Солтүстік Американың жергілікті халқы: Нуксэк тайпасы
Nooksack people
Солтүстік Американың Nooksack тайпасы туралы ақпарат. Тарихы, географиясы, тілі (Nooksack тілі), және 1942 жылғы халық санағы бойынша мүшелік шарттары.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Солтүстік Американың түпкілікті халқы
Indigenous people of North America
Ноуксак тайпасы (Nooksack: Noxwsʼáʔaq) – Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауындағы федералды мойындалған түпкілікті американдық тайпа. Олар – егеменді мемлекет, АҚШ-тағы Вашингтон штатының солтүстік-батыс бұрышында, Ноуксак өзенінің жанындағы Деминг қалашығының (Уотком округінің батысында) маңында және Канада шекарасынан оңтүстікке қарай 12 миль жерде орналасқан. 2008 жылғы мәліметтер бойынша, 1800-нен астам тіркелген мүшелері бар. Азаматтыққа қатысты талаптарына 1942 жылғы тайпалық санақта тізілген адамдардың ұрпақтары кіреді. Олар – жағалау Салиш халқының бір бөлігі және дәстүрлі түрде Салиш тілдері отбасының бірі – ноуксак тілінде сөйлейді. Бұл тіл Британ Колумбиясының жағалауындағы Халкомелем тілімен тығыз байланысты және бір кезде соңғысының диалектісі деп есептелген. Еуропалықтармен алғашқы кездесу кезінде ноуксак халқы қазіргі Британ Колумбиясына дейінгі аумақты мекендеген. Бірақ Канада мен АҚШ арасындағы шекараның белгіленуі халықты екі аумаққа бөлді. АҚШ-тағы Ноуксак су алабында Халкомелем тілі бұрынғыдан бері үстемдік танытып келді.
The Nooksack ('/n//ʊ//k//s//æ//k/; Nooksack: Noxwsʼáʔaq) are a federally recognized Native American tribe near the Pacific Northwest Coast. They are a sovereign nation, located in the mainland northwest corner of Washington state in the United States along the Nooksack River near the small town of Deming (in western Whatcom County), and 12 miles south of the Canadian border. As of 2008, they had more than 1,800 enrolled members. Their terms for citizenship include descent from persons listed in a 1942 tribal census. They are part of the Coast Salish people and have traditionally spoken Nooksack, one of the Salishan family of languages. It is closely related to the Halkomelem language of coastal British Columbia, and at one time was considered a dialect of the latter. At the time of European encounter, the Nooksack people occupied territory extending into present day British Columbia. But the setting of the border between Canada and the United States split the people into two territories. Halkomelem was still dominant in the Nooksack watershed in the US.
Тарих
Солтүстік-батыс жағалауындағы көптеген жергілікті халықтар сияқты, Ноуксак тайпасы да балық аулау, аң аулау, шошқа қазу, сондай-ақ тамыр көкөністерін және жидектерді жинау, оларды азық-түлік үшін өңдеуге негізделген су алабы аумағында ұзақ уақыт бойы қоныстанды. Олардың жері қазіргі Вашингтон штатының солтүстік-батысындағы Ноуксак өзенінің су алабындағы таулардан басталып, Британ Колумбиясына дейін созылған. Олар аң аулау немесе балық аулау маусымына орай маусымдық лагерьлер құрып, мысалы, лосось балықтарын қашан жинап алатынын анықтаған. Тынық мұхитының солтүстік-батысын еуропалықтар зерттеуі мен отарлауы әлеуметтік дүрбелеңге, жұқпалы аурулардан жоғары өлім-жүтімге және олардың тарихи аумақтарының көп бөлігіне қол жеткізе алмауына әкелді. Құтқарылған Ноуксак тайпасы өздері танымал болған өзеннің жанында өмір сүруді жалғастырды. 1934 жылы Конгресс пен президент Франклин Д. Рузвельт Уилер-Говард заңын қабылдады, ол Үндістерді қайта ұйымдастыру заңы ретінде де белгілі. Бұл заңның мақсаты – жергілікті халықтардың жағдайын жақсарту, оларға үндістердің өзін-өзі басқаруын қайта жаңартуға мүмкіндік беру болды, ол, әсіресе үндістердің резервацияларында, көбінесе шектелген еді. 19 ғасырда АҚШ үкіметі Ноуксак тайпасына резервациялық жер бермегендіктен, сол кезде Үндістер істері бюросы оларды тайпа ретінде танымады. 1930 жылдары Ноуксак тайпасы Уилер-Говард заңын қабылдауға дауыс берді және оның үлгісі бойынша сайланған үкімет құру үшін тайпалық конституцияны жасау жұмысын бастады. 1942 жылы олар тайпалық қауымның мүшелері деп саналатын адамдардың санағын жүргізді. Олардың конституциясы сондай-ақ құжаттама мен жеке басын танудың басқа да формаларын қарастырды. 20 ғасырдың соңғы онжылдықтарында халық өздерінің қауымдастығын ұйымдастыру және тайпа ретінде федералды тану алу үшін жұмыс істеді. Осы кезеңде көптеген Ноуксак тайпасының мүшелері мен басқа да жағалау Салиш тайпалары Уатком округынан оңтүстікке қарай Пьюджет-Саунд аймағында жұмыс істеді және өмір сүрді, онда жұмыс орындары көп болды. Ноуксак тайпасы 1970 жылы бір акр (4000 м²) жерді өздерінің резервациясы ретінде сатып алды және 1973 жылы толық федералды тану алды. Келлидің (қазіргі төраға Росс Клайн аға) айтуынша, Энни Джорджтың ұрпақтары 1980 жылдары конституцияның H бөлімі бойынша қателікпен тіркелген. Келли жағдайды түзетуге тиіс деп ойлады. Бұл олардың мүшелік статусын жоғалтуына, олардың қауымдастығын және Ноуксак тайпасы ретіндегі ресми танылуын жоғалтуына және федералды білім беру мен денсаулық сақтауға қол жеткізуіне әсер ететін еді. Қарсыластар бұл шешімге наразылық білдіріп, Келли тайпалық сайлау алдында билік алуға тырысып жатқанын айтты. 2013 жылдың наурыз айында штаттың ең ірі қаласы Сиэтлде тіркеуден шығаруға қарсы наразылық акциясы өтті. Отбасылар өздерінің өкілі ретінде Габриэль С. Галанданы (Раунд-Вэлли Үнді тайпалары) жалдады. Вашингтон штатының Порт-Анджелес қаласында туып өскен ол адвокат болып жұмыс істеді және Сиэтлде өзінің жеке практикасын құрды, ол Американың жергілікті халықтарының мәселелеріне маманданған. Ол 306-шы бөлімнің атынан Үндістер істері бюросымен (BIA) кеңес өткізді. Келлидің ұстанымына қарсы болғандар бұл шешімнің саяси екенін және Келли келесі кеңес сайлауына дейін сыншылардан арылуға тырысып жатқанын айтты. 2014 жылдың көктемінде өткен алғашқы сайлауда кандидаттар арасындағы дауыс беру өте жақын болды. Боб Дусетт, 1970 жылдары кеңесте қызмет еткен, вице-төраға болып сайланды; Бернадин Робертс, сондай-ақ бұрынғы кеңес мүшесі, қазынашы болып сайланды. Кеңес мүшелерінің көпшілігі 306 адамды тіркеуден шығаруға қарсы болды. Бұл уақытша лауазымдар еді, ал тайпалық кеңес федералды үкіметтің төрт бос лауазымға сайлауды қадағалауын қалады. Төраға Боб Келли бұл Бас кеңес сайлауын заңды деп танымайтынын айтты. 2017 жылы тайпа федералды қаржыландырудан айырылды, өйткені Үндістер істері бюросы 306 адамды тіркеуден шығаруға тырысып, осы даумен байланысты маңызды сайлауды кейінге қалдыру арқылы дұрыс әрекет етпегенін айтты. 2017 жылдың желтоқсанында бақылаудағы жалпы сайлау өткізілгеннен кейін, федералды үкімет 2018 жылдың наурызында тайпалық қаржыландыруды қалпына келтірді. 2018 жылы жаңадан сайланған тайпалық кеңес, Келлидің көпшілік қолдаушылары Джордж ұрпақтарын тіркеуден шығаруды жалғастыруға дауыс берді. Бірнеше отбасы тайпалық жерлерде тайпалық тұрғын үйлерде тұрды. 2019 жылы кеңес тайпалық сенімгерлік жері үшін жерді тұқымдық жалдауды талап ететін жаңа ережені қабылдады. Мұндай жалдауға тайпа мүшелері ғана құқылы болды. Кеңес тайпаның өсімі осы үйлердің Ноуксак мүшелеріне қажет екенін айтты. Олар 61 бұрынғы мүшеге (тіркеуден шығарылған 306-шы бөлімнен) осы тұрғын үйлерден шығып кету керектігін хабарлады. Жиырма бір үй Тұрғын үй және қалалық даму департаментімен бірге федералды қаржыландырылған. Көптеген Джордж ұрпақтары мұндай тұрғын үйлерде он жылдан астам уақыт бойы тұрды және кейбір жағдайларда, тайпаға төлемдер жасап, меншікке көшу бағдарламасын аяқтауға жақын болды. 2021 жылдың желтоқсанында Ноуксак 306 Галанда арқылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жоғары комиссарына жүгінді, "бұл ұйым араласуын, жағдайды қарап шығуын және Байден әкімшілігінен шығаруды дереу тоқтату үшін шаралар қабылдауын сұрады". Галанда бұл оның білетін алғашқы жағдай екенін айтты, онда БҰҰ мониторлары үнді тайпасы ішіндегі дауды қарады. 20 ғасырдың соңында бақылаушылар тілдің 1988 жылға қарай жойылғанын ойлады. 1970 жылдары американдық тіл білімі Брент Галлоуэй басқа бір еркін сөйлейтін адаммен тығыз жұмыс істеді. Ол Ноуксак тілінің сөздігін жасауға тырысты, бірақ оның өлімінен бұрын бұл жұмыс жарияланды ма, жоқ па, белгісіз. Галлоуэйдің "Жоғарғы Халкомелем сөздігі" (2009) сол аймақта болған, бірақ бұрын Ноуксак халқы сөйлегеннен өзгеше тілді қамтиды.
Like most Northwest Coast indigenous peoples, the Nooksack long occupied a watershed area where they relied on fishing, hunting, and clamming, as well as gathering root vegetables and berries, and processing these for sustenance. Their territory extended from the mountains to the coast of present day northwest Washington state in the watershed of the Nooksack River, and into British Columbia, Canada. They set up seasonal camps for hunting or fishing, such as timing when they could harvest salmon runs. European exploration and colonization of the Pacific Northwest resulted in social disruption, high death rates from infectious disease, and their losing access to much of their historic territory. The surviving Nooksack continued to live near the river by which they are known. In 1934 Congress and President Franklin D. Roosevelt passed the Wheeler Howard Act, also known as the Indian Reorganization Act. It was intended to help improve the condition of indigenous peoples by enabling them to revive and restore Indian self government, which had been largely reduced, especially on Indian reservations. Because the Nooksack had not been granted reservation land by the U. S. government in the 19th century, they were not recognized as a tribe at the time by the Bureau of Indian Affairs. In the 1930s the Nooksack tribe voted to accept the Wheeler Howard Act and began working on a tribal constitution to establish an elected government under its model. They took a census in 1942 of persons considered members of the tribal community. Their constitution also provided for other forms of documentation and identity recognition. During the later decades of the 20th century, the people worked to organize their community and gain federal recognition as a tribe. In this period many Nooksack and other Coastal Salish worked and lived away from Whatcom County, further south in the Puget Sound area where there were more jobs. The Nooksack acquired a one acre (4,000m2) parcel of land in 1970, as their reservation, and gained full federal recognition in 1973. According to Kelly (and current chair Ross Cline, Sr.), Annie George's descendants had been mistakenly enrolled in the 1980s under Section H of the constitution. Kelly believed he had to correct the situation. This would result in their losing status as members, losing their community and formal identity as Nooksack, and affecting access to federal education and health benefits. Opponents protested the disenrollment, saying that it was an effort by Kelly to gain more power before a competitive tribal election. People opposed to the disenrollment marched in protest in March 2013 in Seattle, the largest city in the state. The families hired Gabriel S. Galanda (Round Valley Indian Tribes) to represent them. Born and raised in Port Angeles, Washington, he became an attorney and set up his own practice in Seattle, specializing in Native American issues. He consulted with the Bureau of Indian Affairs (BIA) on behalf of The 306. Opponents of Kelly's position have said the disenrollment decision was political, and that Kelly was trying to get rid of critics before the next council election. Votes were very close among candidates in the primary election in the spring of 2014. Elected as vice chairman was Bob Doucette, who had served on the council in the 1970s; Bernadine Roberts, also a former council member, was elected treasurer. A majority of the council now opposed disenrollment of the 306. These were interim positions, and the tribal council said they wanted the federal government to supervise an election for the four open positions. Chairman Bob Kelly said he would not recognize this General Council election as valid. The tribe lost federal funding in 2017 because the Bureau of Indian Affairs said it had acted improperly by trying to disenroll the 306 and postponing an important election related to this controversy. After a supervised general election was held in December 2017, the federal government reinstated tribal funding in March 2018. In 2018 the newly elected tribal council, with a majority of Kelly supporters, voted to proceed with disenrolling the George descendants. Several families continued to live on tribal land in tribal housing. In 2019 the council passed a new rule requiring a ground sublease with the tribe for underlying Tribal Trust Land. Eligibility for such subleases were limited to enrolled tribal members. The council said that growth in the tribe meant these houses were needed for Nooksack members. They notified 61 former members (of the 306 disenrolled) that they would have to leave this housing. Twenty one homes had been federally funded under a program with the Department of Housing and Urban Development. Many George descendants had occupied such housing for more than a decade and, in some cases nearly completed a lease to own program, making payments to the tribe. In December 2021, the Nooksack 306 through Galanda appealed to the United Nations High Commissioner for Human Rights, "seeking to have that organization intervene, review the situation and ask the Biden administration to immediately take steps to halt the evictions." Galanda said this was the first case he knew of in which UN monitors reviewed a dispute within an indigenous tribe. In the late 20th century, observers thought the language had become extinct around 1988. In the 1970s American linguist Brent Galloway had worked closely with another fluent native speaker. He was trying to create a dictionary of the Nooksack language but it is unclear if that work was published before his death. Galloway's book Dictionary of Upriver Halkomelem (2009) covers a language that was in the same region but distinct from that earlier spoken by the Nooksack people.