Кіріспе

Философиялық ұғым

Орташалық принципі – бұл «егер бірнеше жиын немесе санаттардың бірінен кездейсоқ таңдалса, ол аз санаттағы санаттардың кез келгенінен гөрі ең көп санаттағы санаттан шығу ықтималдығы жоғары» деген философиялық тұжырым. Бұл принцип Күн жүйесінің эволюциясы, Жер тарихы, биологиялық күрделіліктің эволюциясы, адам эволюциясы немесе кез келген бір ұлттың тарихында ешқандай ерекшелік жоқ екенін көрсетеді. Бұл Коперник принципімен байланысты эвристикалық тәсіл және кейде адамзаттың орны туралы философиялық тұжырым ретінде қолданылады. Бұл идеяның мәні – құбылысты орташа деп қарастыру, оны ерекше, артықшылықты, ерекше немесе тіпті жоғары деп есептеуден бастамау. Дэвид Бейтс орташалық принципін Себастьян фон Хоернерге жатқызып, ол 1961 жылы былай деп жазған:

Жерден тыс тіршілік

Орташалық принцип Жерде тіршілік бар екенін ескеретін болсақ, ғаламның басқа жерлерінде де тіршілік болған жағдайда, ол көбінесе Жер сияқты планеталарда кездеседі.

Жұлдыздарға дейінгі қашықтықты өлшеу

Орташалық принципі 17 ғасырда астрономдар алыс жұлдыздар мен Жер арасындағы қашықтықты өлшеуге тырысқанда жасалды. Олар Күнді кездейсоқ бір жұлдыз деп есептеді, ал кейбір жұлдыздар бізге жақын болғандықтан жарқырап көрінетінін түсінді. Осылайша, олар осы жұлдыздардың Жерден қаншалықты қашықта екенін шамалап біле алды. Бұл әдіс жұлдыздардың өзгешеліктерін ескермегендіктен кемшіліктері болғанымен, сол кездегі астрономдарға жұлдыздардың Жерден қаншалықты алыс екені туралы жалпы көзқарас берді. Мысалы, Джеймс Грегори, Исаак Ньютон және Кристиан Гюйгенс осы әдіс арқылы Сириус пен Жер арасындағы қашықтықты бағалауға қол жеткізді.

Басқа тәсілдермен салыстыру

Орташалық принципі – ақылды бақылаушының (адамның) болуы, ақылды өмірдің қалыптасуына мүмкіндік беретін жағдайларды шектейді деп тұжырымдайтын антрополық принципке қайшы келеді. Екеуі де ақылды өмір үшін табиғи жағдайлардың өте сирек кездесетінін айтатын "нақты реттелу" гипотезасына қарсы тұрады. Орташалық принципі, Жер сияқты орталардың қажетті түрде көп болуын білдіреді, бұл әрбір оқиғаның болу фактісіне негізделген, ал антрополық принцип, өзіндік сипаттама берген бір ғана мысалға сүйенгенде ақылды өмірдің ықтималдығы туралы ешқандай тұжырым жасау мүмкін емес екенін көрсетеді, себебі олар өздері туралы мұндай тұжырымдар жасауға қабілетті. Сондай-ақ, Орташалық принципін статистикалық мәселе ретінде қарастыруға болады, яғни бір дерек нүктесінің статистикасы, неміс танктерінің мәселесінде де кездесетін жағдай.

Басқа қолданыстар

Дэвид Дойч ортақ принциптің физикалық тұрғыдан дұрыс емес екенін, адамзаттың ғаламның бір бөлігі ретінде немесе оның түрі ретінде қарастырылғанда айтады. Ол Стивен Хокингтің мына сөзін келтіреді: "Адамзат – тек орташа өлшемді планетадағы химиялық қоқыс, ол жүз миллиард галактиканың бірінің шет аймағындағы қарапайым жұлдыздың төңірегінде айналып жүреді". Дойч Жердің ғаламдағы жақын маңайының ерекше екенін (ғаламның 80% затты қара материя құрайды) және Күн жүйесі сияқты массаның шоғырлануының "оқшауланған, сирек кездесетін құбылыс" екенін жазады. Ол сондай-ақ Ричард Докинспен келіспейді, ол адамдардың табиғи эволюцияның нәтижесінде өз түрлерінің қабілеттерімен шектелетінін санайды. Дойч эволюция адамдарға нейтриноларды анықтау қабілетін бермесе де, қазіргі ғалымдар оларды анықтай алатынын, бұл олардың эволюция нәтижесінде қол жетімді мүмкіндіктерін асыра кеңейтетінін жауап береді.