне қолданылатын рөл берілді. Композитор Луиджи Ноно "Галлостан хаттар" негізінде "Юлиус Фучик" атты музыкалық шығарма жазды.
Халықтық мәдениеттегі сілтемелер
Коммунистік Чехословакия кезінде Фучиктің орны мен құрметін Милан Кундера өзінің 1967 жылғы "Шығалақ" кітабында бейнелейді. Онда ол Коммунистік партиядан қоғамдық түрде шығарылған ғимараттарда Фучиктің портреті қалай ілінгенін, және Фучиктің кітабы қалай оқылып, Коммунистік партияның үгіт құралы ретінде пайдаланылғанын сипаттайды. "Мен Фучиктің "Галлостан хаттар" еңбегін таныдым. Бұл мәтін түрмеде құпия түрде жазылған, содан кейін соғыстан кейін миллиондаған данада басылып, радио арқылы таратылған, мектептерде міндетті оқулық ретінде оқылған, сол дәуірдің қасиетті кітабы болды."
Қайта бағалау
1989 жылы партия билігінен айырылғаннан кейін Фучик туралы аңыз зерттеу нысанына айналды. "Галлостан хаттар" кітабының шамамен 2% бөлігі жойылғаны және мәтінді Густа Фучикова "түзеткені" жарияланды. Ол өз қинаушыларына қанша ақпарат бергені және сатқындыққа барған-жоқ па деген күмәндер туды. 1995 жылы кітаптың толық нұсқасы жарық көрді. Фучиктың азапқа қалай мойынсұнғанын сипаттаған бөлімі алғаш рет жарияланды. Онда Фучиктың тұтқынға алғандарға жалған ақпарат бергені, соның арқасында нацистерге қарсы Чехия қарсыласының көптеген өмірін сақтап қалғаны белгілі болды. Тарихшы Алена Хайкова Фучиктың естеліктерінің сындық басылымын бірлесіп редакциялады.