Экологиялық жаңарту: әлеуметтік-ғылыми ағым

Кіріспе

Әлеуметтік ғылымдардағы ой мектебі

Экологиялық жаңғырту – мемлекет пен нарық екеуі де бірлесіп қоршаған ортаны қорғауға қабілді деген пікірді ұстанатын ой мектебі. Ол соңғы бірнеше онжылдықтарда халықаралық деңгейде ғалымдар мен саясаткерлер арасында үлкен қызығушылыққа ие болды. Бұл – талдау тәсілі, сондай-ақ саясат стратегиясы және экологиялық дискурс (Хажер, 1995).

Қосымша элементтер

Соңғы жылдары экологиялық жаңғырту зерттеулерінде ерекше орын алған тұрақты тұрмыстың мәселесі – яғни, өмір салтын, тұтыну үлгілерін қоршаған ортаға бағытталған түрде қайта құру және сұраныс арқылы қамтамасыз ету тізбектерін басқару (Vergragt, 2000; OECD 2002). Экологиялық жаңғыртуды зерттеушілердің кейбіреулері индустриялық симбиозға қызығушылық танытады, яғни, бір орындан екінші орынға ресурстарды қайта өңдеу арқылы тиімділікті арттырып, ресурстарды тұтынуды азайтуға көмектеседі (яғни, ластануды алдын алу, қалдықтарды азайту), әдетте бір экономикалық өндіріс процесінен туындаған сыртқы факторларды алып, оларды басқа процесте шикізат ретінде пайдалану арқылы (Christoff, 1996). Экологиялық жаңғырту өнімнің өмірлік циклын бағалауға және материалдар мен энергия ағындарын талдауға сүйенеді. Осы контексте экологиялық жаңғырту «күннен күнге» (Braungart and McDonough, 2002) өндірісті қолдайды, бұл әдеттегі «күннен қабірге» өндіріс формаларына қарсы келеді, онда қалдықтар өндіріс процесіне қайта енгізілмейді. Экологиялық жаңғырту әдебиетіндегі тағы бір маңызды мәселе – әлеуметтік қозғалыстардың рөлі және азаматтық қоғамның өзгерістерді қозғаушы күш ретінде пайда болуы (Fisher and Freudenburg, 2001). Өзгеріс стратегиясы ретінде экологиялық жаңғыртудың кейбір түрлерін бизнес мүдделері қолдауы мүмкін, себебі олар экономика, қоғам және қоршаған ортаның үш қағидасын қанағаттандырып, тұрақтылықты қамтамасыз етеді, бірақ еркін нарық принциптерін бұзбайды. Бұл көптеген экологиялық қозғалыстардың көзқарастарына қайшы келеді, олар еркін сауданы және оның бизнес өзін-өзі реттеу тұжырымын проблеманың бір бөлігі деп санайды, тіпті қоршаған ортаның нашарлауының себебі деп қарастырады. Экологиялық жаңғырту тұрғысынан мемлекеттің рөлі әртүрлі: бәсекелестік арқылы технологиялық прогреске қол жеткізуге көмектесетін нарықтарды құру; корпорацияларды түрлі қалдықтарын қайта өңдеуге және оларды жаңа тауарлар мен қызметтерді өндіруге қайта енгізуге мәжбүр ететін реттеуші орган (регуляция) ретінде (мысалы, Германиядағы автокөлік компаниялары өндірілген көліктерді өмірлік мерзімі біткеннен кейін қайта қабылдауға міндетті); және кейбір жағдайларда жергілікті, ұлттық және жаһандық экологиялық проблемаларды шешуге қабілетсіз институт ретінде. Соңғы жағдайда экологиялық жаңғырту Ульрих Бекпен (1999, 37-40) және басқалармен бірге экологиялық басқарудың жаңа формаларының қажеттігі туралы пікірлерді бөліседі, олар кейде «субполитика» немесе саяси жаңғыру деп аталады, онда экологиялық қозғалыс, қоғамдық ұйымдар, бизнес және басқа да мүдделі тараптар қоршаған ортаны өзгертуді ынталандыруда тікелей және жетекші рөлдерді көбірек атқарады. Мұндай саяси жаңғыру үшін еркін, тәуелсіз немесе кемінде сыншыл баспасөз, сөз бостандығы, ұйымдасу және жиналу құқығы сияқты қолдаушы нормалар мен институттар қажет. Интернет сияқты жаңа медиа бұл процеске үлкен үлес қосады.

A special topic of ecological modernization research during recent years was sustainable household, i. e. environment oriented reshaping of lifestyles, consumption patterns, and demand pull control of supply chains (Vergragt, 2000; OECD 2002). Some scholars of ecological modernization share an interest in industrial symbiosis, i. e. inter site recycling that helps to reduce the consumption of resources via increasing efficiency (i. e. pollution prevention, waste reduction), typically by taking externalities from one economic production process and using them as raw material inputs for another (Christoff, 1996). Ecological modernization also relies on product life cycle assessment and the analysis of materials and energy flows. In this context, ecological modernization promotes 'cradle to cradle' manufacturing (Braungart and McDonough, 2002), contrasted against the usual 'cradle to grave' forms of manufacturing where waste is not re integrated back into the production process. Another special interest in the ecological modernization literature has been the role of social movements and the emergence of civil society as a key agent of change (Fisher and Freudenburg, 2001). As a strategy of change, some forms of ecological modernization may be favored by business interests because they seemingly meet the triple bottom line of economics, society, and environment, which, it is held, underpin sustainability, yet do not challenge free market principles. This contrasts with many environmental movement perspectives, which regard free trade and its notion of business self regulation as part of the problem, or even an origin of environmental degradation. Under ecological modernization, the state is seen in a variety of roles and capacities: as the enabler for markets that help produce the technological advances via competition; as the regulatory (see regulation) medium through which corporations are forced to 'take back' their various wastes and re integrate them in some manner into the production of new goods and services (e. g. the way that car corporations in Germany are required to accept back cars they manufactured once those vehicles have reached the end of their product lifespan); and in some cases as an institution that is incapable of addressing critical local, national, and global environmental problems. In the latter case, ecological modernization shares with Ulrich Beck (1999, 37 40) and others notions of the necessity of emergence of new forms of environmental governance, sometimes referred to as subpolitics or political modernization, where the environmental movement, community groups, businesses, and other stakeholders increasingly take on direct and leadership roles in stimulating environmental transformation. Political modernization of this sort requires certain supporting norms and institutions such as a free, independent, or at least critical press, basic human rights of expression, organization, and assembly, etc. New media such as the Internet greatly facilitate this.

Сындар

Сыншылар экологиялық жаңғыру қоршаған ортаны қорғауға жеткіліксіз және капиталистік экономикалық өндіріс тәсілінде (капитализмді қараңыз) қоршаған ортаның құлдырауына әкелетін түрткілерді өзгертуге ештеңе жасамайды деп мәлімдейді (Фостер, 2002). Осылайша, бұл тек "жасыл бояу" ғана. Сыншылар технологиялық жетістіктердің өзі ресурстарды сақтауға және қоршаған ортаны жақсырақ қорғауға жете ала ма, әсіресе егер бұл бизнес өзін-өзі реттеуге қалдырылса деген күмәнділік білдіреді (York and Rosa, 2003). Мысалы, қазіргі таңдағы көптеген технологиялық жаңарулар мүмкін болғанымен, кеңінен қолданылмайды. Экологиялық тұрғыдан ең тиімді өнім немесе өндіріс процесі (көбінесе экономикалық тұрғыдан да тиімді) өзін-өзі реттейтін корпорациялар тарапынан автоматты түрде таңдалмайды (мысалы, сутек немесе биоотын, мұнайдың шыңына қарсы). Сонымен қатар, кейбір сыншылар экологиялық жаңғыру капиталистік жүйеде туындаған теңсіздіктерді жоймайды, мысалы, экологиялық расизм, онда түрлі этностық топтар мен төмен кірісті азаматтар ластану сияқты экологиялық зиянның үлесіне артық ауыртпалық түседі, сондай-ақ парктері сияқты экологиялық игіліктерге қол жеткізе алмайды және жұмыссыздықты жою сияқты әлеуметтік әділдік мәселелеріне қатысты (Буллард, 1993; Глисон және Лоу, 1999; Харви, 1996). Экологиялық расизмді экологиялық ресурстар мен қызметтердің тең емес таралуының мәселесі деп те қарастырады (Эверетт және Ной, 2000). Бұдан өзге, теорияның жаһандық тиімділігі шектеулі, ол негізінен Германия мен Нидерланды сияқты туған елдерінде қолданылады және дамып келе жатқан елдер туралы айтарлықтай мәлімет бермейді (Фишер және Фрейденбург, 2001). Ең қатал сын, бәлкім, экологиялық жаңғыру "тұрақты өсім" тұжырымына негізделгендігінде, бірақ бұл шындықта мүмкін емес, өйткені өсім экожүйелер мен қоғамға елеулі зиян келтіретін табиғи және адам капиталын тұтынуды талап етеді. Экологиялық жаңғыру, оның тиімділігі мен қолданылуы, күшті жақтары мен кемшіліктері 21-ші ғасырдың басында экологиялық әлеуметтік ғылымдар зерттеулері мен саясатты талқылаудың маңызды және күрделі саласы болып қала береді.

Critics argue that ecological modernization will fail to protect the environment and does nothing to alter the impulses within the capitalist economic mode of production (see capitalism) that inevitably lead to environmental degradation (Foster, 2002). As such, it is just a form of 'green washing'. Critics question whether technological advances alone can achieve resource conservation and better environmental protection, particularly if left to business self regulation practices (York and Rosa, 2003). For instance, many technological improvements are currently feasible but not widely utilized. The most environmentally friendly product or manufacturing process (which is often also the most economically efficient) is not always the one automatically chosen by self regulating corporations (e. g. hydrogen or biofuel vs. peak oil). In addition, some critics have argued that ecological modernization does not redress gross injustices that are produced within the capitalist system, such as environmental racism where people of color and low income earners bear a disproportionate burden of environmental harm such as pollution, and lack access to environmental benefits such as parks, and social justice issues such as eliminating unemployment (Bullard, 1993; Gleeson and Low, 1999; Harvey, 1996) environmental racism is also referred to as issues of the asymmetric distribution of environmental resources and services (Everett & Neu, 2000). Moreover, the theory seems to have limited global efficacy, applying primarily to its countries of origin Germany and the Netherlands, and having little to say about the developing world (Fisher and Freudenburg, 2001). Perhaps the harshest criticism though, is that ecological modernization is predicated upon the notion of 'sustainable growth', and in reality this is not possible because growth entails the consumption of natural and human capital at great costs to ecosystems and societies. Ecological modernization, its effectiveness and applicability, strengths and limitations, remains a dynamic and contentious area of environmental social science research and policy discourse in the early 21st century.