Кіріспе

Уильям Хукер Гиллетт (24 шілде 1853 – 29 сәуір 1937) – 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында өмір сүрген американдық актер, режиссер, драматург және сахна менеджері. Ол Шерлок Холмс рөлін сахнада және 1916 жылғы үнсіз фильмде сомдағаны үшін есімдеріне сақталған. Гиллетттің театрға ең маңызды үлесі – реалистік сахналық безендірістерді, ерекше дыбыс және жарық эффекттерін жасауы, сондай-ақ актер ретінде ол "алғашқы рет иллюзиясы" деп атаған нәрсені ұсынуы болды. Оның Холмс образы қазіргі детективтің қалыптасқан бейнесін жасауға көмектесті. Оның елік аулаушы бас киімі (алғаш рет Сидни Пейджеттің Strand журналындағы иллюстрацияларында пайда болған) және иілген түтін құбыры кейіпкердің мәңгілік символына айналды. Ол отыз жыл ішінде сахнада 1300-ден астам рет осы рөлді ойнады, Холмс пьесасы негізінде түсірілген үнсіз фильмде түсті және радиода екі рет осы кейіпкерге дауыс берді. Оның алғашқы Азамат соғысы драмасы "Дұшпан қолында" (1886) – қазіргі заманғы театрға жасалған маңызды қадам болды, себебі ол 19 ғасырдың мелодрамалық өнеріндегі көптеген қарапайым тәсілдерден бас тартып, сахна безендірісіне, костюмдерге, реквизиттерге және дыбыс эффектілеріне реализм енгізді. Бұл пьеса британдықтардың американдық өнерге деген көзқарасы өте төмен болған кезде жарық көрді және британдық сахналарда сыншылардың және коммерциялық сәттілікке жеткен тұңғыш толық американдық пьеса болды. 1915 жылдың қараша айында ол Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды.

Ерте өмір

Жильетт Коннектикут штатының Хартфорд қаласында, Марк Твен, Харриет Бичер Стоу және Чарльз Дадли Уорнер сияқты тұлғалар тұратын әдеби және интеллектуалдық орталықта дүниеге келді. Жильетттің әкесі Фрэнсис – АҚШ сенаторы және халыққа білім беруді қолдаушы, ішімдікке тойтарыс беруші, құлдықты жоюға және әйелдердің сайлау құқығын қорғауға күш салған адам болды. Оның анасы Элизабет Даггет Хукер – Англияда туған пуритандық көшбасшы, Хартфорд қаласын құрған және үкімет құру үшін тарихтағы алғашқы жазбаша конституцияны жазған немесе оған түрткі берген преподобный Томас Хукердің ұрпағы еді. Жильетттің үш інісі мен бір сіңлісі болды. Мэри есімді тағы бір сіңлісі бала кезінде қайтыс болды. Оның үлкен ағасы Франк Эшбелл Жилет Калифорнияға кетіп, 1859 жылы туберкулезден (құртқауылдан) көз жұмды. Үшінші ағасы Роберт Одақ әскеріне қосылып, Антиетам шайқасына қатысты, ауырып үйге қайтарылды, жазылып, теңіз күштеріне өтті. Роберт Жилет U.S.S. Геттисбург кемесіне бекітілді және Форт-Фишерге жасалған екі шабуылға қатысты. Форт берілген күні ертесіне оқ-дәрі қоймасы жарылып, ол қаза тапты. Оның ағасы Эдвард Айова штатына көшіп кетті, ал сіңлісі Элизабет 1863 жылы Джордж Генри Уорнерге тұрмысқа шықты, содан кейін Уильям отбасыда жалғыз бала болып қалды. 20 жасында актерлік өнерді үйрену үшін Хартфордты қалдырды. Ол Нью-Орлеандағы труппада қысқа уақыт жұмыс істеді, содан кейін Жаңа Англияға оралды, онда Марк Твеннің ұсынысымен 1875 жылы Твеннің "Алтын ғасыр" пьесасымен Бостонның Глобус театрында тұңғыш рет сахнаға шықты. Содан кейін ол Бостон, Нью-Йорк және Орта Батыс аймақтарында алты жыл актер болып жұмыс істеді. Ол бірнеше оқу орнында сабақтарға қатысты, бірақ ешқайсысын бітірген жоқ. Әкесі Фрэнсис театрға қарсы болған, бірақ ол ең аз қарсылық көрсетті және оны пойыз станциясына апарып, осы станцияға тағы екі ұлын жібергенін және олар ешқашан қайтып келмегенін айтты; Уильям өзін олардан ерекшеленетінін дәлелдеуі керек еді. Фрэнсис оған күнкөріс үшін қаражат берді (оның шәкірттігі ақысыз болды). 1878 жылы әкесінің денсаулығы нашарлағанда, Уильям бір жылдан астам уақыт сахнаны тастап, оның соңғы ауруына күтім жасады. Әкесінің қайтысынан кейін ол Джордж Генри Уорнермен бірге Фрэнсистің мүлігін басқарушы болып тағайындалды, ал олар, Элизабет және Эдвард мұраны бөлісті.

Драматург, режиссер және актер

1881 жылы Цинциннатиде өнер көрсеткен кезде Фроман ағайындылары Густав пен Дэниел Жилетті драматург, режиссер және актер ретінде аптасына 50 доллар төлеп жұмысқа алды. Ол өзі жазып, қойған алғашқы пьесасы – «Профессор» болды. Ол Мэдисон Сквер театрында дебют жасап, 151 қойылым өткізді, содан кейін Сент-Луис (Миссури) дейін, көптеген штаттарды аралап гастрольдік сапармен шықты. Сол жылы ол Фрэнсис Ходжсон Бернеттпен бірлесіп жазған «Эсмеральда» пьесасын қойды. Мансабының басында Гиллетт драматург, режиссер және актер рөлінде ең көп табыс табатынын түсінді. Ол заманының көрнекті актерлерінің бірі болды және актриса, драматург-сыншы Эми Лесли оны «Гибсонның танымал образының жандануы» деп сипаттады. Льюис Клинтон Стрэнг оның «сирек гауһар тастағандай қимылдайтынын, дене қимылдарының әдейі баяу және ойластырылғандай көрінетінін» айтты. «Оның сыртқы келбеті толыққанды, жағдайды түсінуі терең» деді ол. Ол қозғалмай тұрып, үнсіздік сақтап немесе әсем қимылдары мен сымбатты мінез-құлқымен көрерменді әсерге түсіре алатын. Ол жиі қимыл-қозғалыс жасамайтын, бірақ жасағанда, бұл барлық мәнді білдіретін. Ол тек иықтап, көз тастап, саусақтарын қозғап, ерінін қысып немесе бетін қатайтып ғана көрерменнің назарын өзіне аударатын. Дауысының ең кішкентай өзгерисі де керемет әсер ететін. «Кейде, ең күтпеген сәттерде, ол соншалықты жылдам қозғалатын, оның қимылы камераның жапқышының жылдам ашылып-жабылуымен салыстырылатын» деді Георг Шуттлер. Шерлок Холмс пьесасының сарапшысы С. Э. Далингер оны былай деп қорытындылады: «Дауысын көтермей, эмоцияны күштеп таңбаламастан, ол өте әсерлі немесе сезімталдыққа бой алдырмайтын терең әсер қалдыра алатын. Актер ретінде оның ең үлкен қабілеті – сахнада ештеңе айтпай, керісінше, эмоциялық немесе комедиялық дағдарыстың ішкі толқынына ден қойып, көрерменді үнсіз күтетін күйге жеткізу еді». Ол эмоциясыз актер еді, тіпті махаббат сахналарында да сезімдерін жасыратын. Монтроз Мозес оның «романтикалық көңіл күй мен жүрек қызуы арқылы емес, жағдайдың сезімі мен сыртқы егжей-тегжейдің нәзіктігі арқылы әсер ететінін» айтты. Уорд Морхаус Гиллеттің стилін «құрғақ, айқын, металл, тіпті өткір» деп сипаттады. Гретчен Финлеттер оның «үлкен Холмс рөліне өте қолайлы, құрғақ, біртекті дауыс екенін» еске алды. 1937 жылы «Нью-Йорк Таймс» газеті «Гиллетті білетін және оның өнерін бағалайтын американдық жұртшылықтың көп бөлігін американдық сахнада одан жақсы актер болған жоқ деп сендіру қиын болар еді. Мырза Гиллеттің американдық актерлердің ең табыстысы болғанын айту артық болмас» деп жазды. Оның драмалық сезімі жоғары болды және оның ең әсерлі сахналары – «Дұшпанның қолындағы» аурухана көрінісі мен «Құпия қызметтегі» телеграф кеңсесі – американдық театр тарихындағы ең драмалық көріністердің қатарында саналады. Гиллетт Америка Азамат соғысының екі тарапына да бірдей құрмет көрсетіп, Солтүстік пен Оңтүстікке адалдық пен ар-ұяқ сыйлады, тіпті әр пьесадағы шпионды жақсы көретін кейіпкер етіп бейнеледі. Бірақ Гиллеттің ерекшелігі реализмге ден қоюы, табиғи актерлік шеберлігі немесе жоғары драмалық сезімі ғана емес еді. Ол «американдық драматургияны 'американдық' етудегі пионер болды, сонымен бірге американдық театрға бұрыннан қалыптасқан еуропалық ықпалдан бас тартты», осы тұста британдықтар американдық өнердің барлық түрлерін өте төмен бағалаған кезде.

Өнертапқыш

1886-1887 жылдары «Дұшпан қолында» өндірісі кезінде Жилет аттың жүгіруін имитациялаудың жаңа әдісін енгізді. Бұрын адамдар кокостың жарты қабығын мрамор тақтаға соғып дыбыс шығарған, бірақ Жилет мұны қиын және шынайы емес деп тапты. 9 маусымда №389,294 патентке өтініш берілді және 11 қыркүйекте оған «Сәхналық эффекттерді жасау әдісі» деген атаумен патент берілді. Бұл механикалық құрылғы емес, әдіс болғандықтан, екі беттік құжатта суреттер жоқ еді. Патенті өте кең ауқымды болды, ол «театрлық немесе басқа да қойылымдарда, ойын-сауықтарда, көрмелерде және т.б. сәхналық эффекттерді жасау үшін жылқының немесе жылқылардың жақындауы, кетуі немесе галоп, алқынып жүру немесе кез келген басқа қалаған қозғалыста өтуін имитациялаудың жаңа және пайдалы әдісін» ұсынатын. Ол сондай-ақ «аттың қадамдарының тасқа, кірпішке, сазға, қиыршық тасқа, шөпке немесе көпірден өтетін кездегі» дыбыстарын да имитациялай алатын. Бұл оның алғашқы патенті емес еді. 1883 жылы ол АҚШ Патент және Сауда белгісі кеңсесіне «Уақыт белгісі» үшін төрт патенттік өтініштің біріншісін тапсырды, ол «қағаздың үстіңгі бетіне басылған уақытты көрсететін сағат дискісі және бір немесе бірнеше көрсеткіштер» болып табылды. Төрт өтініш те мақұлданды.

Сахнаға қайта оралу

Чарльз Фроман – жас Бродвей продюсері, АҚШ пен Ұлыбритания арасында театрлық қойылымдарды сәтті алмасып тұрған. Ол Гиллетттің бірнеше пьесасын қойғаннан кейін, екеуі үлкен серіктестік құрды. Олардың қойылымдары зор табысқа ие болды, Гиллеттті Лондонның әлеуметтік өміріне енгізіп, ол тарихи түрде американдық театрды қабылдауға ықылымсыз болған. 1887 жылы «Дұшпан қолында» пьесасымен Гиллетт британдық сахналарда нағыз американдық пьесамен тұңғыш рет үлкен жетістікке жеткен американдық драматург атанды. Гиллетт 1894 жылғы қазан айында Морис Ордонноның француздық фарсы «La Plantation Thomassin» негізінде қойылған «Too Much Johnson» спектаклінде толыққанды зейнеткерліктен шықты. Оның тұңғыш көрсетілісі Массачусетс штатының Уолтем қаласындағы Парк театрында, ал 29 қазанда Бруклиндегі Колумбия театрында өтті. Бұл фарс өте танымал болды және тұңғыш көрсетілгеннен бері бір ғасыр бойы бірнеше рет сахнада қойылды. 1895 жылы ол «Құпия қызмет» пьесасын жазды, ол алғаш рет 1895 жылғы 13 мамырда Филадельфиядағы Брод-стрит театрында Морис Бэрримордың басты рөлінде ойнауымен екі апта бойы көрсетілді. Гиллетт сценарийдің бір бөлігін қайта жазып, 1896 жылғы 5 қазанда Гаррик театрында ашылған спектакльде өзі ойнады. Ол өзінің пьесаларының бірінде романтикалық кейіпкер рөлін алғаш рет сомдады. Бұл қойылым 1897 жылғы 6 наурызға дейін жалғасты және үлкен сынға ұшырады, сонымен қатар халық арасында да зор сұранысқа ие болды. Америкадағы сәттілігінен кейін Фроман 1897 жылғы 15 мамырда Лондонның Вест-Эндегі Адельфи театрында «Құпия қызмет» спектаклін қоюға шақырды, ол Фроманның Англиядағы жетістіктерінің негізгі тасы болды. Бұл Гиллетттің Холмс адаптацияларынан тыс ең танымал туындысы болды, ондаған жылдар бойы үнсіз және дыбысты фильмдерге, теледидарға, сондай-ақ Бродвейде қайта жаңғыртуларға бейімделді. Белгілі қару ауыстыру көрінісі 1920 жылдардағы Кэрролл Джон Дейлидің «Devil Cat» детективтік әңгімесінде еске алынады.

Шерлок Холмс

Осы арада Артур Конан Дойл Шерлок Холмс кейіпкері өзін тұншықтырып, одан да құнды әдеби еңбектерден алшақтатқанын сезінді. Ол Холмс сағасын аяқтап, 1893 жылы жарық көрген «Соңғы мәселе» кітабында оны өлтірді. Бірақ кейін Конан Дойл «Андершоу» деп аталатын жаңа үй салуды жоспарлағандықтан, қосымша табысқа мұқтаж екенін түсінді. Ол кейіпкерін сахнаға көшіріп, пьеса жазды. Холмс бұрын Чарльз Брукфилдтің «Сағат астында» (1893) және Джон Уэббтің «Шерлок Холмс» (1894) пьесаларында басқа авторлардың еңбектерінде пайда болған болатын; алайда, Дойл енді Холмс пен Уотсон детективтер ретіндегі алғашқы жылдары туралы жаңа бес актілі пьеса жазды. Дойл бұл рөлді алдымен Герберт Бирбом Триге, содан кейін Генри Ирвингке ұсынды. Ирвинг бас тартты, ал Три Дойлдан Холмсты оның ерекше актерлік стиліне бейімдеуді талап етті; сонымен қатар ол Холмс пен профессор Мориарти рөлін ойнағысы келді. Дойл осы ұсыныстан бас тартты, себебі бұл кейіпкерді түсіріп тастауға әкелуі мүмкін еді. Әдеби агент А. П. Уатт пьесаға көп жұмыс қажет екенін айтты және сценарийді Конан Дойлмен кездесу үшін Лондонға келген Чарльз Фрохманға жіберді. Фрохман онда Гиллеттің пьесаны бейімдеу мүмкіндігін ұсынды. Дойл оған қолдау көрсетті, ал Фрохман сахналық қою құқығын алды. Дойл тек бір талабын қойды: Шерлок Холмсқа қатысты махаббат сызығы болмауы керек еді. Фрохман викториялық дәуірдегі «Маған сен!» деген сөзді айтты. Жилет тұңғыш рет барлық жинақты оқыды және «Құпия қызметте» гастрольдік сапарда жүргенде Сан-Францискода пьесаның жоспарын жасады. Бір күні олар пьеса туралы көптеген телеграммалар алмастырғаннан кейін, Жилет Конан Дойлге: «Мен Холмсқа үйленсем болады ма?» деп телеграмма жіберді. Дойл: «Оған үйленсеңіз де, өлтірсеңіз де, қалағаныңызды істей беріңіз» деп жауап берді.

Жаңа Холмс пьесасы

Жилеттің "Шерлок Холмс" пьесасы Дойлдың бірнеше әңгімелерінен алынған элементтерді біріктіретін төрт актіден тұрды. Ол негізінен "Богемиядағы дау" және "Соңғы мәселе" сюжеттерін пайдаланды. Сонымен қатар, "Қызыл түсті зерттеу", "Төрттің белгісі", "Боскомб аңғарының құпиясы" және "Грек тілмашы" әңгімелерінен де элементтер енгізілді. Дегенмен, пьесадағы барлық кейіпкерлер Холмс, Уотсон және Мориартиден басқа Жилеттің өзінің туындылары болды. Оның "Билли батырмасы" (Pageboy) кейінірек Дойлдың "Мазарин тасының оқиғасы" үшін қолданылды. Жилет Холмсты батыл және эмоцияларын ашық білдіретін тұлға ретінде бейнеледі, бұл бастапқы, тек интеллектуалды нұсқадан, "адам емес, машина" сияқты ерекшеленді. Ол сахнада Сидни Пейджеттің иллюстрацияларында алғаш рет көрсетілген еліктеуші бас киімін киді.

Реквизиттер мен атақты сөз тіркестері

Гиллетт Strand Magazine суретшісі Сидни Пейджет суреттеген түзу түтік орнына қисық немесе иілген бұта түтігін қолданды, бұл Гиллеттке сөздерін оңайырақ айтуға мүмкіндік берді; түзу түтік сөйлегенде тербеліп немесе түсіп қалуы мүмкін, сондай-ақ тістердің арасында қысылып тұрғанда сөздерді айту қиындықтарын тудыруы мүмкін. Қисық түтікпен сөздерді анық айту оңайырақ. Жақында кейбіреулер түзу түтік Гиллетттің бетін жасырып қоюы мүмкін деген болжам айтты. Бұл қисық бұта түтігі аузында болғанда болмайтын еді. Ол үлкейту әйнегі, скрипка және шприц пайдаланды, олардың барлығы каноннан алынған және қазір Шерлок Холмс кейіпкерінің "реквизиттері" ретінде қалыптасты. Гиллетт толық фразаны құрастырды: "О, бұл элементар, жанымдағым", кейіннен оны Клив Брук, алғашқы сөйлейтін кино Холмс: "Элементар, жанымдағы Уотсон" деп қайта пайдаланды, бұл Холмс ең танымал сөзі және ағылшын тіліндегі ең әйгілі сөздердің бірі.

Кейіпкерлер

Ирен Адлер Холмс канонындағы "Әйел" болды, бірақ оның орнын әпкесінің өлімінен кек алуды жоспарлаған, бірақ ақырында Холмсқа ғашық болған жас және әдемі Элис Фолкнер бастырды. Ал канонда аты аталмаған пажбойға Гиллетт Билли деген есім берді, бұл есім Базил Рэтбон фильмдеріне көшті және содан бері сақталды. "Шерлок Холмс немесе Мисс Фолкнердің ерекше жағдайы" (кейін "Шерлок Холмс – Төрт актідегі драма" деп аталды) аяқталды.

Болдуин қонақ үйінің театрында өрт

Құпия қызмет тобы Сан-Францискода ойнап, Болдуин қонақ үйінде тұрып жатқанда, 23 қарашаның таңертеңгі сағаттарында Болдуин театрының қоймасынан өрт шығып, қонақ үйге тарады. Пьесаның сценарийі Гиллетттің хатшысы Уильям Постанспен бірге Болдуин қонақ үйіндегі бөлмесінде сақталған еді. Ғаржылық шығын шамамен 1,5 миллион долларға бағаланды. Бастапқыда екі адамның қаза тапқаны белгілі болды, бірақ бірнеше адам жоғалып кеткен. Өрт Болдуин қонақ үйімен шектелді, бірақ түтін мен су көршілес ғимараттарға зиян келтірді. Гиллетттің хатшысы мүжілген күйі қашып құтылды, бірақ сценарийдің барлығы күлге айналды. Постанс Гиллетт ұйықтап жатқан Палас қонақ үйіне барды, таңғы сағат 3:30-да оны оятып, жаман жаңалықты жеткізді. Гиллетт түңгі уақытта оятылғанына аса қуанбады, жай ғана: «Бұл қонақ үй өртеніп жатыр ма?» – деп сұрады. Оған өртеніп жатпағанына көз жеткізген соң, Постансқа: «Жарайды, ертең маған келсін, айтыңыз» – деді. Екі қолжазба да – Конан Дойлдың түпнұсқасы мен Гиллетттің бейімделуі – жойылды, бірақ Гиллетт бір айдың ішінде жазбалары немесе қосымша данасы бойынша пьесаны қайта жазды. Конан Дойл мен Гиллетт ешқашан кездеспеген, сондықтан Конан Дойлдың таңғалуы түсінікті болды. Екеуі ақыры кездесуді ұйымдастырғанда, Гиллеттті тасымалдаған пойыз тоқтады, платформаға актердің орнына Шерлок Холмс, елікші шапқасы мен сұр түсті плащымен шықты. Ол өзінің экипажында отырып, Конан Дойл таң қалған күйде оған қарады, сосын актер үлкейту әйнегін алып, Дойлдың бетін мұқият қарап, (Шерлок Холмс сияқты) «Күмәндісіз автор!» – деп мәлімдеді. Конан Дойл күлкіге батып, серіктестік Андершоуда өткен демалыс күндерінің қуанышы мен қонақжайлығымен бекітілді. Осылайша олар өмір бойына дос болды.

Холмс тур

Англияда авторлық құқықпен қорғалған қойылымнан кейін Шерлок Холмс 1899 жылғы 23 қазанда Буффалодағы «Жұлдыз» театрында дебют жасады, одан кейін Рочестер мен Сиракузада (Нью-Йорк штаты) және Скрантон мен Уилкс-Барреде (Пенсильвания штаты) өнер көрсетті. Шерлок Холмс 1899 жылғы 6 қарашада Гаррик театрында Бродвейдегі тұңғыш рет сахнаға шықты, 1900 жылғы 16 маусымға дейін қойылымдар көрсетілді. Бұл бірден үлкен сәттілікке ие болды. Жилеттің таңғажайып арнайы эффекттері көрермендердің көп санына ұсынылды. Компания 1900 жылғы 8 қазаннан 1901 жылғы 30 наурызға дейін АҚШ-тың батыс аймақтарында ұлттық турнеде болды. Бұл Куйлер Хейстингс басқа компаниясының кіші қалалар мен Австралиядағы гастрольдерімен толықтырылды. Ливерпульдегі алдын ала дебют аптасынан кейін компания 1901 жылғы 9 қыркүйекте Лондондағы Лицей театрында дебют жасады, кейін Йорк герцогының театрында өнер көрсетті. Бұл қойылым сыншыларды толыққанды сендіре алмаса да, көрермендердің арасында тағы да сәттілікке ие болды. Бастапқыда белгіленген 12 апталық кезеңде зал толып тұрды. Қойылым 1902 жылғы 12 сәуірге дейін ұзартылды (256 көрсетілім), соның ішінде 1 ақпанда король Эдуард VII үшін гала-кеш өткізілді. Содан кейін Англия мен Шотландияда екі қосымша топпен турнеге шықты: Солтүстік (Х.А. Сентсберимен) және Оңтүстік (Джулиан Ройспен). Сонымен қатар, бұл қойылым шетелдерде де (Австралия, Швеция және Оңтүстік Африка сияқты елдерде) қойылды. Сэр Генри Ирвинг Америкада гастрольде болғанда Шерлок Холмс Гаррик театрында ашылды, Ирвинг Жилетті Холмс рөлінде көрді. Екі актер кездесіп, Ирвинг Шерлок Холмс үшін келіссөздерді аяқтады, ол мамыр айының басында Лондонның Лицей театрында ұзақ маусымды бастайды. Жилет осы даңқты сахнада өнер көрсетуге шақырылған алғашқы американдық актер болды, бұл үлкен мәртебе еді. Ирвинг британдық актерлердің ең тәжірибелісі, рыцарь атағын алған алғашқы актер және Лицей – оның театры болды. Шерлок Холмс 1901 жылғы 2 қыркүйекте Ливерпульдегі Фрейзер көшесіндегі Шекспир театрында британдық тұңғыш рет сахнаға шықты. Бұл үлкен жеңіске бастаған қадам болды. Содан кейін 9 қыркүйекте Лондонның Лицей театрында Шерлок Холмс қойылымының тұсаукесері өтті. Лицейдегі гастрольдер Жилетке шамамен 100 000 доллар табыс әкелді, бұл Ирвингтің Лицейдегі соңғы жылдарындағы барлық қойылымдардың арасында ең көп табыс әкелгені болды. АҚШ-та Жилет 1902 жылдан 1903 жылғы қарашаға дейін Джеймс М. Барридің «Тамаша Критон» пьесасында ойнап, тағы да гастрольдік сапарға шықты. Жилеттің «Электр» пьесасы 1910 жылы жарық көрді, ал ол 1914 жылы Викториен Сардудың «Дипломатия» пьесасында, 1917 жылы Клэр Куммердің «Сәтті апат» пьесасында, 1918 жылы Барридің «Асыл Брут» пьесасында және 1921 жылы Жилеттің «Арман жасаушы» пьесасында ойнады. 1923 жылдың басында Шерлок Холмс қойылымын қысқаша қайта жандандырғаннан кейін Бродвейге қайта оралуға жеткілікті қызығушылық тумады, сондықтан ол Хэдлимедегі жеке меншігіне қайтып оралды.

Дүниежүзілік атақ

Өзінің өмірінде Жилет Шерлок Холмсты шамамен 1300 рет (тарихи сахналық тізілімде үшінші орын) американдық және ағылшын көрермендер алдында көрсетті. Ол сондай-ақ Шерлок Холмс канонының көптеген басылымдарында және журналдарда фотосуреттер немесе иллюстрациялар арқылы кеңінен таныстырылды, сондай-ақ театр бағдарламаларының мұқабаларында жақсы бейнеленді. Әлем бойынша Гиллеттің Шерлок Холмсы негізінде басқа қойылымдар да қойылды. Бұл көбінесе сатиралық немесе пародикалық сипатта болып, кейде бірнеше маусымға созылды. Фроманның адвокаттары заңсыз құбылысты тоқтатуға тырысып, шетелге, соттан сотқа сапар шегіп шаршады. Көп жылдар бойы Еуропа мен Австралияда заңды қойылымдар өндірілді. Тіпті Жилет өзі де бір рет пародия жасады. «Шерлок Холмстің қиын жағдайы» – ол жазатын бірнеше бір актілік пьесалардың алғашқысы – екі қайырымдылық шарасы үшін жазылды және 24 наурызда Метрополитен опера үйіндегі Джозеф Джефферсон Холландтың қайырымдылық кешінде алғаш рет ойналды. Холланд – науқастығына байланысты бір жыл бұрын зейнеткерлікке шығуға мәжбүр болған актер еді. Скетчте бес кейіпкер болды: Холмс, Билли жеңілтек (Генри МакАрдл ойнады), ақылдан адасқан Гвендолин Кобб (диалогтың көп бөлігін Этель Бэрримор ойнады) және екі «бағалы көмекші», ақылдан адасқан әйелді алып кетуге келді. Оның бастапқы атауы «Шамамен оннан бір актідегі қиял» болды, ал бүкіл көрініс Холмстың Бейкер-стриттегі бөлмесінде «кешеден кейінгі күні шамасында» орын алады. «Шерлок Холмстың ауыр жағдайы» деп қайта аталған ол 14 сәуірде Америка актерлер қоғамының пайдасына Критерион театрында (Джесси Бусли Гвендолин Кобб рөлінде және МакАрдл тағы да Билли рөлінде) және 3 қазанда Гиллетт оны Лондонның Йорк герцогы театрында Кларисаның алдындағы көшбасшы ретінде қойған кезде қайта ойналды. Билли рөлін жас Чарли Чаплин ойнады. Кларисаның орнына Шерлок Холмс қойылғанда, Чаплин Билли рөлін жалғастырды.

Холмс портреті үшін модельдер

Кольердің апталығы (АҚШ) және The Strand (Ұлыбритания) журналдары Конан Дойлді ынталы түрде қолдады, Шерлок Холмс сериясын жомарт жалақымен жалғастыруды ұсынды. Жаңа әңгімелер 1901 жылы қайта басталды, бірінші кезекте преквелмен ("Баскервильдердің иті"), содан кейін 1903 жылы Холмс қайта тірілді ("Бос үй"). Холмс сериясы тағы да ширек ғасырға созылып, 1927 жылы "Шерлок Холмс істерінің жинағы" басылымымен аяқталды. Жилет суретші Фредерик Дорр Стилдің суреттері үшін үлгі болды, олар сол кезде "Кольердің апталығында" жарияланып, американдық БАҚ-та қайта басылды. Стил Конан Дойлдің кітап мұқабаларына үлес қосты, кейін Жилет қоштасу қойылымдарын жасағанда маркетингпен айналысты. Конан Дойлдің сериясы АҚШ-та кеңінен таратылды, Стилдің суреттері немесе сахнадағы Жилеттің фотосуреттерімен бірге. 1907 жылы Жилетті Vanity Fair журналында сэр Лесли Уорд карикатуралады (ол жұмысына "Spy" деген қолтаңба қойды) (жоғарыда қараңыз), ал кейін Памела Колман Смит, Ральф Бартон және Аль Фреу сияқты танымал американдық карикатуристердің назарына ілікті.

Жеке өмір

1882 жылы Жилетт Детройттен келген Хелен Николске үйленді. Ол 1888 жылы жарылған аппендицит салдарынан туындаған перитониттен қайтыс болды. Олардың балалары болмады. Ол қайтадан үйленбеді. 1897 жылы Жилетт жапон иммигранты Юкитака Осакимен танысып, оны өзінің "The Holy Terror" үй қайығында жұмыс істеуге, ал бірнеше жылдан кейін жаңа салынған "Aunt Polly" қайығында да жұмысқа алды. Осаки ақырында Жилетттің жеке қызметшісі, көмекшісі, өнер көрсетулерінде костюм кигізушісі және Жилетт өмірінің соңына дейін 40 жылдан астам уақыт бойы жақын досы болды. Жилетт мысықтарды өте жақсы көретін, бір кезде оның үйі – Жилетт сарайында 17 мысықпен бірге тұрған. Ол олар үшін әсем ойыншықтар жасады.

Соңғы жылдары және қоштасу гастролі

Жилетт өзінің өліміне дейін бұл мақсатқа қол жеткізбегеніне қарамастан, өмірінде көп рет зейнетке шығуын жариялады. Алғашқы зейнет туралы хабар 20 ғасырдың басында, ол 144 фут (44 м) ұзындығы және 200 тонна салмағы бар «Анжелика Полли» қайығын сатып алғаннан кейін жарияланды. «Шерлок Холмс» – Гиллетттің ең танымал туындысы, ол 1300 рет сахналанды (1899–1901, 1905, 1906, 1910, 1915, 1923 және 1929–1932 жылдары). Басқа гастрольдік сапарларда да ол көрермендердің сұранысы бойынша «Шерлок Холмс» спектаклін қосуға мәжбүр болды. 1929 жылы 76 жасқа келгенде Гиллетт Массачусетс штатының Спрингфилд қаласында «Шерлок Холмспен» қоштасу турнесін бастады. Екі маусымға жоспарланған тур 1932 жылға дейін созылды. Турдың алғашқы қойылымында Театр гильдиясының актрисасы Пег Энтуистл Гиллетттің әйел рөлін ойнады. Энтуистл – 1932 жылы «Голливуд» жазуынан секіріп, өзіне қол жұмсаған трагикалық актриса. 1929 жылдың 25 қарашасында Нью-Йорктегі «Нью-Амстердам» театрында салтанатты шара өтті. Гиллеттке әлемнің 60 белгілі тұлғасы қол қойған кітап сыйға тартылды. Артур Конан Дойл Гиллеттке жолдаған хатында: «Мен бұл қойылымды жеке қуаныш деп санаймын. Менің жалғыз кінәм – сіз анемиялық басылған беттердегі шала кейіпкерді, сахнадағы өнеріңізге сіңірген жеке басыңыздың күшімен салыстырғанда, әлсіз етіп көрсеттіңіз» деді. Президент Кальвин Кулидж бұл қойылымды «қоғамға қызмет ету» деп бағалады. Бут Таркингтон оған: «Мен сізді «Шерлок Холмс» рөлінде ойнағаннан гөрі, Рождество күні қайтадан бала болғанды жақсы көремін» деді. Гиллетттің сахнадағы соңғы рөлі 1936 жылы Остин Стронгтың «Үш ақылды ақымақ» пьесасында болды. Гиллетт 1937 жылдың 29 сәуірінде 83 жасында Хартфордта өкпеден қан кету салдарынан қайтыс болды. Ол Коннектикут штатының Фармингтон қаласындағы «Риверсайд» зиратында, әйелінің қасында, Хукер отбасының жер учаскесіне жерленді.