Кіріспе

Сарторис - американдық жазушы Уильям Фолкнердің 1929 жылы алғаш жарық көрген романы. Ол АҚШ Азамат соғысынан кейінгі әлеуметтік дүрбелеңнен соң Миссисипи аристократиясының құлдырауын бейнелейді. 1929 жылғы басылым Фолкнердің түпнұсқа жұмысының қысқартылған нұсқасы болып табылады. Толық мәтін 1973 жылы «Flags in the Dust» деген атпен жарияланды. Фолкнердің әкесінің әкесі Уильям Кларк Фолкнер, өзі АҚШ Азамат соғысында полковник болған, полковник Джон Сарторис кейіпкерінің прототипі болды. Фолкнер кітаптағы басқа кейіпкерлерді де өзінің туған қаласы Оксфордтағы жергілікті адамдардың үлгісінде жасады. Оның досы Бен Уассон Хорас Бенбоудың, ал Фолкнердің інісі Мюрри жас Баярд Сарторис кейіпкерлерінің прототипі болды.

Қысқаша мазмұны

Роман Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін оңтүстік аристократиялық отбасының құлдырауын көрсетеді. Миссисипи штатының Джефферсон қаласында тұратын бай Сарторис отбасы, өздерінің қайтыс болған әкесі, полковник Джон Сартористің көлеңкесінде өмір сүреді. Полковник Джон Азамат соғысы кезінде Конфедерация кавалерия офицері болған, жергілікті темір жолды салдырған және ол халық батыры есімдерімен танымал. Құрып сақталған Сартористер – оның кіші әпкесі Вирджиния Дю Пре ("Дженни әпке" немесе "Мисс Дженни"), ұлы Байард Сарторис ("Ескі Байард") және шөбересі Байард Сарторис ("Жас Байард"). Роман жас Байард Сартористің Бірінші дүниежүзілік соғыстан Джефферсонға оралуымен басталады. Байард пен оның қаза тапқан егіз інісі Джон – жауыгерлер ұшқыштары болды. Жас Байардты інісінің өлімі мазалайды. Осы және отбасының ойсыздыққа бейімділігі оны өзін-өзі жою жолына түсіреді, әсіресе жаңадан сатып алынған көлікте асыққан жүргізу арқылы. Соңында жас Байард көлігімен көпірден құлайды. Одан кейін жазылу кезінде ол Нарцисса Бенбоумен танысып, оған үйленеді. Нарциссаға асыққан жүргізуді тоқтатуға уәде бергеніне қарамастан, ол Ескі Байардпен бірге көлікте жүргенде жақыннан апатқа ұшырайды, нәтижесінде Ескі Байард жүрек талмасынан қайтыс болады. Жас Байард Джефферсоннан жоғалып кетеді, жүкті әйелін Дженни әпкесіне тастап кетеді. Ол ұлының туған күнінде сынаққа арналған ұшақпен ұшу кезінде қаза табады.

Өмірбаян

1926 жылдың соңында 29 жастағы Уильям Фолкнер Йокнапатофа округі туралы алғашқы романын жазуға кірісті. Шервуд Андерсон оған бұрын туған Миссисипи туралы жазу керектігін айтқан еді, енді Фолкнер осы кеңеске құлақ қойды: ол өз жерін пайдаланып, оны жартылай нақты өмірден алынған, жартылай мифопоэялық құрылымда бейнеленген адамдармен толтырды. Бір жылдан кейін, 1927 жылдың 29 қыркүйегінде жаңа роман аяқталды. Ол 596 беттен тұратын, және оны "Шыпырақтағы тулар" деп атады. Фолкнер құлшыныспен "Шыпырақтағы жалаулар" романын Нью-Йорктегі Хорас Ливеррайтқа (оның алғашқы екі романы жарық көрген) жіберді. Ливеррайт оны оқыды, ұнатпады және оны қайтарды, Фолкнер оны басқа жерде басылымға беруге тырыспауын қатаң түрде ұсынды: ол тым кең, сюжеті мен құрылымы нашар; және Ливеррайттың пікірінше, қандай да бір түзету оны құтқара алмайды. Фолкнер қатты күйзеліп, "Шыпырақтағы жалаулар" кітабын Ливеррайттың пікірін бөлісетін бірнеше достарына көрсетті. Қиындықтарға қарамастан, Фолкнер осы кітаптың оны жазушы ретінде танымал ететініне сенді және бірнеше ай бойы Оксфордтағы жұмыс үстелінде отырып, оны өзі редакциялауға тырысты. Ақыры, көңілі толып, Нью-Йорктегі әгенті Бен Уассонға жаңа қолжазбаны жіберді. "Оны маған сатуға тырысасыз ба?" деп сұрады ол Уассоннан. "Мен оны жіберуге жұмсаған ақшаға қымбат тұрады". Осы уақыт аралығында, табысты жазушы бола алмайтынына көз жеткізген Фолкнер өзіне ғана маңызды болатын кітапты жазуға кірісті: "Көңілдің шуылы". Уассон он бір баспагерге жүгінді, олардың барлығы "Шыпырақтағы тулар" қолжазбасын қабылдамады. Соңында ол қолжазбаны Харкорт, Брейс және Компанияның редакторы Гаррисон Смитқа берді. Смит оны ұнатты және Альфред Харкортқа көрсетті, ол Харкорттың қажет деп санаған ауқымды кесу жұмысын Фолкнерден басқа біреу орындаса, оны басып шығаруға келісті. 50 долларға Уассон клиентінің романын қысқартуға келісті. 1928 жылдың 20 қыркүйегінде Фолкнер кітапқа келісімшарт алды, енді ол "Сарторис" деп аталатын болады (оның атын кім өзгерткенін ешкім білмейді), ол шамамен 110 000 сөзден тұратын және он алты күннен кейін Харкортқа тапсыру керек еді. Фолкнер дереу Нью-Йоркке кетті, мүмкін Уассонның түзетулеріне көмектесу үшін. Бірақ ол Уассонның пәтерінде романның жұмысын бақылағанда, Фолкнер қатыса алмай қалды. Егер оны кесіп тастаса, ол өлді деп ойлады. Алайда Уассон "Шыпырақтағы тулар" бір емес, алты романнан тұратынын, олардың барлығы бір уақытта күресіп жатқанын айтты. Бұл Фолкнер үшін мақтау болды: жемістілік пен көрегендіктің дәлелі, Йокнапатофа әлемі ұзаққа созылатындай бай екендігінің дәлелі. Кейіннен ол үшінші романы туралы былай деп жазды: "Мен туған жерім туралы жазуға тұрарлық кішкентай пошта маркасы екендігін және оны түбегейлі зерттеуге менің өмірім жетпейтінін түсіндім". Дегенмен, Уассон Альфред Харкортпен жасаған келісімін сақтады. Келесі екі аптада, Фолкнер жақын маңда отырып "Көңілдің шуылы" романын жазғанда, Уассон "Шыпырақтағы тулар" қолжазбасын қарап шықты, кітаптың шамамен төрттен бір бөлігі жойылғанша әр түрлі кесулер жасады. Харкорт, Брейс бұл қысқартылған нұсқаны 1929 жылдың 31 қаңтарында "Сарторис" ретінде жариялады (негізгі арнауы: "Шервуд Андерсонға, оның мейірімділігі арқасында мен алғаш рет жарияландым, және осы кітап оған өкініш сезіндірмейді деп сенемін"), ал "Шыпырақтағы тулар" туралы көп ұзамай Фолкнерден басқалар ұмытты.

Әдеби маңызы

Сарторис – Фолкнердің Йокнапатофа округінде орын алатын тұңғыш романы, және оның кейінгі туындыларындағы көптеген кейіпкерлерді таныстырады. Бұл роман сонымен қатар оның ең танымал және сын тұрғысынан жоғары бағаланған «Дыбыс және ашу», «Мен өлгенде», «Қасиетті орын» және «Тамыз айындағы жарық» романдарында тікелей көрініс тапқан. Романда Байрон Снопс Нарцисса Бенбоуға таласқан қарсыласы ретінде шағын рөлде пайда болады. Оның туысы Флем Снопс Фолкнердің «Снопс трилогиясының» («Гамлет», «Қала» және «Ескерткіш») орталық тұлғасы. Фолкнер баспасына жазған хатында: «Соңғы және сөзсіз, мен КІТАП жаздым, ал қалғандары – оның балалары ғана. Менің ойымша, бұл жылы сіз көретін ең керемет кітап, кез келген баспа үшін де». Дегенмен, замандас сыншылардың пікірлері әртүрлі болды; Фолкнердің жазу стилін бағалағанмен, кітаптың дәйділігінің жетіспеуі мен сюжетінің шашыраңқы екенін атап өтті. Әдеби сыншы Клеант Брукс бұл романды «өте жақсы жазылған», әдеби сілтемелерге толы және жоғалған буынның тағдырын зерттейтін туынды деп сипаттады. Ол «Сарторис» романын Т.С. Элиоттың «Шөл дала» поэмасымен салыстырды.