Кіріспе

Антиохия патриархы шамамен 169-183 жылдар аралығында. Александриялық Теофил (шамамен 412 ж.б.д.) де болды. Теофил (Θεόφιλος ὁ Αντιοχεύς) 169 жылдан 182 жылға дейін Антиохия патриархы болды. Генри Файнс Клинтонның мәліметінше, ол шамамен 169 жылы Эросқа мұрагер болды, ал 183 жылы Максим I оның орнын басты, бірақ бұл мерзімдер шамамен есептелген. Оның өлімі шамамен 183 және 185 жылдар аралығында болған болуы мүмкін. Оның жазбалары (қазірге дейін сақталған жалғыз нұсқасы Автоликтің алдындағы өтініші) оның Тигр және Евфрат өзендерінен алыс емес жерде, мүшрік отбасында дүниеге келгенін, ал Киелі кітаптарды, әсіресе пайғамбарлық кітаптарды оқып, христиандыққа келгенін көрсетеді. Ол өзінің қолданыстағы жазбаларында лауазымына ешқандай сілтеме жасамайды, сондай-ақ оның өмірінен басқа да мәліметтер сақталған жоқ. Алайда, Евсевий оның және басқа бас бақташылардың Мәсіхтің қойындарына шабуыл жасаған ағымшылдарды қууға қаншалықты ынталы болғанын айтады, әсіресе Марционға қарсы күресін ерекше атап көрсетеді. Ол христиан әдебиеті, полемика, экзегетика және апологетика салаларына үлес қосты. Уильям Сандай оны «Иринейден Киприанға дейін, шіркеудің ең алғашқы тарихындағы қараңғылықты бұзған, сондай-ақ Шығыста да, Батыста да оны әдеби биік деңгейге көтерген және өзінің замандастарынан оқ бойымен озат жазушылар тобының алға басушыларының бірі» деп сипаттайды.

Үштік

Теофилдің кешірім хаты ең алдымен "Үштік" сөзін қолданған ең ерте сақталған христиандық еңбек ретінде танымал (грекше: τριάς trias; ағылшынша: үш), бірақ Үштікті сипаттау үшін "Әке, Ұл және Киелі Рух" деген қалыпты формуланы қолданбайды. Керісінше, Теофил өзі оны "Құдай, Оның Сөзі (Логос) және Оның Даналығы (София)" деп түсіндіреді, бұл, әлдебір, Киелі Рухты Құдайдың Даналығы деп атауды қабылдаған ерте христиандық дәстүрге ұсқасы болуы мүмкін, өйткені ол Забур 33:6-ны түсіндіргенде осыны көрсетеді, сондай-ақ оның замандасы Лиондық Иринейдің еңбектерінде де осы пікір айтылады. Ириней сол өлеңге түсініктеме беріп былай жазады: “Құдайдың Сөзімен аспандар орнатылды, ал Оның Рухымен олардың барлық күші”. Сондықтан Сөзді рухани Ұл деп атау, ал Рухты Құдайдың Даналығы деп атау дұрыс. Бұл тәсіл христиан дінін грек философиясында немесе эллиндік иудаизмдегі Nous (Ақыл), Logos (Сөз, Ақыл) және Sophia (Даналық) сияқты ұғымдарға байланысты қазіргі заманғы көзқарастарға сәйкес етудің бір жолы болды. Алайда, Патрипассионизм ағымдары пайда болған кезде, "Әке, Ұл, Киелі Рух" формуласы одан да маңыздырақ аталды, себебі бұл сенімдер Экономика (Үштік үшін ертерек қолданылған термин) тұлғаларын жоққа шығарды. Теофил Үштік сөзін жаңадан енгізген сияқты көрінбейді, сондықтан бұл сөз осыған дейін де қолданылған болуы мүмкін. Оның Үштік сөзін қолдануының контексі – жаратылыс апталарының тізбектей жұмысына қатысты түсініктеме (Тек қана Жаратылыс кітабының 1-3 тараулары), онда Теофил Үштікті былай түсіндіреді: Платонизм мен кейбір еврей секталары аралық құдайлық болмыстар туралы ұғымды ортақ деп есептеді. Даналық (әйел серігі ретінде) Құдайдың Кеңесшісі және Оның жұмысын істеушісі ретінде сипатталған, ол әлем жаратылғанға дейін Оның қасында тұрды.

Шартты өлместік пен қайта тірілу

Ad Autolycum 1:13, 2:27 Теофилдің шартты өлімсіздікке және болашақтағы тірілісте болады деген сотқа сенімін көрсетеді.

Ескі және Жаңа Келісімге сілтеме

Теофилдің теологиясы еврей идеялары мен еврейлік кітаптарға негізделген. Теофилдің Ескі өсиеттен келтірген цитаталары көп, олардың көп бөлігі Торадан, ал қалғаны басқа тарихи кітаптардан алынған. Ол Забур, Нақыл сөздер, Ишая және Еремия кітаптарына да жиі сілтеме жасайды, сондай-ақ Езекиіл, Хошея және басқа кіші пайғамбарлардан да цитата келтіреді. Жаңа өсиет канонына қатысты оның тікелей дәлелдері Тау уағызынан алынған бірнеше қағидадан және мүмкін Лұқа 18:27-ден келтірілген цитатадан аспайды. Теофил Пауылдың хаттарының жинағын білген сияқты, оған кемінде Римдіктерге, бірінші және екінші Коринфтіктерге, Ефестіктерге, Филиппіліктерге, Колоссайлықтарға және үш Пастырлық хат кіреді. Ең маңыздысы – Иоанн Ізгі хабарының (1:1-3) басындағы анық цитата, онда Евангелисттің аты айтылады, ол Киелі кітапты жазған шабыттанған адамдардың бірі ретінде еске алынады. Евсевийдің сөзіне сәйкес, Теофил Гермогенге қарсы еңбегінде Аян кітабын цитаталаған; өте күмәнді сілтеме II. 28-де кездеседі, қараңыз Аян 12:3, 7 және т.б. Отто осы және Ескі және Жаңа өсиетке қатысты басқа да мүмкін сілтемелердің толық тізімін береді. Теофил Иоанн Ізгі хабарының (1:1) басын цитаталаса да, ол Сөздің денеге айналуы және оның (Исаның) құрбандық арқылы жасалған кешірімдік өлімі туралы айтпайды. Теофил Исаның есімін атамайды және «Мәсіх» деген сөзді немесе «Құдайдың Ұлы» деген тіркесті қолданбайды, бірақ ол екінші хатында Логосты Құдайдың Ұлы деп анықтайды, мынадай сөздермен: «Себебі қасиетті жазу өзі бізге Адамның дауыс естігенін айтқанын үйретеді. Бірақ бұл дауыс не? Бұл – Құдайдың Сөзі, Оның Ұлы емес пе? Бірақ бұл поэзияда және миф жазушыларының әйелдерден туған құдайлар туралы айтқандары сияқты емес, шындық айтқандай, әрдайым бар, Құдайдың жүрегінде тұратын Сөз туралы айтылған. Өйткені ол барлық нәрсе жаратылмас бұрын, Оның кеңесшісі, Оның өзінің санасы және ойы болды. Бірақ Құдай барлық ниетін орындағысы келгенде, Ол осы Сөзді тудырды, яғни барлық жаратылыстың бірінші туған ұлын. Өйткені Ол Сөзден айырылмай, оны тудырып, әрдайым Оның санасымен сөйлесіп отырды. Сондықтан қасиетті жазулар бізге және барлық шабыттанған адамдарға үйретеді, солардың бірі Иоанн былай дейді: «Бастапқыда Сөз болды, және Сөз Құдаймен бірге болды», бұл бастапқыда Құдай жалғыз болғанын және Сөз Оның ішінде болғанын көрсетеді. Содан кейін ол: «Сөз – Құдай еді. Барлық нәрсе Оның арқылы жаратылды, және Олсыз ештеңе жаратылмады» дейді. Сөз, демек, Құдай болып, табиғи түрде Құдайдан туғандықтан, Әлемнің Әкесі қалаған кезде Оны кез келген жерге жібереді, және Ол келгенде естіліп, көріледі, Ол Оның жібергендігі үшін жіберілген және сол жерде табылады».

Хронологиясы

Үшінші кітабында Теофил "әлемнің жаратылысынан" император Марк Аврелийге дейінгі кезеңді егжей-тегжейлі хронология түрінде келтіреді. Бұл Адам атадан бастап император Марк Аврелийге дейінгі тарихты қамтиды. Теофил осы императордың тұсында өмір сүрген. Хронология бойынша әлемнің жаратылуы шамамен б.з.д. 5529 жылға сәйкес келеді: "Әлем жаратылғалы бері өткен жылдардың саны 5,698 жылды құрайды". Ол осы хронологияны Мұса және басқа еврей пайғамбарларының философтардан бұрын келгенін дәлелдеу үшін пайдаланады. Басты хронологиялық кезеңдер Ескі өсиеттегі пайғамбарлармен сәйкес келеді.

Әулие аталар жазбалары

Шығыста оның "Кешірім сұрауына" (Apology) қатысты үнсіздік көзге түседі; Евсевийдің заманына дейінгі грек авторларында осы еңбекке сілтеме немесе цитата табылмайды. Иринейдің еңбектеріндегі бірнеше бөлімдер "Кешірім сұрауының" (Apology) шағын бір бөлімімен анық байланысты, бірақ Харнак екі тараумен ғана шектелген цитаталардың "Кешірім сұрауынан" (Apology) емес, Теофилдің Маркионға қарсы еңбегінен алынғанын ықтимал деп санайды. Батыста "Автоликтикке" (Autolycus) бірнеше сілтеме бар. Лактанций оны "Liber de Temporibus ad Autolycum" деген атаумен келтіреді. Новатианның Маран алғаш айтқан үзіндісі Теофилдің тіліне өте ұқсас. Келесі ғасырда Геннадий осы кітапты "tres libelli de fide" деп атады. Ол оны Александриялық Теофилге жатқызды, бірақ стильдегі қарама-қайшылық авторлығына күмән тудырды.

Басылымдар

Жак Пол Миннің Patrologia Graeca және W. G. Хамфридің шағын басылымы (Кембридж, 1852). Иоганн Карл Теодор фон Оттоның "Corpus apologetarum christianorum saeculi secundi" II томдық басылымы (Йена, 1861) ең толық және пайдалы. Джозеф Беттидің (Оксфорд, 1722), В. Б. Флауэрдің (Лондон, 1860), Маркус Додстың (Clark’s Ante Nicene Library) және Роберт М. Гранттың (грек мәтінімен; Clarendon Press, 1970) ағылшын тіліне аудармалары бар. Бұл мақала Генри Уэйстің "Христиандық биография және әдебиет сөздігі, VI ғасырдың соңына дейін" кітабынан алынған мәтінді пайдаланады, онда негізгі ағымдар мен ересиялар туралы да ақпарат келтірілген.