Кіріспе

Киелі кітапта және Құранда еске алынатын аймақ немесе халық. Торадағы географиялық орын. Мидиан (Mīḏyān; مَدْيَن; Madiam; Тайманиттік: 𐪃𐪕𐪚𐪌 MDYN) – еврей Киелі кітабында және Құранда айтылған Батыс Азиядағы географиялық аймақ. Уильям Г. Девердің сөзіне қарағанда, Киелі кітаптағы Мидиан "Араб түбегінің солтүстік-батысында, Қызыл теңіздегі Акаба шығанағының шығыс жағалауында" орналасқан, бұл аймақта соңғы қола дәуірі мен ерте темір дәуірінде кем дегенде 14 қоныс болған. Жаратılıс кітабында мадияндықтар Ыбырайым мен оның әйелі Кетураның ұрпақтары екені айтылады: «Ыбырайым Кетура есімді әйел алды, ол оған Зимран, Жоқшан, Медан, Мидиан, Ишбақ және Шуа туғызды» (Жаратылыс 25:1–2, король Джеймс нұсқасы). Дәстүрлі түрде Мидиан және мидияндықтардың болуы туралы білім тек Киелі кітап пен классикалық көздерге негізделген, бірақ 2010 жылы Мидианға сілтеме Тайманиттік жазуда табылды, ол б.з.д. 9 ғасырға дейін датыланады.

Жер немесе тайпалық одақ?

Кейбір ғалымдар "Мидиан" атауы географиялық жерлерге немесе нақты бір тайпаға емес, ғибадат ету мақсатымен біріккен тайпалардың конфедерациясына немесе "лигасына" қатысты деп санайды. Пауль Хаупт бұл ұсынысты алғаш рет 1909 жылы айтқан, Мидианды "ғибадат етушілер ұжымы" (Kultgenossenschaft) немесе амфиктиония деп сипаттаған, яғни "қасиетті орынға жақын орналасқан түрлі тайпалардың одағы (Bund)". Ақаба шығанағының солтүстік ұшындағы Элат алғашқы қасиетті орынның орналасқан жері ретінде ұсынылса, екінші қасиетті орын Кадеш қаласында болды. Кейінгі авторлар бұл қасиетті орындардың орналасқан жерін күмәндандырғанмен, Мидиандықтардың лигасы туралы пікірді қолдады. Джордж Менденхолл Мидиандықтардың семит емес конфедеративтік топ болғанын айтады, ал Уильям Дэмбрелл осы пікірмен келіседі.

Металлургия

Тимна аңғарының аумағында ежелгі заманнан бері қазылып келген, ірі мыс кен орындары бар. Мысырлықтар бұл жерден Перғауын Сети I билік еткен шақта, б.з.д. 14 ғасырының соңында мыс өндірген.

Дін

Мадияндықтардың қандай құдайларға табынғаны белгісіз. Олардың моавтықтармен діни-саяси байланысы болғандықтан, Бағал-Пеор мен Астартаға табынып келгендері ескеріледі. Карел ван дер Тоорнның айтуынша, "б.з.д. 14 ғасырда эдомдықтар мен мадияндықтар Яхвеге өздерінің құдайы ретінде табыныпты"; бұл тұжырым мадияндықтар мен шасулардың сәйкестендірілуіне негізделген. Көптеген ғалымдар мадияндықтардың Тимнадағы металлургиямен байланысын атап көрсетеді. Осы кен орындарында мадияндықтардың көптеген керамикалық бұйымдары табылды. Тимнадағы Хатордың египет ғибадатханасы (200-ші учаске) алғаш рет Бено Ротенбергтің қазба жұмыстары кезінде табылды. "Ротенбергтің 200-ші учаскені қазуы нәтижесінде Мысыр иероглифтері, оның ішінде: Сети I, Рамсес II, Мернептах, Сети II және Он тоғызыншы династияның Твосрет патшайымы, сондай-ақ Рамсес III, Рамсес IV және Рамсес V (163–166 беттер) жазулары анықталды". Бұл учаске мадияндықтардың аймақты басып алу кезеңінде де пайдаланыла берді, ол әдетте соңғы қола дәуірінің ерте темір дәуіріне жатады. Мадияндықтар Хатордың кен орнындағы ғибадатханасын шөлдегі шатыр қасиетті орнына айналдырды. Қасиетті орнының екі қабырғасы бойында қызыл және сары түсті шіріген маталардың көп мөлшері, перделерді ілуге арналған мыс сақиналар мен сымдар табылды. Бұл учаскені қазған Бено Ротенберг мадияндықтардың Хаторға құрбандықтар бергенін болжады, әсіресе ғибадатханада көптеген мадияндықтардың (25%) құрбандық ыдыстары табылды. Дегенмен, осы кезеңде Хаторға немесе басқа құдайға табынудың мағынасын анықтау қиын. Тимна кенішінің қасиетті орнынан алтын жалатылған басы бар кішкентай қола жылан, сондай-ақ сақалды ер адамның қола мүсінінен тұратын металл заттардың жиынтығы табылды, Ротенбергтің пікірінше, ол мадияндықтарға тән. Майкл Хоман Тимнадағы мадияндықтардың шатыр қасиетті орнының Киелі кітаптағы Палатқамен ең жақын салыстырылатынын атап көрсетеді.

Киелі кітапта

Мәдиян – Ыбырайымның ұлы еді. Ыбырайымның шөбересі Жүсіпті ағалары құдыққа лақтырып, кейін мадияндықтарға немесе исмаилдықтарға сатқан. Мұса бір египеттікті өлтіргеннен кейін, еркімен Мадиянға жер аударып, онда 40 жыл тұрды. Сол жерде ол Мадиян діни қызметшісі Етроның (Регуил деп те аталады) қызы Сипораға үйленді. Етро Мұсаға заңдық шешімдерді жүктеу жүйесін құруға кеңес берді. Мұса Уәде етілген жерге бара жатқан израильдіктерге жол көрсету үшін Регуилдің ұлы Ховабты шақырды, бірақ Ховаб өз Отанына оралуды жөн көрді. Көптеген ғалымдар Синай тауындағы отты құбылыстың сипатталуын Сауд Арабиясының солтүстік-батысындағы Хала 'л Бадр деп аталатын Мадиян айманындағы жанартаудың атқылауымен байланыстырады. Баал-Пеор оқиғасында, моав әйелдері израильдік ерлерді азғынға салып, Симеон тайпасының басшысының ұлы Зимри Козби есімді мадияндық әйелмен қарым-қатынас жасады. Финеес оларды найзамен қағып өлтірді. Содан кейін Мадиянға қарсы соғыс басталды. Сандар кітабының 31-тарауында, биік бойлы қыздардан басқа барлығы өлтіріліп, қалалары толығымен өртеліп тасталғаны айтылады. Кейбір түсіндірушілер, мысалы, "Pulpit Commentary" және Гиллдің Киелі кітапқа түсіндірмесі, Құдайдың бұйрығы Мадияндықтарға бағытталғанын, ал Моавтықтарға емес екенін, және Мұсаның Естер кітабындағы нұсқауына сәйкес, израильдіктер Моавтықтарға тиіспеуі керек екенін атап көрсетеді. Қазіргі заманғы Финеес діни қызметі бұл оқиғаны нәсілдер араласқаннан тыю ретінде түсіндіреді, тіпті Мадияндықтар Ыбырайымның ұрпақтары ретінде израильдіктермен тығыз байланысты болғанымен, және Мұса Мадияндық әйелге үйленгеніне қарамастан. Билер дәуірінде Израиль жеті жыл бойы Мадиянның қысымында болды, содан кейін Ғидеон Мадиян әскерлерін жеңді. Ишая Мадиян мен Ефадан келген түйелердің "жеріңді жабатынын", сондай-ақ Шибадан келген алтын мен ладанды айтады. Бұл үзінді Матай Евангелиясында ғалымдардың нәсілдік сыйлықтарының алдын ала хабарлауы ретінде қарастырылып, Рождестволық құлшылыққа енгізілді.

Құранда

Мәдиян халқы туралы Құранда кеңінен айтылған. «Мадиян» сөзі он рет кездеседі. Бұл халықты ʾaṣḥabu l ʾaykah (أَصْحَابُ ٱلْأَيْكَة) деп те атайды. Құранның «Қасастар» (Al Qasas) сүресінің 20–28 аяттарында Мәдиян жері, Мұса пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) өміріне қастандық жасаушы басшылар туралы білгеннен кейін қашқан жер ретінде еске алынады. 9-шы сүре (Al Tawbah) 70-ші аятта былай делінген: «Олардан бұрынғылардың хабары оларға жетпеді ме? – Нұх (Ной), Ғад және Самуд халқы, Ибраһим (Авраам) халқы, Мадиян (Мидиан) халқы және қиратылған қалалардың (Лұт (Лот) уағыздаған халық) халқы. Оларға елшілері айқын дәлелдермен келді. Бірақ Алла оларға зұлымдық етпеді, олар өздеріне зұлымдық жасады». 7-ші сүреде (Al ʾAʿrāf) Мәдиян халқы, пайғамбарлардың үкім түсірмеу үшін тәубе етуге шақырған көптеген халықтардың бірі ретінде еске алынады. Мәдиян халқының оқиғасы соңғысы болып келеді, ол Лұттың өз халқына уағыздауынан кейін айтылады (Жазықтар қалаларының қирауына сілтеме). Мәдиян халқына пайғамбар Шуғайб, көпқұдайлылықтан, жалған өлшемдер мен таразыларды қолданудан және жол бойында тыңшылық жасаудан бас тартуға шақырды. Бірақ олар Шуғайбты жалтартты және салдарынан жер сілкінісінен (ражфа, 91-аят) қырылды. Абдулла Юсуф Али өзінің 1934 жылғы түсіндірмесінде былай деп жазады: «Мадиян халқының тағдыры 78-аятта айтылған Самуд халқының тағдырымен бірдей сипатталады. Түнде жер сілкінісі оларды қамтыды, олар өз үйлерінде көміліп, енді Алланың жерін мазалады. Бірақ [Құранның] 26:189-аятында «қараңғылық күніне арналған жаза» туралы қосымша мәлімет берілген, бұл жанартаудың атқылауымен бірге келген күл мен қор шашырауын білдіруі мүмкін. Осылайша, қорқынышты күн оларды үйлеріне жетелеп, жер сілкінісі олардың өмірін қиды». Классикалық және исламдық дереккөздердегі Мидиан қаласы ретінде танылған, Аль-Бад оазисіндегі қазба жұмыстары б.з.д. 4-мың жылдықтан бергі қоныстану дәлелдерін ашты.

Керамика

Мидиандық қыш ыдыстар, сондай-ақ Құрайя боялған керамикасы (QPW) деп аталады, Оңтүстік Леванттан Сауд Арабиясының солтүстік-батысына дейін, Хеджаз аймағында көптеген жерлерде табылған. Сауд Арабиясының солтүстік-батысындағы Құрайя оның бастапқы өндіріс орны деп саналады. Бұл керамика екі түсті / көп түсті стильде жасалған және б.з.д. 13 ғасырға дейін сона жетеді. Оның көптеген геометриялық, адам және жануар бейнелері қызғылт қоңыр жабынға қоңыр және қою қызыл түстермен салынған. "Мидиандық" қыш ыдыстар ең көп мөлшерде Оңтүстік Леванттағы металлургиялық орындарда, әсіресе Тимнада кездеседі. Мидиандық қыш ыдыстардағы микендік мотивтерге байланысты, Джордж Менденхолл, Питер Парр және Бену Ротенберг сияқты ғалымдар мидиандықтардың бастапқыда Эгей теңізі аймағынан көшіп келген Теңіз халықтары болғанын және олар бұрыннан бар семит халқына үстемдік еткенін болжайды. Мидиандықтардың шығу тегі туралы мәселе әлі де шешілмеген.

Мидиан таулары

Мидиан таулары (جِبَال مَدْيَن) – Сауд Арабиясының солтүстік-батысында орналасқан тау тізбегі. Олар оңтүстікке қарай Хиджаз тауларымен тікелей жалғасқан немесе олардың құрамына кіретін болып саналады. Хиджаз таулары кең мағынада Сарават тау жүйесінің бір бөлігі ретінде қарастырылады.