Ұлыбританиядағы 1911 жылғы Ұлттық сақтандыру жүйесі

Кіріспе

Ұлыбританияда 1911 жылы енгізілген салық және әлеуметтік жәрдемақылар жүйесі, Австралияда ұсынылған схема.

Tax and social benefit system in the UK, introduced in 1911

the proposed scheme in Australia

National Insurance (NI) is a fundamental component of the welfare state in the United Kingdom. It acts as a form of social security, since payment of NI contributions establishes entitlement to certain state benefits for workers and their families. Introduced by the National Insurance Act 1911 and expanded by the Labour government in 1948, the system has been subjected to numerous amendments in succeeding years. Initially, it was a contributory form of insurance against illness and unemployment, and eventually provided retirement pensions and other benefits. Currently, workers pay contributions from the age of 16 years, until the age they become eligible for the State pension. Contributions are due from employed people earning at or above a threshold called the Lower Earnings Limit, the value of which is reviewed each year. Self employed people contribute partly through a fixed weekly or monthly payment and partly on a percentage of net profits above a threshold, which is reviewed periodically. Individuals may also make voluntary contributions to fill a gap in their contributions record and thus protect their entitlement to benefits. Contributions are collected by HM Revenue and Customs (HMRC). For employees, this is done through the PAYE (Pay As You Earn) system along with Income Tax, repayments of Student Loans and any Apprenticeship Levy which the employer is liable to pay. National Insurance contributions form a significant proportion of the UK Government's revenue, raising £145 billion in 2019 20 (representing 17.5% of all tax revenue). The benefit component includes several contributory benefits, availability and amount of which is determined by the claimant's contribution record and circumstances. Weekly income and some lump sum benefits are provided for participants upon death, retirement, unemployment, maternity and disability. In order to obtain the benefits which are related to the contributions, a National Insurance number is necessary.

Ұлттық сақтандыру (NI) Ұлыбританиядағы әл-ауқат мемлекетінің негізгі құрамдас бөлігі болып табылады. Бұл әлеуметтік қамсыздандырудың бір түрі, себебі NI жарналарын төлеу жұмысшылар мен олардың отбасыларына белгілі бір мемлекеттік жәрдемақыларға құқық береді. 1911 жылғы Ұлттық сақтандыру туралы заңмен енгізілген және 1948 жылы Лейбористік үкімет тарапынан кеңейтілген бұл жүйе, кейінгі жылдары көптеген өзгерістерге ұшырады. Бастапқыда бұл ауру мен жұмыссыздыққа қарсы жарналық сақтандыру түрі болды, ал кейіннен зейнеткерлік зейнетақысы және басқа да жәрдемақылар қарастырылды. Қазіргі уақытта жұмыс істейтін адамдар 16 жастан бастап, мемлекеттік зейнетақы алуға құқығы бар жасқа дейін жарна төлейді. Жалақысы «Төменгі табыс шегі» деп аталатын белгілі бір деңгейге тең немесе одан жоғары болған жағдайда жұмыспен қамтылғандар жарна төлеуге міндетті. Өздігінен жұмыс істейтіндер жарналарын бір апталық немесе айлық төлем арқылы, сондай-ақ белгілі бір шектен асып кеткен таза табыстың проценттік үлесі арқылы төлейді, бұл шек мерзімді түрде қарастырылады. Жеке тұлғалар өз жарналық тізіміндегі үзілістерді толтыру және осылайша жәрдемақы алу құқығын қорғау үшін қосымша жарналар төлеуі мүмкін. Жарналар HM Revenue and Customs (HMRC) арқылы жиналады. Жалақы алушылар үшін бұл PAYE (Pay As You Earn) жүйесі арқылы, сондай-ақ табыс салығы, студенттік несиелерді өтеу және жұмыс беруші төлеуге міндетті кез келген оқушылық жарнасы арқылы жүзеге асырылады. Ұлттық сақтандыру жарналары Ұлыбритания үкіметінің кірісінің маңызды бөлігін құрайды, 2019/20 жылы 145 миллиард фунт стерлинг көлемінде кіріс әкелді (барлық салық кірісінің 17,5% құрайды). Жәрдемақының құрамына бірнеше жарналық жәрдемақылар кіреді, олардың қолжетімділігі мен мөлшері өтініш берушінің жарналық тізімі мен жағдайына байланысты анықталады. Апталық табыс және кейбір біржолғы жәрдемақылар қатысушыларға қайтыс болған жағдайда, зейнеткерлікке шыққанда, жұмыссыз қалғанда, декреттік демалыста және мүгедектікке байланысты беріледі. Жарналарға байланысты жәрдемақы алу үшін Ұлттық сақтандыру нөмірі қажет.

Тарих

Қазіргі кездегі Ұлттық сақтандыру жүйесінің бастауы 1911 жылғы Ұлттық сақтандыру заңында, онда жұмыс істейтін адамдар мен олардың жұмыс берушілері төлейтін жарналарға негізделген жәрдемақылар туралы ұғым енгізілді. Уильям Мартин Смитке алғашқы NI нөмірі – А1 берілді. Жарналарды тіркеу үшін таңдалған тәсіл жұмыс берушіге поштадан арнайы мөр сатып алып, оларды жарна карточкаларына жабыстыруды талап етті. Карточкалар жәрдемақы алу құқығын растады және жұмыстан шыққанда қызметкерге берілді, сондықтан жұмыстан босатылуды көбінесе «карточка беру» деп атады – бұл тіркес бүгінге дейін қолданылып келеді, бірақ карточканың өзі қазір жоқ. Бастапқыда екі жүйе бірге жұмыс істеді: бірі – денсаулық сақтау және зейнетақы жәрдемақылары (оны «мақұлданған қоғамдар», оның ішінде достық қоғамдар мен кейбір кәсіподақтар басқарды), екіншісі – жұмыссыздық жәрдемақылары, оны тікелей Үкімет басқарды. 1942 жылғы Бевериджтің баяндамасында әлеуметтік сақтандыру деп аталатын схема бойынша әл-ауқат мемлекетін кеңейту және біріктіру ұсынылды. 1943 жылғы наурыз айында Уинстон Черчилль «Соғыстан кейін» деген тақырыптағы хабарламасында Үкіметті «бесіктен қабірге дейін барлық сыныптар үшін барлық мақсаттарға арналған ұлттық міндетті сақтандыру» жүйесіне міндеттеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Атли үкіметі кеңейтілген Ұлттық сақтандыру жүйесі негізгі құрамдас бөлігі болған әл-ауқат мемлекетін енгізуді жеделдетті. Осы процестің бір бөлігі ретінде 1948 жылы жаңа әл-ауқат мемлекетінің барлық артықшылықтарын қамтитын бірыңғай мөр енгізілді. Осыдан кейін жауапкершілік жаңа Ұлттық сақтандыру министрлігіне берілді, ал бұрынғы көптеген мақұлданған қоғамдар таратылды. 1-сынып (жұмыспен қамтылғандар) үшін мөр карталары 1975 жылға дейін сақталды, одан кейін бұл жарналар біржолғы төлемнен шығып, PAYE процедурасы бойынша табыс салығымен бірге жиналатын табысқа байланысты болды. NI жарналарын төлеуді көптеген адамдар әлі де «мөр төлеу» деп сипаттайды. Жүйе дамыған сайын жеке жарналар мен жәрдемақылар арасындағы байланыс әлсіреді.

The current system of National Insurance has its roots in the National Insurance Act 1911, which introduced the concept of benefits based on contributions paid by employed people and their employer. William Martin Smith was issued with the First NI number A1. The chosen means of recording the contributions required the employer to buy special stamps from a Post Office and affix them to contribution cards. The cards formed proof of entitlement to benefits and were given to the employee when the employment ended, leading to the loss of a job often being referred to as being given your cards, a phrase which endures to this day although the card itself no longer exists. Initially there were two schemes running alongside each other, one for health and pension insurance benefits (administered by "approved societies" including friendly societies and some trade unions) and the other for unemployment benefit which was administered directly by Government. The Beveridge Report in 1942 proposed expansion and unification of the welfare state under a scheme of what was called social insurance. In March 1943 Winston Churchill in a broadcast entitled "After the War" committed the government to a system of "national compulsory insurance for all classes for all purposes from the cradle to the grave." After the Second World War, the Attlee government pressed ahead with the introduction of the Welfare State, of which an expanded National Insurance scheme was a major component. As part of this process, in 1948, a single stamp was introduced which covered all the benefits of the new Welfare State. At that point, responsibility passed to the new Ministry of National Insurance; many of the former approved societies went into liquidation as a result. Stamp cards for class 1 (employed) contributions persisted until 1975 when these contributions finally ceased to be flat rate and became earnings related, collected along with Income Tax under the PAYE procedures. Making NI contributions is still often described by people as paying their stamp. As the system developed, the link between individual contributions and benefits was weakened.

Ұлттық сақтандыру қоры

Ұлттық сақтандыру қорлары әлеуметтік жәрдемақылардың белгілі бір түрлерін төлеуге пайдаланылады, ал Ұлттық сақтандыру төлемдері тікелей мемлекеттік шығындарды қаржыландыруға қолданылмайды. Дегенмен, қорлардағы кез келген артық қаражат мемлекеттік бағалы қағаздарға инвестицияланады, демек, тиімді түрде үкіметке төмен пайыздық ставкамен несие беріледі. Ұлттық сақтандыру жарналары Ұлттық денсаулық сақтау қызметіне (NHS) бөлінген қаражат ескерілгеннен кейін әртүрлі Ұлттық сақтандыру қорларына төленеді. Алайда, шағын топтардың бірінен NHS-ке қордан белгілі бір пайыз аударылады. Осылайша, төрт NHS ұйымы Ұлттық сақтандыру жарналарынан ішінара қаржыландырылады, бірақ Ұлттық сақтандыру қорынан емес. 1978-79 жылдары бұл көрсеткіш 65%-тан астам болған еді, ал қазіргі уақытта жәрдемақыға жұмсалатын шығынның жартысынан азы (42,1%) жарналық жәрдемақыларға кетеді, себебі 1970 жылдардың соңынан бері мұқтаждарға берілетін жәрдемақылар көбейді. Ұлттық сақтандыру жүйесінің болашақтағы перспективаларын бағалау әрбір 5 жыл сайын немесе жәрдемақылар мен жарналарға өзгеріс енгізілген кезде міндетті түрде жүргізіледі. Мұндай бағалауды Үкіметтік актүарлық департамент жүргізеді, ал оның нәтижелері Ұлыбритания Парламентіне ұсынылуы керек. Соңғы шолу 2020 жылдың сәуір айында жасалды, ал есеп екі жылдан кейін жарияланды.

Үлестер

"Ұлттық сақтандыру жарналары" (ҰСК) – жүйедегі жарналардың бір бөлігі. Оны жұмыскерлер мен жұмыс берушілер еңбекақыдан, ал жұмыс берушілер қызметкерлерге берілген кейбір табиғи түрдегі сыйлықтардан төлейді. Өздігінен жұмыс істейтіндер жартылай белгілі бір апталық немесе айлық төлем арқылы, жартылай белгілі бір шектен асып кеткен таза табыстың проценттік үлесі бойынша жарна төлейді. Адамдар өздерінің жарна төлеу тарихындағы үзілісті толтыру және осылайша жәрдемақы алу құқығын сақтау үшін ерікті жарналар төлеуі мүмкін. Жарналар HM Revenue and Customs (HMRC) мекемесімен PAYE жүйесі арқылы, сондай-ақ табыс салығы және студенттік және магистратуралық несиелерді қайтару арқылы жиналады. Балаға күтім жасау, ауыр мүгедектігі бар адамға аптасына 20 сағаттан артық күтім жасау немесе жұмыссыздық немесе ауру жәрдемақысын алу сияқты белгілі бір жағдайларда адамдар Ұлттық сақтандыру кредиттерін алады, бұл олардың түрлі жәрдемақыларға құқықтарын қорғайды. Ұлттық сақтандыру Ұлыбритания үкіметінің кірісіне маңызды үлес қосады, 2019/2020 қаржы жылындағы жалпы кірістің 18% құрауы шамаланған.

Салымдар кластары

Ұлттық сақтандыру жарналары (НСЖ) бірнеше классқа бөлінеді. 1, 2 және 3 класс НСЖ төленген сома жеке тұлғаның НСЖ есебіне түсіріледі, ол белгілі бір жәрдемақыларға, оның ішінде мемлекеттік зейнетақыға құқығын анықтайды. 1A, 1B және 4 класс НСЖ жәрдемақы алу құқығына қатыспайды, бірақ тиіс болса төленуі керек.

Кестелік әріптер

Жоғарыда көрсілгендей, жеке тұлға мен оның жұмыс берушісінің төлейтін жарна мөлшерлемелері бірнеше факторға байланысты. Осының салдарынан, әртүрлі факторлардың барлық комбинацияларын қамтитын жұмыс беруші/жұмысшы жарна мөлшерлемелерінің көптеген мүмкін жиынтығы бар. HMRC осы жарна мөлшерлемелерінің әрқайсысына "NI Table Letter" деп аталатын әліпбидің әрпін тағайындайды. Жұмыс берушілер әрбір қызметкердің жеке жағдайларына қарай дұрыс кестелік хатты тағайындауға жауапты. Әр салық жылында HMRC жарналарды қолмен есептеуге көмектесу үшін әрбір кестелік әріпке сәйкес іздеу кестелерін жариялайды, бірақ қазіргі таңда есептеулердің көп бөлігі компьютерлік жүйелер арқылы жүзеге асырылады және кестелер тек жүктеу арқылы қолжетімді. Сонымен қатар, HMRC онлайн Ұлттық сақтандыру калькуляторын ұсынады.

1А класы

1А сыныптағы жарналар 1991 жылдың 6 сәуірінен бастап енгізілді және жұмыс берушілер оларды қызметкерлері мен директорларына берілген компаниялық автомобильдер мен басқа да белгілі бір түрдегі табиғи жәрдемақылардың құнына қатысты, салық жылына арналған жұмыс беруші жарнасының стандартты пайызын төлеп жасайды. 1А сыныптағы жарналар жеке тұлғаларға ешқандай әлеуметтік төлем алу құқығын бермейді.

1B сынып

1B сыныптағы жарналар 1999 жылдың 6 сәуірінде енгізілді және жұмыс берушілер оларды PAYE есептесу келісімі аясында төлейді (бұл жұмыс берушінің белгілі бір табыстар бойынша салық міндеттемелерін төлеуге келісетін шарт). 1B сыныптағы жарналар 1A сыныптағы жарналармен бірдей ставка бойынша төленеді және жеке тұлғаларға ешқандай әлеуметтік төлемдерге құқық бермейді.

Салым мөлшерлемелері

Салым ставкалары әр салық жылы үшін үкімет белгілейді. 2023/24 салық жылындағы 6 қаңтар мен 5 сәуір аралығындағы жалпы ставкалары төменде көрсетілген. Теңізшілерге арналған ставкаларға құқығы барлар үшін қызметкерлердің ставкалары төменде көрсетілгендей, ал жұмыс берушілердің нөлдік емес ставкалары төменде көрсетілгендерден 0,5% төмен.

+ Қызметкерлер
Апталық жалақы | Стандартты | Төмендетілген | Зейнеткерлік жасына жеткендер
---|---|---|---
£123 аптасына дейін | н/қ | н/қ | н/қ
£123.01-ден £242 аптасына дейін | 0% | 0% | 0%
£242.01-ден £967 аптасына дейін | 10% | 3.85% | 0%
£967 аптасынан жоғары | 2% | 2% | 0%

+ Жұмыс берушілер
Апталық жалақы | Стандартты | Төмендетілген | 21 жасқа дейінгі / 25 жасқа дейінгі оқушылар
---|---|---|---
£123 аптасына дейін | н/қ | н/қ | н/қ
£123-тен £175 аптасына дейін | 0% | 0% | 0%
£175.01-ден £967 аптасына дейін | 13.8% | 13.8% | 13.8%
£967 аптасынан жоғары | 13.8% | 13.8% | 13.8%
Class 1A & 1B | 13.8% | 13.8% | 13.8%

2-сынып

2-сыныпқа жататын жарналар – 2024 жылдың 5 сәуіріне дейін жеке кәсіпкерлердің апта сайын төлейтін белгілі бір сомасы. Олар саудадан түскен пайдаға немесе зиянға қарамастан төленуге тиіс, бірақ кірісі аз адамдар төлемнен босатылуға, ал кірісі жоғары адамдар 1-немесе 4-сыныпқа жататын міндеттемелерді төлеуді кейінге жылдыруға өтініш бере алады. 2020 жылдың қаңтарынан бастап, жеке жұмыспен қамтылғандардың Ұлттық сақтандыру жарналары (ҰСЖ) жылдық кірісі 6 365 фунт стерлингтен 8 631,99 фунт стерлингке дейін болғанда 2-сыныпқа жатқызылады. Егер жеке жұмыс істейтін адам жылына 8 632 фунт стерлинг немесе одан да көп табыс тапса, ол 4-сыныпқа жатқызылады. 2-сынып жарналары аптасына 3,00 фунт стерлинг мөлшерінде есептелінеді және әдетте тікелей дебеттеу арқылы төленеді. Сома апталық есептелгенімен, 2015 жылға дейін әдетте айлық немесе тоқсандық төлемдер жасалатын. Алдағы жылдарда 2-сынып салықты өзін-өзі бағалау процесінің бір бөлігі ретінде жиналады. Көбінесе, 1-сыныптан айырмашылығы, олар жұмыс іздеушілерге төленетін жәрдемақыға қатысты жарналық тізімге кірмейді, бірақ Жұмыспен қамту және қолдау жәрдемақысына есептеледі.

3-сынып

3-сыныптағы жарналар – жұмыс істемеу немесе кірістің өте төмен болуына байланысты жарна төлеу тізіміндегі үзілісті толтыруға ниеттенген адамдардың төлейтін ерікті ұлттық сақтандыру жарналары (ҰСЖ). 3-сыныптағы жарналар мемлекеттік зейнетақы және қайтыс болған жағдайдағы жәрдемақы алу құқығына ғана есептеледі. 3-сыныптағы ҰСЖ төлеудің басты себебі – осы жәрдемақыларға құқық беру үшін адамның жарналық тізімін сақтап қалу, алайда, қажетсіз төлемдерден сақтану қажет, өйткені жұмыс өмірінің әр жылына жарна төлеу міндетті емес.

4-сынып

4-сыныптағы жарналар өзді жұмыспен айналысатын адамдар өз табысының бір бөлігі ретінде төлейді. 4-сыныптағы жарналар мемлекеттік зейнетақыны қоса алғанда, кез келген жәрдемақы алу үшін қажетті жарна төлемдерінің тізіміне кірмейді, себебі өзді жұмыспен айналысатын адамдар 2-сыныптағы жарналарды төлеу арқылы осы жәрдемақыларға құқылы болады.

NI кредиттері

Белгілі бір себептермен жұмыс істей алмайтын адамдар NI кредиттерін (техникалық түрде 1987 жылдан бері есептелген табыс) алуға құқылы. Олар 1-сыныптық NIC-ке балама, бірақ олар үшін төлем қабылданбайды. Олар жұмыс істемейтін кезде жарна төлеу тіркелмесін сақтау үшін немесе белгілі бір жәрдемақы алуға өтініш білдірген, алайда олардың жарна төлеу тарихы талаптарға толыққанды сәйкес келмейтін адамдарға беріледі. Соңғы жағдайда, оларды кейбір жәрдемақылар үшін жарна төлеу тарихындағы бұрынғы жылдардағы үзілістерді толтыру үшін пайдалануға болмайды.

Артықшылықтары

Жеңілдік компоненті өтініш берушінің төлем жасайтын кезеңі мен жағдайына байланысты қолжетімділігі және сомасы анықталатын бірқатар жарналық жәрдемақыларды қамтиды. Апталық кіріс жәрдемақысы, сондай-ақ қатысушыларға қайтыс болғанда, зейнеткерлікке шыққанда, жұмыссыздық, жүктілік және мүгедектік жағдайларында берілетін кейбір біржолғы жәрдемақылар қарастырылады.

Ұлттық сақтандыру нөмірі

Ұлттық сақтандыру жүйесін басқару үшін балаға жәрдемақы алуға өтініш берген кезде, әрбір бала туғаннан кейін көп ұзамай Ұлттық сақтандыру нөмірін алады. Шетелден келген адамдар жәрдемақы алуға құқығы болу үшін NI нөмірін алуы тиіс, бірақ Ұлыбританияда жұмыс істеу үшін NI нөмірі болу міндетті емес. NI нөмірі екі әріп, алты цифр және тағы бір әріп немесе бос орын түрінде болады. Мысал ретінде әдетте QQ123456C келтіріледі. Сандарды жұптау жиі кездеседі, мұндай бөлгіштер мемлекеттік органдардың (ішкі және сыртқы, әсіресе P45 және P60) қолданатын нысандарында кездеседі.

Ұлттық сақтандыру және АЕЖ қызметі

Ұлыбританияның барлық резиденттері мен кейбір резидент еместер үшін Ұлттық сақтандыру жарналары NPS (Ұлттық сақтандыру және АЕЖ қызметі) компьютерлік жүйесі арқылы тіркеледі. Бұл жүйе 2009 жылдың маусым және шілде айларында қолданысқа енді және алғаш рет NIC және табыс салығы туралы деректерді бір жүйеде біріктірді. Ұлттық сақтандыруды тіркеу жүйесі (NIRS) 1975 жылы пайдалануға берілген, бірақ пайдаланушылардың деректерге тікелей қол жеткізуі болмаған ескі жүйе еді. Үлесімдер кеңсесінің (NICO) мемлекеттік қызметкері жеке тұлғаның есебінен қағаз түріндегі мәліметтерді сұрауы керек еді, олардың келуіне екі аптаға дейін уақыт кеткен болар еді. Есепке қосылатын жаңа ақпарат арнайы деректерді енгізушілерге қағаз түрінде жіберіліп, NIRS-ке енгізілетін еді. 1996 жылы енгізілген NIRS/2 үлкен және күрделі компьютерлік жүйе болды, ол бірнеше мақсаттарға қолданылды. Оларға жеке Ұлттық сақтандыру есебіне кіру немесе жаңарту, жұмыс берушінің Ұлттық сақтандыру схемаларын қарау және жалпы жұмыс басқару қолданбасы кірді. NIRS/2 жүйесіне қатысты пікір таластары оның басталуынан-ақ туды, себебі жаңа жүйемен байланысты проблемалар бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жарияланды. Осы компьютерлік проблемаларға байланысты 1996 жылға дейін жыл сайын жіберілетін тапшылық туралы хабарламалар (жеке тұлғаларға олардың жарналарындағы мүмкін жетіспеушілік туралы хабарлау) тоқтатылды; Ішкі кіріс қызметі артта қалған мәселені шешуге бірнеше жыл жұмсады. Нәтижесінде көптеген клиенттер мемлекеттік зейнетақыға толық жарна төлемегенін білмеді (мемлекеттік зейнетақы жасының өсуінен зардап шеккен әйелдерді қоса алғанда).