Кіріспе

Хоикхой әйелі (1789–1815 ж.ш.) Оңтүстік Африканың патрульдік кемесі

Еуропадағы көрініс

Хендрик Цезарс пен Александр Данлоп 1810 жылы Баартманды Лондонға әкелді. Олар Лондонның ең қымбат ауданы – Сент-Джеймс қаласындағы Дьюк-стритте бірге тұрды. Үй шаруасына Сара Баартман, Хендрик Цезарс, Александр Данлоп және екі африкалық бала кірді, оларды Дунлоп Кейптаундағы құл үйінен заңсыз әкелген болуы мүмкін. 1811 жылдың қаңтар айында Лондонда Баартманды көрген адамның көрме парақшасындағы қолмен жазылған жазба оның тегіне деген қызығушылықты білдіреді және көрменің тілінің бір бөлігін қайталайды; сондықтан төмендегі шығу тарихына күдіспен қарау керек: «Сартжи 22 жаста, бойы 4 фут 10 дюйм, және (хоттентот үшін) жақсы дене бітімі бар. Ол Жақсы Үміт мүйісінде аспаз болып жұмыс істеді. Оның елі кем дегенде 600 миль қашықтықта орналасқан, ондағы тұрғындар малға бай және оларды ұсақ-түйекке саудалайды. Брендидің бір бөтелкесі немесе тамағының кішкентай бөлігімен бірнеше қой сатып алуға болады. Олардың негізгі саудасы – мал терісі немесе май. Бұл халықтың артында кішкентай, өте ашкөз және қатыгез басқа халық бар; голландтар оларды бағындыра алмады және кездескенде атып өлтірді. 9 қаңтар, 1811 жыл. [Х. С.?]». Осы кезде Еуропада фрик-шоулар кеңінен таралған еді, және тарихшылар Баартманды алғашқыда осылай көрсеткенін айтады. 1810 жылы Лондонда оның сыртқы түрі туралы есеп оның тығыз киім кигенін көрсетеді. Ол ғылыми қызығушылықтың нысаны болды, бірақ көбінесе нәсілшілдік көзқарастармен және эротикалық қиялмен байланысты. Оның «адам мен жануар арасындағы жоғалған буын» ретінде сатылғаны айтылады. Британдық аболиционистік қоғам, Африка қауымдастығы, оның босатылуын талап ететін газеттік науқан жүргізді. Британдық аболиционист Закари Маколей наразылыққа жетекшілік етті, ал Хендрик Цезарс Баартманның өмір күнкөрісін табуға құқылы екенін айтып, оған қарсылық көрсетті: «Ирландиялық алып немесе карлик өзін көрсетуге одан артық құқылы емес пе?». Маколей мен Африка қауымдастығы мәселені сотқа жеткізді және 1810 жылдың 24 қарашасында Корольдік сотта Бас прокурор «оның өз еркімен көрсетілгенін айтуға мүмкіндік беру» үшін әрекет жасады. Ол сотқа қолдау ретінде екі куәлік ұсынды. Біріншісі, Ливерпуль мұражайының Уильям Буллоктан алынған, Баартманды меншік ретінде қарастыратын адамдар оны Ұлыбританияға әкелгенін көрсетуге арналған. Екіншісі, Африка қауымдастығының хатшысы, оның көрсетілу жағдайларының қорлаушылығын сипаттады және мәжбүрлеу туралы куәлік берді, бұл кейбір қазіргі заманғы сарапшылар заңдық айла-шарғы деп санайды.

Кейінгі өмірі

Алайда, егер ол өз еркімен Англияға келген болса, Францияға сапар жасағаннан кейін оның жағдайы өзгерген сияқты. Генри Тейлор Бартманды 1814 жылдың қыркүйек айы шамасында Францияға алып барды. Содан кейін Тейлор оны кейде жануарларды оқытушы деп айтылатын С. Реоға сатты. Француз табиғаттанушылары, оның ішінде Жорж Кувье, Ұлттық табиғи тарих мұражайының бас сақтаушысы және салыстырмалы анатомия ғылымын қалаған адам, оны қарап шықты. Ол 1815 жылғы наурыз айында тексерілген Jardin du Roi-де бірнеше ғылыми суреттердің нысаны болды. Бірақ Крейс пен Скаллидің өмірбаянында бұл әлдебір болжам ретінде ғана көрсетілген (өйткені ол басқа орындармен қатар, Cours des Fontaines-тегі бұрынғы үйдің де көрмесі болған). Оның қабынуға шалдыққан ауруы, мүмкін шешек, ал басқа деректерде ол сифилис жұқтырғаны, өз елінің дәстүрлеріне сәйкес би билейтіні және көңілді мінезді болғаны айтылады. Осыған қарамастан, Кувье оның сүйектерін нәсілдік эволюция туралы теорияларына сәйкес, маймыл сипаттарын көрсететін дәлел ретінде түсіндірді. Ол оның кішкентай құлақтарын орангутанның құлақтарымен салыстырды және тірі кезіндегі оның белсенділігін маймылдың шапшаңдығымен теңеді. Олар 2002 жылдың 9 тамызында Ханкей қаласының жанындағы Вергадерингскоп төбесінде, оның туылған күнінен 200 жылдан астам соң жерленді.

Символизм

Сара Баартман өз отанынан әкетілген жалғыз қойхой емес. Оның тарихы кейде әлеуметтік және саяси шиеленістерді көрсету үшін пайдаланылады, соның салдарынан кейбір фактілер жоғалып кеткен. Батыс Кейп университетінің әйелдер және гендерлік зерттеулер профессоры доктор Иветт Абрахамс: «Бізде Сара Баартманды символ емес, басқаша қарастыратын академиялық зерттеулер жетіспейді. Оның тарихы жиі басқа бір мәселені көрсету үшін қолданылатындықтан маңызсыз болып қалады». Баартман Африкалық дискриминация мен қасіреттің символы ретінде қолданылады, бірақ Еуропаға көптеген басқа қойхойлар да әкелінген. Тарихшы Нил Парсонс 1845 жылы Оңтүстік Африкадан алып кетілген және Пруссияның Эльберфельд қаласындағы мерекелік жәрмеңкеде көрсетілген 13 және 6 жасар екі қойхой баласы туралы жазады. Босжеманс – екі қойхой ер адам, әйелдер және сәбиі бар көшпелі шоу, 1846 жылдан 1855 жылға дейін Ұлыбритания, Ирландия және Францияны аралап шықты. П.Т. Барнумның «Кішкентай адамдар» шоуы 16 жасар Флора есімді қойхой қызын «жетіспей қалған буын» деп жарнамалады және кейін тағы алты қойхой баласын сатып алды. Баартманның тарихы оның отанынан әкетілген алғашқы қойхой болғандықтан немесе Жорж Кувье сияқты ғалымдардың оның денесін кеңінен зерттеуі мен пайдалануы, сондай-ақ оның өмірінде және одан кейін көрген зұлпыратындықтан жақсы белгілі болуы мүмкін. Ол батысқа ерекше әйел дене бітімі үшін әкелінді, ал еуропалық қоғам оның репродуктивті органдарына құмар болды. Оның дене мүшелері 150 жыл бойы Музей де Л’Омде көрсетіліп, қоғамда оны тануға және оған деген ықыласқа себеп болды. Баартман Еуропаға келген алғашқы қойхой болғанымен, оның тарихының көп бөлігі жоғалып кетті және ол батыстағы пайдалану арқылы сипатталады.

Оның денесі ғылымның негізі ретінде

Джулиан Джозеф Вири типологияларды растау үшін Сара Бартманның жарияланған суретін пайдаланды. "Dictionnaire des sciences médicales" ("Медициналық ғылымдар сөздігі") атты мақаласында ол қабылданған медициналық дискурс шеңберінде қара әйелдің нағыз табиғатын сипаттайды. Вири оның жыныс мүшелерінің ақ әйелдердің жыныс мүшелерімен салыстырғанда көбірек дамыған және айқын екенін анықтауға баса назар аударды. Оның жыныстық примитивизмге қатысты барлық теориялары Жорж Кувье жасаған Сара Бартманның анатомиялық зерттеулерімен және иллюстрацияларымен негізделген және қолдауға алынған.

Сексизм

1814 жылдан 1870 жылға дейін салыстырмалы анатомия саласында қара нәсілді әйелдердің денелеріне қатысты кем дегенде жеті ғылыми сипаттама жасалған. Кювьердің Баартманды диссекциялауы еуропалық ғылымның қалыптасуына ықпал етті. Баартман, сондай-ақ тағы бірнеше африкалық әйелдер, "готтентоттар" немесе кейде "бұта әйелдері" деп аталды. "Жабайы әйел" Еуропаның "цивилизацияланған әйелінен" өте ерекше деп есептелді, сондықтан 19 ғасыр ғалымдары "Хоттентот Венерасына" қызығушылық танытты. 1800 жылдары лондондықтар оның денесін көру үшін әрқайсысына екі шиллинг төлей алатын. Баартман табиғаттың аномалиясы саналды. Қосымша төлем жасау арқылы оны таяқ немесе саусақпен тегіп көруге рұқсат етілді.

Тарихты қайтару

Соңғы жылдары кейбір қара нәсілді әйелдер оның тарихын өзін-өзі күшейтудің көзі деп тапты, ол ақ нәсілді әдемілік стандарттарына қарсы тұрады, себебі қалың денелі бітімдер қазіргі танымал мәдениетте және бұқаралық ақпарат құралдарында жоғары бағаланады. Гаутенг кхои және сан кеңесінің төрағасы, Бас басшы Глен Таибош бүгін "біз оны Готтентот патшайымымыз деп атаймыз" және оны құрметтейміз дейді. 1999 жылы Кейптаунда отбасылық зорлық-зомбылықтан зардап шеккендерге арналған панажай ашылды. Оңтүстік Африканың алғашқы теңіздік экологиялық қорғау кемесі «Сара Баартман» да оның атымен аталады. 2015 жылы Оңтүстік Африканың бұрынғы Какаду аудандық муниципалитеті оның құрметіне Сара Баартман аудандық муниципалитеті болып қайта аталды. 2018 жылдың 8 желтоқсанында Кейптаун университеті кампустың ортасында орналасқан Мемориалдық залдың атын Сара Баартман залы деп өзгерту туралы шешім қабылдады. Бұл бұрын зал атауынан «Джеймсон» деген сөзді алып тастаудан кейін жасалды.