Кіріспе

1 Мақабилер, сондай-ақ Мақабилердің бірінші кітабы, Бірінші Мақабилер және қысқартылған 1 Мақ., Селевкид империясына қарсы Мақабилер көтерілісінің тарихын, сондай-ақ тәуелсіз Хасмоней патшалығының құрылуы мен алғашқы тарихын егжей-тегжейлі баяндайтын деутероканондық кітап. Онда Антиох IV Епифанның дәстүрлі еврей амалдарына тыйым салатын жарлықтар шығарғаны және Хасмоней әулеті Мататия мен оның бес ұлының оған қарсы көтерілісі суреттеледі. Мататияның ұлы Яһуда Макавей (Иуда Макавей) көтерілісті басқарады және көтерілісшілер тобы Макавейлер деп аталады; кітап көтерілістің табыстары мен кемсіздіктерін толыққанды көрсетеді. Яһуда соңында шайқаста қаза болса да, Макавейлер автономияға, содан кейін Хасмоней әулетінің басшылығымен Яһудеяның тәуелсіздігіне қол жеткізеді. Яһуданың інісі Шимон Тасси еврей халқының ниетімен бас діни қызметкер болып жарияланады. Сипатталатын кезең шамамен б.з.б. 170 жылдан б.з.б. 134 жылға дейін. Автор анонимді, бірақ ол, әдетте, б.з.б. 2 ғасырдың соңында Мақабилер көтерілісінің сәтті аяқталуынан кейін жаңадан тәуелсіз болған Хасмоней патшалығында жазған болуы мүмкін. 1 Мақабилер бастапқыда еврей тілінде жазылған болуы мүмкін. Алайда, бұл түпнұсқа еврей тіліндегі нұсқасы жоғалып кетті, ал еңбек тек грек тіліндегі Койне аудармасында, еврей жазбаларының грекше нұсқасы – Септуагинтада сақталған. Ерте христиандар Септуагинтті Ескі Келісімнің негізі ретінде сақтады. Ол ерте христиандықтағы деутероканонның бір бөлігіне айналды. Бүгінде кітап католик, шығыс православие және шығыс православие шіркеулерінде (православ Тевахедодан басқа) канондық кітап ретінде қарастырылады. Кітап еврей Киелі кітаптарының (Танах) бір бөлігі емес және протестанттық конфессиялар мен яһуди дінінің негізгі бағыттары оны канондық деп санамайды. Кейбір протестанттар кітапты Киелі кітаптың апокрифтеріне жатқызады, олар ақпараттық және рухани даму үшін пайдалы, бірақ канондық емес. Раббиндік яһудизм Хасмоней әулетінің билігін көбінесе мақұлдамады, бірақ кітап Хасмонейлерді ашық түрде қолдайды, бұл кейінірек яһудизмде кітапқа деген ықылассыздыққа себеп болған факторлардың бірі. 1 Мақабилер ең жақсы белгілі болғаны – Иерусалимді б.з.б. 164 жылы қайта басып алу және Екінші ғибадатхананы қайтадан киелеу туралы айғақтайды: осы оқиға еврейлердің Ханука мерекесінің бастауына себеп болды.

Авторлығы мен күні

1 Мақаби кітабының авторы аты белгісіз және кім екені белгісіз. Ол тәуелсіздік алғаннан кейінгі Хасмоней патшалығында, шамамен бас діни қызметкер Иоанн Гирканның (б.з.д. 134–104 жылдары билік құрған) тұсында жазған, ал кейбір ғалымдар Александр Яннейдің (б.з.д. 103–76 жылдары билік құрған) билігінің басында да жазылуы мүмкін екенін айтады. Барлығы кітаптың б.з.д. 63 жылға дейін жазылғандығымен келіседі, себебі автор Римге зор құрметпен қарастырады және сол жылы Рим генералы Помпейдің Иерусалимді басып алып, Хасмоней патшалығын Рим Республикасының қарастырылатын мемлекетіне айналдырғанын білмейді. Ол, әдетте, сарай тарихшысы немесе оған тең дәрежедегі адам болған. Автор Яһудея мен оның географиясын жақсы білетін секілді, бірақ кеңірек эллинистік әлем туралы оның білімі жеткіліксіз көрінеді. Бүкіл туынды филологиялық және тақырыптық тұрғыдан бір автордың жазған жұмысы деп есептеледі, бірақ кейде кейбір қысқа бөлімдер кейінірек қосылған болуы мүмкін екендігі дауға түседі.

Тіл және стиль

Бұл кітап бастапқыда еврей тілінде жазылған болуы мүмкін. Ориген мен Иероним екеуі де 1 Маққаби кітабының еврей мәтінін көргендерін айтады. Қолға жеткен грек жазбасында еврей тіліне тән тіркестер мен идиомалар бар. Ол, сондай-ақ, еврей тілінің кеңінен таралған Яһудеяда жазылған сияқты. Егер ол бастапқыда грек тілінде жазылған болса, онда автор грек тілінде еврей стилін әдейі еліктеген. Кітап б.з.б. 2 ғасырындағы қарапайым койне грек тілінде емес, керісінше, ескі жазбалардың стилін саналы түрде еліктейтін архаикалық грек стилінде жазылған. Ол жиі Киелі кітаптағы тіркестерді еліктеп, Киелі кітаптағы мысалдарды тікелей келтіреді. Бұл ағылшын тілінде "Король Джеймс нұсқасы" стилінде жаңа кітаптар жазумен теңестіріледі. Ол кейде хасмонейлер мен ертедегі еврей батырлары арасындағы байланысты нақты көрсету үшін уақытынан бұрынғы терминдерді қолданады; мысалы, Палестинаның жағалау аймағын филистиндердің елі деп атайды, бірақ филистиндер сол дәуірде маңызды мәдени топ болмаған. Бұл кітап көбінесе Киелі кітаптың тарихи кітабы ретінде жіктеледі. Басты назар тарихты баяндауға аударылғанмен, кейбіреулер оны әдеби өнер туындысы деп санайды. Бұл мәтін негізінен прозалық мәтіннен тұрады, бірақ жеті поэзиялық бөлімдері классикалық еврей поэзиясын еліктейді. Олардың төртеуі - аза тұту жырлары, ал үшеуі - мадақтау жырлары. Әртүрлі тарихи құжаттар да бар, атап айтқанда, Рим Республикасы және эллиндік Спартамен жүргізілген келіссөздер мен хаттар.

Қысқаша мазмұны

Бұл кітапта Иудеяны Ескендір Зұлқарнайынның басқаруындағы гректер басып алғаннан кейін бір жарым ғасыр өткен оқиғалар баяндалады, яғни Ескендірдің империясы бөлінісіп, Иудея грек Селеукидтер империясының құрамына енгеннен кейін. Онда грек билеушісі Антиох IV Эпифан еврейлердің негізгі заңдарын ұстануын тоқтатуға тырысып, осының нәтижесінде Маккавейлер көтерілісі басталады. Кітап көтерілістің барлық кезеңін, 175-134 жылдар аралығын қамтиды, бұл дағдарыста еврей халқының құтқарылуы Маттафияның отбасы арқылы, әсіресе оның ұлдары Яһуда Маккавей, Жонатан Апфус және Симон Тасси, сондай-ақ Симонның ұлы Иоанн Гирканус арқылы қалай болғанын көрсетеді. Кітаптағы ілімдер дәстүрлі еврей ілімдерін көрсетеді, мысалы, 2 Маккавейлер кітабында кездесетін кейінгі ілімдер жоқ. Бірінші Маккавейлер кітабы сол кезде Жерорта теңізіне шашыраған еврей колонияларының тізімін де береді. Бірінші тарауда Ұлы Ескендір Иудеяны жаулап алады, ал кейіннен Селевкид Антиох IV Эпифан билікке келеді. Птолемей патшалығы Мысырға басып кіргеннен кейін Антиох IV Иерусалимді басып алады, Иерусалимдегі ғибадатханадан қасиетті заттарды алып, көптеген еврейлерді өлтіреді. Одан кейін ол салық енгізіп, Иерусалимде бекініс орнатады. Антиох еврейлерді өз билігіне бағынуға тырысып, еврей заңдарын орындауға тыйым салады. 168 жылы ол ғибадатхананы "құдайға бейімсіздік әкелетін жиренішті нәрсе" орнату арқылы арамдайды (ғибадатханада жалған дінге табыну рәсімдерін орнату немесе киелілердің киелі жеріндегі құрбандық тастағында таза емес жануарды құрбандыққа шалу). Антиох сүндеттеуді де, еврей жазбаларының болуын да өлім жазасымен тыйым салады. Ол сенбі күнін сақтауға және ғибадатханада құрбандық шалуға тыйым салады. Сондай-ақ, ол еврей басшыларынан жалған құдайларға құрбандық шалуларын талап етеді. Бұл қатаң шара тек еврей басшыларына ғана қатысты болғанымен, қарапайым еврейлер де басқаларға ескерту ретінде өлтірілді. Геллендеуге Иерусалимде гимназиялар салу да кірді. Басқа да әсерлердің ішінде бұл еврейлердің сүндеттеу рәсімін одан әрі теріске бұрды, ол бұрыннан-ақ тыйым салынған еді; ер адамның жағдайы гимназияда жасырылмады, онда ер адамдар жалаңаш жаттығып, араласады. Алайда, 1 Маккавейлер кітабында грек мәдениетін іздеген немесе оны құптаған еврейлердің көп болғаны айтылады. Бұл жазбаға сәйкес, кейбір еврей еркектер гректерге ұқсау үшін тіпті масқара терісін қайта жасанды етіп жасаған. Оқиғадан кейін хабар Маттафия мен оның бес ұлына, Модеинде тұратын діни қызметкерлер отбасына жетеді. Маттафия Израиль дәстүріне адал адамдарды басып алушылар мен еврейлердің грекшелендірушілеріне қарсы тұруға шақырады, ал оның ұлдары оларға қарсы әскери науқан бастайды. Антиохтың қақтығысында мың еврей (ерлер, әйелдер және балалар) қаза табады, өйткені еврей қорғаушылары сенбі күні шайқасудан бас тартады. Басқа еврейлер шабуылға ұшырағанда тіпті қасиетті күні де соғыс жүргізулері керек деп ойлайды. 165 жылы ғибадатхана босатылып, қайтадан құлшылыққа бағышталады, осылайша діни құрбандықтар қайтадан басталуы мүмкін. Ханука мейрамын Яһуда Маккавей және оның ағалары осы оқиғаны тойлау үшін енгізеді (1 Маккавейлер 4:59). Яһуда мен оның ағалары Шимон мен Жонатанның соғыстары 5, 6 және 7-тарауларда баяндалады. 6-тарауда Антиох Эпифанның соңғы күндері және оның жас ұлы Антиох V Евпатордың таққа отыруы жайлы айтылады. 8-тарауда Яһуда гректерді жою мақсатында Рим Республикасымен одақтасуға тырысады. 23-32-аяттарда Рим мен еврейлер арасындағы келісім жазылған, онда әр тарап екіншісінің ерікті одақтасы ретінде әрекет етеді және соғыс кезінде жауларын жабдықтаудан бас тартады, Димитрий I Сотерге бұл келісім еврейлер сұраса, оған қарсы іске қосылатыны туралы нақты ескерту берілді. Еврей тарихшысы Ориал Раффорт "бүгінгі ғалымдардың басым көпшілігі бұл құжаттың шынайы екеніне сенетінін" айтады. Яһуда өлгеннен кейін және заңсыздықтың бір кезеңінен кейін, оның орнын оның інісі Жонатан Апфус алады, ол 1 Маккавейлер 10:20-да бас діни қызметкер болады. Димитрийдің өлімі 1 Маккавейлер 10:50-де баяндалады, ал Птолемей VI Филометр мен Селевкидтер тағына үміткер Александр Балас келісімге келіп, оның негізінде Александр Птолемейдің қызы Клеопатра Теяға үйленеді (1 Маккавейлер 10:58). Жонатан мен Димитрийдің ұлы және оның орнын басқан Димитрий II Никатордың арасындағы қарым-қатынас 11-тарауда баяндалады: Димитрийдің өтініші бойынша Жонатан оған әскери көмек көрсетеді (44-аят), ал Антиохиядағы халық көтерілісіне қарсы сәтті шайқас еврейлерге "патшаның алдында даңққа ие болуға" мүмкіндік береді (51-аят). Маккавейлер кітабы басқа есептерде айтылған жалдамалы әскерлердің қатысуын еске алмайды, ал басқа есептер еврейлердің қатысуын еске алмайды. Ақырында Жонатан мен Димитрийдің арасындағы қарым-қатынас бұзылады: Маккавейлердің пікірінше, Димитрий "ұсынылған барлық уәделерін бұзды, Жонатаннан суытылып, оған жасаған жақсылықтарын қайтармады, керісінше, оған өте қатыгездік танытты". Рим және Спартаның Ареуімен жасауға ұсынылған одақтар 1 Маккавейлер 12:1-23-те баяндалады. Жонатанның 143 жылы Диодот Трифонмен алданып тұтқынға алынуы 1 Маккавейлер 12:48-де жазылған. Шимон Яһуда мен сіздің бауырларыңыз Жонатанның орнына еврей басшысы болып келеді, азаматтық, әскери және діни рөлдерді иеленеді: "үлкен бас діни қызметкер, үкімші және еврейлердің басшысы". Шимон Иерусалимді нығайтады (1 Маккавейлер 13:10) және Яффаның қайтадан басып алынуын қамтамасыз етеді (1 Маккавейлер 13:11), халықты бейбітшілік пен өркендеуде жетектеп барады, оған дейін Македониялық гректер тағайындаған Абубустың ұлы Птолемейдің агенттері оны өлтіреді. Бейбітшілік пен өркендеу кезеңі Раппапорттың "1 Маккавейлердегі ең маңызды поэзиялық өлеңдердің бірі" деп есептейтін, Библиялық стильдегі поэзиялық өлең, "Шимонның мадақтауы" арқылы тойланады. Шимонның орнын оның ұлы Иоанн, Иосифтің Иоанн Гирканус деп атаған ұлы басады.

Династиялық тарих

Автор «хасмонейлік үгіт-насихатты» Хасмонейлердің дұрыстығын және Хасмонейлік патшалықты билеуге заңды құқықтарын қолдау арқылы таратуда. Хасмонейлер билеушілер болуға күдіксіз таңдалмаған; олар Маккабей көтерілісі кезінде ұрпақтан-ұрпаққа бас діни қызметкерлік қызметін атқарған Задоктың рухани әулетінен тумаған. Автор Хасмонейлердің шын мәнінде Құдайдың жаңа таңдалғандары екенін және олар Еврей Киелі кітабының батырлары сияқты билеушілер болатынын көрсетуге тырысады. Әртүрлі үзінділер Ешуаның жеңістері немесе Давид пен Голиаттың шайқасы сияқты Киелі кітаптағы оқиғаларға сілтеме жасайды және Хасмонейлердің істерін бұрынғы оқиғалармен салыстырады. Селевкидтерге жақын, эллинизацияланған яһудилерге деген қарсылық табиғи, өйткені олар соғыста жау болған, бірақ 1 Маккабейлер Хасмонейлердің ішкі яһуди қарсыластарына да сын айтады. 1 Маккабейлер кітабында Хасмонейлерге наразы болғандар «өз ұлтын» тұтастай жек көреді; Хасмонейлер Яһудеяның өзімен теңестірілді. Яһуданың іс-әрекетіне шағымданған яһудилер «халыққа қарсы патшаға айыптама жасайды». Кітап басқа қолбасшылар – Иосиф пен Азарияның жеңілісін «олар Яһуда мен оның бауырларын тыңдамағандықтан» деп түсіндіреді. Бірақ олар Израильге құтқару әкелген олардың әулетіне жатпады. Бұлдың бәрі Құдай Яһудеяны билеу үшін Хасмонейлер әулетін таңдағанын нақты көрсетеді. Кітаптағы Хасмонейлердің барлығы жоғары бағаланса да, әсіресе Симон Тасси мақталады, ол діни қызметкерлікті ұлдарына мұра етіп, әулетті құрған адам. 2-тарауда Мататия өлім төсегінде ұлдарына: «Сімонды әрдайым тыңдаңдар, ол сіздердің әкеңіз болады», – дейді, тіпті Яһудадан да жоғары бағалайтын сияқты. 14-тарауда Симонды лайықты басшы ретінде мақтайтын ұзақ мақтау сөздер келтірілген.

Теология

1 Мақабиде бейнеленген философиялық мектеп кейінірек садукейлер философиясының алдағысы саналады. Егер «аспан» дегені «аспандағы Құдай» дегеннің қысқаша түрі болса да, 1 Мақаби кітабындағы қақтығыстың суреттелуі таңғаларлықтай дүниелік. Яһудилерді құтқару үшін періштелер де, кереметтер де келмейді, керісінше, Хасмонейлердің Құдайға ұнаған, бекем басшылығы жеңіске жеткізеді. Септуагинтада 1 Мақаби кітабымен бірге сақталған 2 Мақаби кітабы теологияда күрт контраст көрсетеді, сондықтан екі кітап та жиі салыстырылады. 2 Мақаби кітабы яһудилердің бақытсыздықтарын олардың өз күнәлары үшін Құдайдың жазалағаны деп түсіндіреді, ал 1 Мақаби кітабының авторы қиындықтарды Антиох IV және оның қолбасшыларының сыртқы зұлымдығынан туындаған деп көрсетеді, бұл қандай да бір жағынан Құдайдың еркі болған тазарту сынағы емес. Кітап Езра мен Нехемия кітаптарына ұқсас, яһудилер мен басқа ұлттар арасындағы айқын шекараны салады. Антиох IV-нің яһудилерді қуғындауы оларды радикалдандырды деуге болады. Дегенмен, автор басқалармен одақ құруға мақтанады, Рим Республикасы және Спартамен келіссөздер жүргізуді мысалға келтіреді. Уриэль Раппапорт оны жалпы хасмоней саясатының символы деп атайды: Хасмоней мемлекеті – көп құдайлылықтан өзін ажыратуға тырысқан, бірақ прагматикалық және мүмкіндігі болған жерде одақтастар іздеген, анық еврей мемлекеті.

Тарихқа қатысты сенімділік

1 Маққабилер кітабы 175-135 жылдар аралығында Яһудеяда болған оқиғалар туралы ең толық мәліметтер көзі болып табылады. Бұл кітап дәстүрлі түрде өте сенімді деп есептелгенімен, Хасмонейлердің және Маққабейлердің көзқарасы бойынша тарихтың белгілі бір дәрежеде "ресми" нұсқасы екенін ескеру керек. Безалел Бар Кохва оны сол кезеңнің ең жақсы әскери тарихнамасының бірі деп бағалайды. Ол автордың сипатталған шайқастардың кем дегенде біріне куә болғаны мүмкін деп санайды, себебі ол жерді және әскерлердің қимылын сипаттауда жоғары дәлдік пен ықтималдық көрсеткен, сондай-ақ сұхбаттар арқылы бірінші қол деректерді жинаған. Ол сонымен қатар, 2 Маққабилер кітабынан айырмашылығы, бүлікшілердің әскери жеңілістерін ашық мойындау сияқты, өзіне зиян келтіретін бірнеше фактіні келтіргенін атап өтеді. Джонатан А. Голдштейн бұл кітаптың ескі кітаптардың тілдік стиліне ғана емес, сонымен қатар мазмұнына да еліктегенін айтады; яғни, автор оқиғаларды Киелі кітаптағы параллельдерге сәйкес ету үшін түзеткен немесе жаңадан ойлап тапқан.

Қасиеттілік

Рим папасы Дамасус I 382 жылы Рим кеңесі, егер Геласиан Жарлығы онымен дұрыс байланысты болса, Трентте берілген тізіммен бірдей библиялық канон шығарды, оның ішінде екі Маккавей кітабы да болды. Александриялық Ориген (253), Гиппоның Августин (шамамен 397 ж.), Папа Иннокентий I (405), Гиппо Синоды (393), Карфаген кеңесі (397), Карфаген кеңесі (419), Апостолдық Канондар, Флоренция кеңесі (1442) және Трент кеңесі (1546) Макавейлердің алғашқы екі кітабын канондық деп санады. Протестанттық реформация кезінде бұл кітап (католик деутероканонындағы басқа кітаптармен бірге) протестантизмде библиялық апокриф ретінде қарастырылды, ол ақпараттық тұрғыдан пайдалы болғанымен, канондық емес деп есептелді. Мысалы, 1643 жылғы Вестминстерлік Конфессияда бұл кітаптардың "Құдайдың шіркеуінде ешқандай құқығы жоқ, және ешқандай жағдайда мақұлданбауы керек" делінген. Бұл кітап Еврей Киелі кітаптарына немесе Танахқа енбеген және яһуди дінінде канондық емес. Кейінгі яһуди көшбасшылары Хасмоней әулетінің билігін бірнеше себепке байланысты жақтырмады, сондықтан оларды ашық түрде мақтаған құжат мәселелі болды. Тіпті Маккабейлер дәуіріндегі оқиғаларда да, Яһуда есімі Хасмоней әулетіне батырлықпен табынудан сақтану үшін нақты айтылмады.

Ықпал

Б.з.б. І ғасырдағы яһуди тарихшысы Иосиф Флавий 1 Маққабилер кітабын грек тілінде оқығаны сөзсіз. Ол өзінің "Еврейлік көнеліктер" атты еңбегінің 12 және 13 кітаптарында оның алғашқы он үш тарауын кеңінен пайдаланады, оны басқа грек тарихшыларымен, мысалы Дамаскілік Николаймен толықтырса да, кейбір бөліктерін тікелей қайталайды. Ол сондай-ақ "The Jewish War" кітабының 1-ші кітабында да осы кітаптан кеңес алған болуы мүмкін. Иосифтің 1 Маққабилер кітабының соңғы үш тарауы болмаған, әлде ол сол дәуірдегі тарихқа қатысты жақсы дереккөзді тапқан ба, белгісіз. 1 Маққабилерге ерте христиан дәуіріндегі шіркеу әкелері өте сирек сілтеме жасайды немесе айтады. Рим империясының христиандары Маққабилерді талқылаған кезде, әдетте 2 Маққабилер 6 және 2 Маққабилер 7-де сипатталған "Маққаби шейіттері" туралы айтқан, себебі олар христиан шейіттерінің үлгісі және алдын-ала хабаршысы ретінде қарастырылды. 1 Маққабилер шейіттер туралы өте аз айтқандықтан, оған сәйкес келтірілмеген немесе оқылмаған. Крест жорықтары кезінде Рим папасы Урбан II және басқа да шіркеу басшылары 1 Маққабилер кітабын Иерусалимнің қасиетті қаласын бақылап отырған мұсылман мемлекеттеріне қарсы қасиетті соғыс идеясын негіздеу үшін пайдаланды. Балдуин I және Готфрид Буйон сияқты құрметті крестшілер Яһуда Маққабимен салыстырылды және олардың істеріне қатысты 1 Маққабилерден материалдар келтірілді. 1 Маққабилер 11-12 ғасырлардағы Инвеституралық дау кезінде монархтардың епископтарды тағайындау құқығына ие болуы, немесе тек Папаның тағайындауы керек екені туралы мәселеде де айтылды. 1 Маққабилерде Селевкид билеушілерінің Жонатан мен Шимонды тағайындауы туралы мәліметтер бар, сондықтан оны епископтарды патша тағайындауды жақтаған тараптар көбінесе келтірді.

Литургиялық қолданыс

Рим-католик лексионары 1 Мақбилер кітабының 1-6 тараптарымен және 2 Мақбилер кітабының 6 және 7 тараптарымен бірге, екі жылдық оқу циклінің 1-ші жылында, қараша айындағы әдеттегі уақыттың 33-ші аптасының жұма күнгі оқуларында қолданылады. Сондай-ақ, ол алтарьды киялауға арналған оқулардың бірі ретінде және қуғынға ұшыраған христиандарды құрметтеу үшін өткізілетін миссадағы ұсынылатын оқулардың бірі болып табылады. 1922 жылғы Англия шіркеуінің «Ортақ дұғалар кітабында» 1 Мақбилер кітабы жыл сайын жаздың соңында/күздің басында оқылады.

Қолжазбалар мен басылым тарихы

Жоғарыда айтылғандай, болжамдалып отырған түпнұсқа еврей нұсқасының ежелгі қолжазбалары болғанмен, олар қазір жоғалып кеткен. Грек мәтіні грек тіліндегі Септуагинтаның ең көне үш кодексінің екеуінде сақталған: Синай кодексі және Александрин кодексі. Codex Vaticanus-та ол жоқ. Бұл еңбектің латын, сирия және армян тілдеріне көне аудармалары жасалған. Латын аудармасы кейде Антиохиялық Лукианның грек мәтініне енгізген өзгерістерді анықтауға көмектеседі. 1 Маққабилер кітабын қамтитын ағылшын тіліндегі Киелі кітаптың жаңа нұсқаларына New Revised Standard Version (NRSV), Good News Translation (GNT), New American Bible, Revised Edition (NABRE) және Knox Bible кіреді.