Кіріспе
Фригиялық тектес, сонымен қатар Балқанда да құрметтелген құдай. Сабазиос (Σαβάζιος, Savázios; немесе Сабадиос) – Кіші Азияда туған құдай. Ол фригиялықтар мен фракиялықтардың атқа мінген және аспан әкесі болып табылатын құдайы. Сабазиос Рим империясының өкілдігіне ие болды, әсіресе фракиялықтардың ықпалымен Орталық Балқанда кеңінен танылды. Ғалымдар Сабазиостың шығу тегін ұзақ уақыт бойы талқылап келді, қазіргі ағым оның фригиялық тамырларына бейім. Зевс пен Дионис сияқты, оның бейнелері, тіпті римдік дәуірде де, оны әрқашан ат үстінде, өзінің ерекше билік таяғымен көрсеткен.
Sabazios (Σαβάζιος, Savázios; alternatively, Sabadios) is a deity originating in Asia Minor. He is the horseman and sky father god of the Phrygians and Thracians. Sabazios gained prominence across the Roman Empire, particularly favored in the Central Balkans due to Thracian influence. Scholarly debate has long debated Sabazios' origins, with current consensus leaning towards his Phrygian roots. as both Zeus and Dionysus, representations of him, even into Roman times, show him always on horseback, wielding his characteristic staff of power.
Эпиграфикалық дәлелдер
Ғалымдардың пікірінше, құдайдың аты эпиграфияда түрліше жазылған: Σεβάζιος, Σαβάζοις, Sabazius, Sabadius, Σαβασεἷος.
Фракиялық/фригиялық Сабазиос
Б.з.д. бірінші мыңжылдықтың басында Анатолияға қоныс аударған Фригиялықтар Сабазиосты өздерімен бірге алып келген болуы мүмкін, ал құдайдың шығу тегі Македония мен Тракияда ізделуі керек. 2000 жылы қазба жұмыстары жүргізілген, қазіргі Болгариядағы Перпериконның ежелгі қасиетті орны Сабазиосқа арналған ғибадатхана деп саналады. Сабазиос және оның жақтастары мен Фригияның жергілікті ана құдайы (Кибела) арасындағы ертедегі қақтығыс Гомердің Фригиялықтарға амазонкалармен шайқаста көмектескен Приамның жастық шағына жасаған қысқаша сілтемесінде көрініс беруі мүмкін. Бұл компромистік діни келісімнің бір қыры, бүкіл Эгей мәдениетіндегі басқа да мифтік түзетулерге ұқсас, кейінірек Фригия королі Гордийдің Мидасты "Кибелемен бірге" асырап алуынан көрінеді. Жергілікті діннің бір жаратылысы – Ай бұқасы. Сабазиос пен құдайдың қарым-қатынасын Бостон көркем өнер мұражайындағы римдік мәрмәр рельефінде оның жылқысы бұқаның басына қадамын басқан бейнесінен болжауға болады. Римдік кезеңде жасалса да, бұл иконалық бейне көне заманға жататын сияқты.
Атқа мінген Құдай
Түркиядағы Бурдур мұражайында "атқа мінген құдайдың" тағы да бірнеше тас стелалары бар. Рим императоры Гордиан III тұсында, ат үстіндегі құдай көршілес Ликиядағы Тлос қаласында, сондай-ақ Фракия мен Дунайдың арасындағы Төменгі Моэзия провинциясындағы Иструс қаласында соғылған монеталарда бейнеленген. Жас императордың әкесі Анатолиялық отбасынан шыққан деп есептеледі, себебі оның ерекше аты – Гордиан. Жыланды (хтонды) аттап басып, онымен шайқасып жатқан атқа мінген құдай немесе батырдың көрнекті бейнесі кельттердің құрбандық бағаналарында кездеседі, ал христиандық пайда болғаннан кейін ол оңай түрде Георгий мен Аждаһаның бейнесіне айналды, оның ең ерте белгілі суреттері 10-11 ғасырлардағы Каппадокиядан және 11 ғасырғы Грузия мен Армениядан табылды.
Иконография, суреттер және эллиндік қауымдастықтар
Никополис а.д. Иструмдағы рим жазуларында Сабазиос көбінесе Юпитермен теңестіріліп, Меркуриймен бірге есімдері аталады. Ұқсас түрде, эллинистік ескерткіштерде Сабазиос жазбалар арқылы немесе бейнелеу өнері арқылы Зевспен байланыстырылады. Филиппополистен табылған мәрмәр тақташада Сабазиос, иілімді шашы бар, сақалды орталық құдай ретінде, бірнеше құдайлар мен құдайыштардың арасында бейнеленген. Оның сол аяғының астында қошқардың басы бейнеленген, ал сол қолында латынша «benedictio» ишарасымен аяқталған жезтау бар. Сабазиос оң жағында Луна, Пан және Меркурийдің, сол жағында Сол, Фортуна және Дафнаның бейнеленген бюстерімен бірге көрсетілген.
Сабазиусқа айналу
Сабазийдің Рим әлеміне көшірілуі көбінесе Пергам арқылы орын алған сияқты. Грек дінінің табиғатындағы синкретизм айырмашылықтарды жойды. Кейінгі грек жазушылары, мысалы, біздің заманымыздың бірінші ғасырындағы Страбон, Сабазийді Фригияның Рия мен Дионис қасиетті обрядтарының қызметшілері арасындағы Загреймен байланыстырды. Страбонның сицилиялық замандасы Диодор Сицилийский Сабазийді Зевс пен Персефонадан туған құпия "екінші" Диониспен теңестірді, бірақ мұндай байланыс сақталған жазбаларда кездеспейді, олардың барлығы Зевс Сабазиосқа қатысты. Христиан Климент Александрия хабарлағандай, римдіктер арасындағы Сабазийдің құпия обрядтарына жылан қатысты, ол Фригияның аспанға мініп жүретін құдайымен байланысы жоқ, жер астындағы жаратылыс еді: "Құдай төс қасында" – Сабазийдің құпияларын білушілерге берілген пароль. Климент былай деп баяндайды: "Бұл - кіріптарлардың төсінен өткен жылан". Көп уақыт өткен соң, Византиялық грек энциклопедиясы "Суда" (шамамен 10 ғасыр) Сабазийдің Диониспен бір есім екенін нақты айтады. Ол осы есімді оған қатысты обрядтан алған; себебі варварлар бакхик айқайын "сабазеин" деп атайды. Сондықтан гректердің де кейбіреулері осылай істеп, айқайды "сабасмос" деп атады; осылайша Дионис [Сабазиосқа] айналды. Олар сондай-ақ оған және оның Баканттарына арналған жерлерді "сабой" деп атады, Демосфен [өз сөзінде] "Ктесифон атынан" [оларды еске алады]. Кейбіреулер Сабой сөзі Сабазиосқа, яғни Диониске адалдарды, Бакхосқа адалдарды Бакхойлар сияқты білдіреді дейді. Олар Сабазий бен Дионис бір-бірімен үйлеседі дейді. Сондықтан гректер де Бакхойларды сабой деп атайды. Римдік жерлерде Сан-Венацио шіркеуінің қабырғасына орнатылған жазу Ренессанс гуманисіне оның Юпитер Сабазиусқа арналған ғибадатхананың іргесінде салынғанын ұсынғанмен, қазіргі ғалымдардың пікірінше, ашық ауадағы атты құдай Сабазиусқа арналған бірде-бір ғибадатхана табылған жоқ. Осыған байланысты римдіктер еврейлердің YHVH Tzevaot ("sa ba oth", "Әскерлердің") құдайының Жүсіп Сабазиус екенін анықтады деп болжанады. Бұл Сабазий мен Сабаотты қате байланыстыру жиі қайталанды. Плутарх та яһудилер Дионис құдайына табынып, сенбі күні Сабазий мерекесін тойлайтынын айтқан. Плутарх еврей құдайының "египеттік" Тифонмен теңестірілуін талқылайды, бірақ кейіннен одан бас тартады. Монотеистік Гипсистар ең жоғарғы Құдайға осы есіммен, яғни еврей құдайының бір түрі ретінде табынды.
By this it is conjectured that the Romans identified the Jewish YHVH Tzevaot ("sa ba oth", "of the Hosts") as Jove Sabazius. This mistaken connection of Sabazios and Sabaot was often repeated. In a similar vein, Plutarch maintained that the Jews worshipped Dionysus, and that the day of Sabbath was a festival of Sabazius. Plutarch also discusses the identification of the Jewish God with the "Egyptian" Typhon, an identification which he later rejects, however. The monotheistic Hypsistarians worshipped the Most High under this name, which may have been a form of the Jewish God.