Кіріспе

Бәсекелік артықшылықты іздеу

Портердің жалпы стратегиялары компанияның таңдаған нарық шеңберінде бәсекелік артықшылықты қалай қуып жететінін сипаттайды. Үш-төрт жалпы стратегия бар: төмен құн, ерекшелендіру немесе назар аудару. Компания бәсекелестерінен төмен құнмен немесе тұтынушылар бағалайтын өлшемдер бойынша өзін ерекшелендіру арқылы жоғары баға белгілеу арқылы екі типті бәсекелік артықшылықтың бірін таңдауға баса назар береді. Компания сондай-ақ екі типті шеңбердің бірін таңдайды: назар аудару (нарықтың таңдалған сегменттеріне өнімдерді ұсыну) немесе бүкіл сала бойынша, өнімді көптеген нарық сегменттеріне ұсыну. Жалпы стратегия бәсекелік артықшылықтың түрі және қолданылу шеңбері бойынша жасалған таңдауларды көрсетеді. Бұл тұжырымды Майкл Портер 1980 жылы сипаттаған. Майкл Портер индустрияны фирманың мақсатына бағытталған бірнеше сегменттерден тұратындығын сипаттады. Оның мақсатты бағытының кеңдігі бизнестің бәсекелік шеңберіне қатысты. Портер бәсекелік артықшылықтың екі түрін анықтады: бәсекелестерге қатысты төмен құн немесе ерекшелендіру. Бәсекелік артықшылыққа қол жеткізу фирманың бес күшпен бәсекелестерінен жақсы күресу қабілетінен туындайды. Портер былай деп жазды: «Бәсекелік артықшылыққа жету үшін фирма қандай бәсекелік артықшылыққа қол жеткізуге тырысатынын және оны қандай шеңберде қуып жететінін таңдауы керек». Ол сондай-ақ былай деп жазды: «Бәсекелік артықшылықтың екі негізгі түрі [ерекшелендіру және төмен құн] қызмет аясымен бірге индустриядағы орташадан жоғары нәтижелерге қол жеткізудің үш жалпы стратегиясына әкеледі: құн бойынша лидерлік, ерекшелендіру және назар аудару. Назар аудару стратегиясының екі нұсқасы бар: құнға және ерекшелендіруге бағытталған». Таңдау тұжырымдамасы стратегияға жаңа көзқарас болды, өйткені 1970-ші жылдардағы бағыт тәжірибе қисығының ықпалымен нарық үлесін (көлемі мен ауқымы) іздеу болды. Құн артықшылықтарына қол жеткізу үшін ең жоғары нарық үлесін иеленуге ұмтылған компаниялар Портердің құн бойынша лидерлік жалпы стратегиясына сәйкес келеді, бірақ ерекшелендіру және назар аударуға қатысты таңдау тұжырымдамасы жаңа көзқарас ұсынды.

Шығу тегі

Маркетингтік стратегияның пайдаға тигізетін әсері туралы эмпирикалық зерттеулер көрсеткендей, нарықтағы үлесі жоғары компаниялар көбінесе өте табысты болды, бірақ нарықтағы үлесі төмен көптеген компаниялар да солай болды. Ең аз табысқа ие болған компаниялар – орташа нарықтық үлеске ие компаниялар еді. Бұл мәселе кейде «ортадағы ойық» деп аталады. Портердің түсіндіруінше, нарықтағы үлесі жоғары компаниялар шығынды басқару стратегиясын ұстанғандықтан табысқа жетті, ал нарықтағы үлесі төмен компаниялар нарықты сегменттеу арқылы шағын, бірақ пайдалы нарықтық нишаға назар аударғандықтан табысқа жетті. Ортадағы компаниялар стратегиясы болмағандықтан, олардың табысы төмен болды. Портер бірнеше стратегияны біріктірудің тек бір жағдайда ғана табысты болатынын айтты. Нарықты сегменттеу стратегиясын және өнімді ерекшелендіру стратегиясын біріктіру, компанияның өнім стратегиясын (жеткізу жағы) мақсатты нарық сегменттерінің ерекшеліктерімен (сұраныс жағы) сәйкестендірудің тиімді тәсілі ретінде қарастырылды. Алайда, шығынды басқару және өнімді ерекшелендіру сияқты комбинацияларды іске асыру қиын (бірақ мүмкін емес емес) болуы мүмкін, себебі шығынды азайту мен қосылған құнның қосымша шығындары арасында қақтығыс туындауы ықтимал. Одан бері жүргізілген эмпирикалық зерттеулер көрсеткендей, ерекшелендіру және төмен шығын стратегияларын ұстанатын компаниялар, тек бір стратегияны ұстанатын компанияларға қарағанда сәтті болуы мүмкін. Кейбір сарапшылар шығындарды басқару, яғни төмен шығын стратегиясы мен ең жақсы шығын стратегиясы арасындағы айырмашылықты атап өтті. Олардың пікірінше, төмен баға стратегиясы сияқты тұрақты бәсекелестік артықшылығын беру сирек. Көп жағдайда компаниялар баға соғысына түседі. Оның орнына, ең жақсы құн стратегиясы артық деп саналады. Бұл салыстырмалы түрде төмен бағамен ең жақсы құнды ұсынуды білдіреді.

Шығынды басқару стратегиясы

Бұл стратегия фирманың шығынға сезімтал немесе бағаға бейім тұтынушыларды қызықтыру арқылы нарық үлесін жеңіп алуын қамтиды. Бұған мақсатты нарық сегментіндегі ең төмен бағаны ұсыну арқылы немесе кем дегенде баға мен құн арақатынасының (тұтынушылар алатын нәрсеге шаққандағы баға) ең төмендігі арқылы қол жеткізіледі. Ең төмен бағаны ұсынумен қатар тиімділікке және инвестициялардың жоғары қайтарымына қол жеткізу үшін фирма өзінің бәсекелестерінен төмен шығындармен жұмыс істей алуы керек. Мұны жүзеге асырудың үш негізгі жолы бар. Бірінші тәсіл – активтерді тиімді пайдалану. Қызмет көрсету саласында бұл, мысалы, үстелдерді жылдам аудармалайтын мейрамхана немесе рейстерді жылдам айналдыратын әуе компанияны білдіруі мүмкін. Өндірісте бұл өнімнің жоғары көлемін қамтиды. Бұл тәсілдер тұрақты шығындар өнімнің немесе қызметтің көп санына таратылады, нәтижесінде бірлік құны төмендейді, яғни фирма масштабтық эффектілерден және тәжірибе қисығынан пайда көруді үміттенеді. Өнеркәсіптік фирмалар үшін жаппай өндіріс стратегияның өзіне мақсат болып табылады. Өндірістің жоғары деңгейі нарық үлесінің жоғары болуын қажет етеді және бәсекелестерге кіруге кедергі жасайды, олар фирманың төмен шығындары мен бағаларына жете алмайды. Екінші өлшем – тікелей және жанама операциялық шығындарды төмендету. Бұған стандартталған өнімдердің үлкен көлемін ұсыну, қарапайым өнімдерді ұсыну және қызметті жекелендіруді шектеу кіреді. Өндіріс шығындарын азайту үшін аз компоненттерді пайдалану, стандартты компоненттерді пайдалану және өндірілетін модельдердің санын шектеу қажет. Сонымен қатар, жалақыны төмен ұстау, жалға алынатын үй-жайлардың бағасы төмен жерлерді таңдау, шығындарға назар аудару мәдениетін қалыптастыру және т.б. Бұл стратегияны сақтау үшін бизнестің барлық аспектілерінде шығындарды азайтуды үнемі іздеу қажет. Бұған аутсорсинг, өндіріс шығындарын бақылау, активтердің тиімділігін арттыру және тарату, ҒЗТ және жарнама сияқты басқа шығындарды азайту кіреді. Осыған байланысты тарату стратегиясы – мүмкіндігінше кең таратуды қамтамасыз ету. Жарнамалық стратегия көбінесе төмен бағалы өнімнің артықшылықтарын пайдалануды қамтиды. Үшінші өлшем – төмен шығындарды қамтамасыз ету үшін барлық функционалдық топтарды (қаржы, сатып алу, маркетинг, қойма, ақпараттық технологиялар және т.б.) қамтитын құндылық тізбесін бақылау. Сатып алу тізбегі үшін бұл көлемдік жеңілдіктер алу үшін көптеп сатып алу, жеткізушілерді бағаға қысу, келісімшарттар бойынша бәсекелестік сауда-саттық жүргізу, Just in Time сатып алу немесе жеткізуші басқаратын қойма сияқты әдістерді қолдану арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Wal-Mart тауарларына төмен бағаны қамтамасыз ету үшін жеткізушілерін қысып-қысуымен белгілі. Сатып алудың басқа да артықшылықтары шикізатқа жеңілдікпен қол жеткізу немесе артқа қарай интеграция болуы мүмкін. Егер сіз барлық функционалдық топтарды бақыласаңыз, бұл шығындарды басқаруға қолайлы, ал егер сіз бір ғана функционалдық топты бақыласаңыз, бұл дифференциация болып табылады. Мысалы, Dell Computer бастапқыда қорды төмен ұстап, тапсырыс бойынша компьютерлерді құрастыру арқылы нарық үлесіне қол жеткізді, бұл сатып алу тізбегінде дифференциациялау стратегиясын қолдану арқылы мүмкін болды. Бұл басқа бөлімдерде түсіндіріледі. Шығындарда көшбасшылық стратегиясы тек үлкен фирмаларға ғана тиімді, олар масштабтық эффектілерге, үлкен өндіріс көлеміне және үлкен нарық үлесіне ие болу мүмкіндігіне ие. Шағын бизнес төмен шығындарға ықпал ететін артықшылықтары болса, "шығынға бағытталған" бола алады, бірақ "шығынға жетекші" бола алмайды. Мысалы, арзан жалға берілетін жерде орналасқан жергілікті мейрамхана шектеулі мәзір ұсынып, үстелдерді жылдам аударса және ең төменгі жалақымен жұмыс істейтін қызметкерлерді жұмысқа алса, бағаға сезімтал тұтынушыларды тарта алады. Өнімдерді немесе процестерді жаңалау стартап немесе шағын компанияға қолданыстағы компаниялардың шығындары мен бағалары тым жоғары болғанда арзан өнім немесе қызмет ұсынуға мүмкіндік береді. Мысалы, ұшақтары үлкен авиакомпаниялардан аз болғанымен, арзан қызметтерді ұсыну арқылы нарық үлесін өсірген бюджеттік авиакомпаниялардың табысы. Бастапқыда бюджеттік авиакомпаниялар "шығынға бағытталған" стратегияны таңдады, бірақ нарық өскеннен кейін үлкен авиакомпаниялар да сондай-ақ төмен бағалы қызметтерді ұсына бастады, сондықтан шығынға бағытталғандық шығындарда көшбасшылыққа айналды! Сәтті брендтік басқару физикалық өнім бәсекелестердікіндей болған жағдайда да қабылданатын ерекшелікті қамтамасыз етеді. Осылайша, Chiquita банандарды, Starbucks кофеді, ал Nike кроссовкаларды брендтеуге қабілетті болды. Сәнді брендтер осы имиджтік дифференциация түріне көп көлегенді. Дифференциациялау стратегиясы шағын компанияларға қолайлы емес. Оны үлкен компаниялардың қаржы, сатып алу, маркетинг, қойма және т.б. сияқты функционалдық топтардың бірінде немесе бірнешесінде қолдануы дұрыс. Бұл модель тұтынушылар өнімдерді немесе қызметтерді ұйымнан оның ерекше біліміне қол жеткізу үшін сатып алады дегенді көрсетеді. Артықшылық статикалық, динамикалық емес, өйткені сатып алу бір реттік оқиға. Шешімсіз ресурстар моделі бәсекелестерді дифференциациялау стратегиясын қолдану арқылы пайдаланады. Көбірек ресурстарға ие ұйым аз ресурстарға ие ұйымнан гөрі тәуекелді басқара алады және пайда табуды ұзаққа созуы мүмкін. Бұл тек қысқа мерзімді артықшылықты қамтамасыз етеді. Егер фирма үздіксіз жаңаруға қабілетсіз болса, ол уақыт өте келе бәсекелестік позициясын сақтай алмайды.

Бағдарлау стратегиясы

Бұл өлшем шағын нарық жағдайларына байланысты ірі компаниялар үшін жеке стратегия емес. Дифференциациялау стратегиясын таңдаған ірі компаниялар, оны бағалық немесе дифференциациялау стратегиясымен бірге қолдануға дайын болуы мүмкін. Екінші жағынан, бұл стратегия әсіресе ірі компаниялармен бәсекелесуден қашынғысы келетін шағын компаниялар үшін өте тиімді. Нарықты таңдау кезінде компания бірнеше мақсатты нарыққа (сегментациялау немесе нишалық стратегия деп те аталады) назар аударуы керек. Бұл топтар ерекше қажеттіліктері бар бөлек болуы тиіс. Төмен баға ұсыну немесе ерекшеленген өнімдер/қызметтер таңдауы, таңдалған сегменттің қажеттіліктеріне және фирманың ресурстары мен мүмкіндіктеріне байланысты болуы керек. Маркетингтік күш-жігеріңізді бір немесе екі тар нарық сегментіне шоғырландырып, маркетингтік құралдарын осы мамандандырылған нарықтарға бейімдеу арқылы сіз осы мақсатты нарықтың қажеттіліктерін жақсырақ қанағаттандыра аласыз. Фирма, әдетте, тиімділіктен гөрі өнімдік инновациялар және/немесе брендтік маркетинг арқылы бәсекелестік артықшылыққа қол жеткізуге тырысады. Бағдарланған стратегия, инвестициядан жоғары табыс алу үшін, ауыстыруға аз бейім нарық сегменттеріне немесе бәсекелестіктің ең әлсіз жерлеріне бағытталған болуы керек. Фокус стратегиясын қолданатын фирмалардың мысалы – Southwest Airlines, ол негізгі тасымалдаушылардың хаб-сөйлем моделіне қарамастан, қысқа қашықтыққа тікелей рейстер ұсынады.

Соңғы өзгерістер

Майкл Трейси және Фред Виерсема (1993) жылғы «Нарық көшбасшыларының қағидалары» кітабында Портердің үш стратегиясын өзгертіп, тұтынушыға құндылық ұсынып, бәсекелестік артықшылықты қамтамасыз ететін үш негізгі «құндылық қағидасын» сипаттады. Олар – операциялық тиімділік, өнімдік лидерлік және клиенттік жақындық.

Жалпы стратегияларды сынға алу

Бірнеше сарапшылар жалпы стратегияларды қолдануды күмәнмен қарастырып, олардың ерекшелігінің жетіспеуі, икемсіздігі және шектелуіне байланысты сынға алды. Портер фирманың тек бір стратегияны қабылдауы керектігін, әйтпесе “ортада қалып қою” сценарийіне түсіп қалуы мүмкін екенін атап өтті. Ол бірнеше стратегияны қолдану ұйымның назарын шашыратып, болашақ бағытын анықтауға кедерілтіретінін айтты. Бұл аргумент негізінен дифференциациялау фирмаға қосымша шығындар әкелетініне және бұл төмен құн стратегиясының қағидаларына қайшы келетініне, ал көптеген тұтынушыларға қабылданатын стандартталған өнімдерде ешқандай ерекшелік болмайтынына, сондықтан төмен құн мен дифференциациялау стратегиялары өзара байланыссыз екеніне негізделген. Ол "ортада қалып қою" тұжырымын сынап, стратегиялар арасында орташа жол бар екенін мәлімдеді. Көптеген компаниялар, мысалы, нарыққа нишалық ойыншы ретінде кіріп, кейіннен кеңейген. Баден Фуллер мен Стопфорд (1992) ең табысты компаниялардың "қарсылықтардың дилеммасын" шеше білетіндеріне сендіреді. Сонымен қатар, Ривз және Рутледждің (2013) кәсіпкерлік рухы туралы зерттеуі бұл ұйымның табысының кілтті факторы екенін көрсетті, ал дифференциациялау және төмен құн стратегиялары ең маңызды факторлар емес еді. Алайда, Портердің рационалдығына қайшы, қазіргі зерттеулер "гибридтік стратегияны" қолданатын табысты фирмалардың мысалдарына ие. Дэвис (1984, Прайого 2007, 74-бетте келтірілген) гибридтік бизнес стратегиясын (төмен құн және дифференциациялау стратегиясы) қолданатын фирмалардың жалпы стратегияны қолданатындардан жақсы нәтижелер көрсеткенін атап көрсетті. Хилл (1988, Акан және басқалар 2006, 49-бетте келтірілген) төмен құн және дифференциациялау стратегияларының өзара байланыссыздығы туралы Портердің тұжырымын сынап, осы екі стратегияның табысты үйлесімі тұрақты бәсекелестік артықшылыққа әкелетінін дәлелдеді. Райт және басқалар (1990, Акан және басқалар 2006, 50-бетте келтірілген) кез келген орта жағдайларына тиімді жауап беру үшін бірнеше бизнес стратегиялары қажет екенін айтады. 1980 жылдардың ортасы мен соңында орта салыстырмалы түрде тұрақты болғандықтан бизнес стратегияларында икемділік қажет болмады, бірақ қазіргі нарықтағы жылдам өзгерістер мен жоғары болжамсыздыққа төтеп беру үшін кез келген жағдайға бейімделуге қабілеттілік қажет (Андерсон 1997, Goldman et al. 1995, Pine 1993, Radas 2005, 197-бетте келтірілген). Он бір жылдан кейін Портер өз ойын қайта қарастырып, гибридтік бизнес стратегиясының болуы мүмкін екенін қабылдады (Прайого 2007, Портер келтірген, 70-бет) және былай деп жазды. Портер гибридтік бизнес стратегиясының жарамсыздығы туралы негізгі рационалдылыққа ие болғанымен, өте құбылмалы және дағдарысты нарықтық жағдайлар қатаң бизнес стратегияларының өмір сүруіне мүмкіндік бермейді, өйткені ұзақ мерзімді даму нарықтық және орталық жағдайларға жылдам жауап беруге және икемділікке байланысты болады. Нарықтық және орталық ахуалдың құлдырауы фирманың негізгі құрылымына елеулі әсер етеді. Егер фирманың бизнес стратегиясы орталық және нарықтық жағдайларға сай келмесе, ұзақ мерзімді өмір сүру мүмкін емес. Нарықтық жағдайлар тудырған мүмкіндіктерді пайдалану және қауіп-қатерлерден қашу мақсатында стратегияны әртүрлі бағытта бөлу фирма үшін тиімді тәсіл болады. Төмен құн стратегиясы және дифференциациялау стратегиясы үшін жеке-жеке жүргізілген сындық талдау бәсекеге қабілетті артықшылықты құру және сақтаудағы екі стратегияның да маңыздылығын анықтайды. "Гибридтік стратегия" қабылданған жағдайда, бәсекеге қарағанда тұрақты және жоғары нәтижелерге жету үшін берік негіздер қажет. Нарықтық және бәсекелестік жағдайларға байланысты гибридтік стратегияны әрбір жалпы стратегияға (төмен құн немесе дифференциациялау) қаншалықты басымдық беру керектігіне қарай түзету керек.