Кіріспе

Әлеуметтік теориялар – әлеуметтік құбылыстарды зерттеу және түсіндіруге қолданылатын аналитикалық жүйелер немесе парадигмалар. Әлеуметтік ғалымдар қолданатын құрал ретінде, әлеуметтік теориялар әр түрлі әдістемелердің жарамдылығы мен сенімділігі (мысалы, позитивизм және антипозитивизм), құрылым мен агенттіктің басымдығы, сондай-ақ кездейсоқтық пен қажеттілік арасындағы байланыс туралы тарихи пікірталастармен байланысты. Әлеуметтік теория, егер ол бейресми түрде ұсынылса немесе академиялық әлеуметтік және саяси ғылымдардан тыс авторлық туынды болса, "әлеуметтік сын", "әлеуметтік түсініктеме" немесе "мәдени сын" деп аталуы мүмкін, бұл ресми мәдени және әдеби зерттеулермен, сондай-ақ академиялық емес немесе журналистік жазу түрлерімен байланысты болуы мүмкін. Қазіргі таңда танылған әлеуметтік теория 20-шы ғасырда жекелеген ғылым ретінде қалыптасты, және ол дәстүрдің априорлық әдістері емес, кейіннен ашылу әдістері арқылы білімге ұмтылу және сыншыл ойлау көзқарасымен теңестірілді. Әлеуметтік ой-пікірлер социологиялық, саяси және философиялық идеяларды қамти отырып, қоғамның жалпы іс-әрекеттері мен мінез-құлқын түсіндіруге арналған жалпы теорияларды ұсынады. Классикалық әлеуметтік теория көбінесе Батыс философиясының тұрғысынан қарастырылады және жиі евроцентрикалық болып саналады. "Блэквеллдің әлеуметтану энциклопедиясы" бойынша теория құрудың маңызы зор: "Олардың мақсаты – нақты қарым-қатынасты, қатаң сынақты, жоғары дәлдікті және кең қолданылуды қамтамасыз ету. Оларға қарама-қайшылықтың болмауы, екіұштылықтың болмауы, абстракттылық, жалпылық, дәлдік, қарапайымдық және шарттылық кіреді". Сондықтан әлеуметтік теория нақты анықталған терминдер, тұжырымдар, аргументтер және ауқымдық шектеулерден тұрады.

Ежелгі

Конфуций (б.з.д. 551 – 479) өзінің замандастарының соғысып жатқан мемлекеттерінен асып түсетін, әділ қоғамды көз алдына елестетті. Кейіннен, Қытайда Мози (шамамен 470 – шамамен 390 б.з.д.) негізінен этикалық болған, бірақ көбірек прагматикалық социологияны ұсынды. Батыста әулие Августин (354–430) тек қана әділ қоғам идеясымен айналысты. Августин ежелгі Рим қоғамын жалған құдайлар деп санаған нәрселерге деген жек көру және жеңілсіздік көзімен қарастырып, оған жауап ретінде «Құдай қаласы» теориясын жасады. Ежелгі грек философтары, оның ішінде Аристотель (б.з.д. 384–322) және Платон (б.з.д. 428/427 немесе 424/423 – 348/347), саясат пен қоғам арасында ешқандай айырма жасаған жоқ. Қоғам ұғымы ағарту дәуіріне дейін пайда болған жоқ. «Société» термині алғаш рет Руссо әлеуметтік қатынастарды талқылағанда негізгі ұғым ретінде қолданылған болуы мүмкін. Ағарту дәуіріне дейін әлеуметтік теория көбінесе баяндамалық және нормативтік формада болды. Ол әңгімелер мен аңыздар арқылы білдірілді, ал Сократтан бұрынғы философтар мен діни ұстаздар нақты әлеуметтік теорияның алдағы ізі болды деп есептеуге болады.

Орта ғасырлар

XIV ғасырдың ертедегі мұсылман социологиясының дәлелдері бар: Ибн Халдунның "Муқаддима" (кейіннен латын тілінде "Пролегомена" деп аударылды) – әлемдік тарихты жеті томдық талдауға кіріспе ретінде жазылған еңбек, әлеуметтік үйлесім және әлеуметтік қақтығыс теорияларын қалыптастыру арқылы әлеуметтік философия мен әлеуметтік ғылымды дамытқан тұңғыш ғалым. Сондықтан көптеген адамдар Ибн Халдунды социологияның алға басушысы деп есептейді. Халдунның 1377 жылы жарияланған "Муқаддима" (Тарихқа кіріспе) атты трактатында екі түрлі қоғам сипатталған: 1) қала тұрғындары және 2) көшпелі қоғамдар.

Еуропалық әлеуметтік ой

Қазіргі заман Ағартушылық дәуірінде дүниежүзілік экономиканың қалыптасуымен және әртүрлі қоғамдар арасындағы алмасудың күшеюімен бірге қоғамға ауқымды өзгерістер мен жаңа сын-қатерлер әкелді. Көптеген француз және шотланд зиялылары мен философтары прогресс идеясын және қазіргі заманның көзқарастарын қабылдады. Ағартушылық дәуір жаңа жаңалықтардың дәстүрлі ойлау жолын сынға салуымен және ғалымдардың жаңа нормативті іздеу қажеттігімен ерекшеленді. Бұл процеске ғылыми білім мен қоғамның дамуына жағдай жасалды. Осы кезеңде француздық ой-сананың назар аударуы монархияны моральдық тұрғыдан сынауға және оны реформалауға бағытталды. XVIII ғасырда әлеуметтік теориялардың классикалық кезеңінен бұрын эволюция, тарих философиясы, әлеуметтік өмір және әлеуметтік келісімшарт, қоғамдық және жалпы ерік, әлеуметтік кеңістіктегі бәсекелестік, әлеуметтік сипаттама үшін организмдік үлгі сияқты әлеуметтік теорияның негізгі идеяларын қамтитын жаңа форма қалыптасты. Монтескье «Заңдар рухы» еңбегінде әлеуметтік элементтердің адам табиғатына әсер ететінін дәлелдеп, тарихты түсіндірудің әмбебап жолын ұсынған алғашқы ойшыл болуы мүмкін. Монтескье саяси және тарихи оқиғаларды түсіндірудің бір бөлігі ретінде әдет-ғұрыптар мен мінез-құлықтағы өзгерістерді де қарастырды. Қазіргі заманғы талдамалық әлеуметтік теорияға ұқсас бола бастаған алғашқы «қазіргі» әлеуметтік теориялар (классикалық теориялар деп аталады) социология ғылымының тууымен бірге дамыды. Огюст Конт (1798–1857), «социологияның әкесі» деп аталып, кейбір ғалымдар оны ғылымның алғашқы философы деп санайды, позитивизмге, сондай-ақ құрылымдық функционализм мен әлеуметтік эволюционизмге негіз салды. Карл Маркс Конттың позитивизмін қабылдамаса да, тарихи материализмге негізделген қоғам туралы ғылымды құруға ұмтылды және кейіннен социологияның негізін қалаушы тұлға ретінде танылды. ХХ ғасырдың басында Макс Вебер мен Георг Симмель сияқты неміс социологтарының алғашқылары социологиялық антипозитивизмді жасады. Бұл саланың дамуында үш түрлі әлеуметтік-ғылыми ойдың үйлесімі маңызды рөл атқарды: Дюркгеймнің позитивизмі мен құрылымдық функционализмі, Маркстің тарихи материализмі мен қақтығыс теориясы, Вебердің антипозитивизмі және «верастеген» (түсіну) тәсілі. Тағы бір ерте заманғы теоретик Герберт Спенсер (1820–1903) «ең бақуаттылардың тіршілік етуі» терминін енгізді. Вильфредо Парето (1848–1923) және Питирим А. Сорокин «тарихта циклдер болады» деген пікірді айтып, оны дәлелдеу үшін әлеуметтік цикл теориясын ұсынды. Фердинанд Тённис (1855–1936) «қоғамдастық» және «қоғам» (Gemeinschaft and Gesellschaft, 1887) ұғымдарын «социология» жаңа ғылымының ерекше тақырыбы етіп белгіледі, олардың екеуі де әлеуметтік субъектілердің ерік-жігерінің әртүрлі формаларына негізделген. 19 ғасырдағы әлеуметтік теория мен социологияның негізін қалаушылар, мысалы, Сен-Симон, Конт, Маркс, Джон Стюарт Милль немесе Спенсер университеттерде қызмет атқармады және олар көбінесе философтар ретінде қарастырылды. Эмиль Дюркгейм академиялық социологияны ресми түрде құруға тырысты және 1895 жылы Бордо университетінде «Социологиялық әдістің ережелері» атты еңбегін жариялады. 1896 жылы ол «L'Année Sociologique» журналын құрды. Дюркгеймнің «Өзін-өзі өлтіру» (1897) атты мақаласы, католик және протестант халықтары арасындағы өзін-өзі өлтіру көрсеткіштерін зерттеу арқылы социологиялық талдауды психология мен философиядан ажыратып көрсетті.

Постмодерндік әлеуметтік теория

"Постмодернизм" термині 1971 жылы араб-американдық теоретик Ихаб Хассанның "Орфейдің бөлшектелуі: постмодерн әдебиетке қарай" атты кітабында әлеуметтік теорияға енгізілді. 1979 жылы Жан Франсуа Лиотар қысқа, бірақ ықпалды "Постмодерн жағдайы: білім туралы есеп" атты еңбегін жазды. Жан Бодрияр, Мишель Фуко және Ролан Барт 1970-ші жылдары постмодерн теориясын дамытуға зор үлес қосты. Ғалымдар постмодернизмді модернизм элементтерінен туындаған, бірақ сонымен қатар оларды сынға алатын идеялар қозғалысы деп есептейді. Осы терминнің кең қолданылуы модернизмнің әртүрлі элементтерін біртұтас деп қарауға әкелді. Әр түрлі қолданыстың негізінде білімнің мәні туралы философиялық пікірталас – эпистемология жатыр. Осы терминді қолданушылар мағынаны беруде түбірлі өзгерістер болды немесе модернизмнің білім жүйесінде елеулі кемшіліктер бар деп санайды. Осы терминнің қажеттілігін дәлелдеушілер біздің замандағы экономикалық және технологиялық жағдайлар орталықтандырылмаған, бұқаралық ақпарат құралдары басымдығын көрсететін қоғамды қалыптастырды дейді. Бұл идеялар – шындықтың көшірмелері, өзара байланысты бейнелер мен имитациялар, нақты, тұрақты немесе объективті мағынаның бастау көзі жоқ. Коммуникация, өндіріс және көлік салаларындағы жаңарулар нәтижесінде туған жаһандану – қазіргі өмірді орталықтандырмай, мәдени көптүрлілік пен өзара байланысқа негізделген жаһандық қоғамды құруға ықпал еткен күш ретінде қарастырылады. Мұндай қоғамда саяси билік, коммуникация және интеллектуалдық өндірістің біртұтас орталығы жоқ. Постмодерн көзқарас бойынша, объективті емес, субъективті білім – басым дискурс формасы. Көшірмелердің кең таралғандығы және таралуы оқырман мен мәтін, байқаушы мен байқалатын нысан, тұтынушы мен өндіруші арасындағы қарым-қатынасты өзгертеді. Постмодернизм немесе постмодерн терминін қолданатын барлық адамдар осы өзгерістерді жақсы деп санамайды. Осы терминді қолданушылар олардың идеалдары белгілі бір экономикалық және әлеуметтік жағдайлардың, соның ішінде "кешіккен капитализмнің", бұқаралық ақпарат құралдарының өсуінің нәтижесінде пайда болды және осы жағдайлар қоғамды жаңа тарихи кезеңге итермеледі деп санайды.

Бүгін

Соңғы онжылдықтарда постмодернистік сынға жауап ретінде әлеуметтік теория детерминистік қажеттіліктің орнына еркін ерік, жеке таңдау, субъективті ойлау және болжауға келмейтін оқиғалардың маңыздылығын баса көрсетуге көшті. Рационалды таңдау теориясы, символдық интеракционизм, жалған қажеттілік – бұл соңғы дамулардың мысалдары. Қазіргі заманғы әлеуметтанушылардың пікірінше, қоғамды басқаратын үлкен біріктіруші “тарих заңдары” жоқ, керісінше, кішірек, нақтырақ және күрделірек заңдар бар. Философ және саясаткер Роберто Мангабейра Унгер жақында әлемдік шындықты толығымен түсіндіруге тырысудың орнына, нәрселердің қалай байланысқандығын зерттеу арқылы классикалық әлеуметтік теорияны қайта қарауға ұмтылды. Ол қоғамды артефакт ретінде тану арқылы классикалық әлеуметтік теорияның маңызды түсінігінен бастайды, содан кейін оған күштеп таңылған заң сияқты ерекшеліктерден бас тартады. Унгер классикалық әлеуметтік теория қоғамның жасалғанын және ойластырылғанын, табиғи тәртіптің көрінісі емес екенін жариялап туғанын, бірақ сонымен бірге оның мүмкіндіктері тарих пен әлеуметтік дамудың заңды түсіндірмелерін жасауға бағытталған тең дәрежедегі ұмтылыспен шектелгенін айтады. Дамыған гуманитарлық ғылымдар әлеуметтік ұйымның аз ғана түрлерін анықтауға тырысты, олар бір-бірімен қатар өмір сүрді немесе қажетті даму тенденциялары, терең тамырданған экономикалық ұйымдастыру немесе психологиялық шектеулер арқылы алмастырылды. Марксизм – бұл басты мысал. Өзінің еңбектерін “супер теория” деп атаған Унгер тарих пен қоғамға жан-жақты көзқарас дамытуға ұмтылды. Унгер бұл жұмысты терең құрылымдық талдауды бөлінбейтін және қайталанатын әлеуметтік ұйым түріне бағындырмай немесе заң сияқты шектеулер мен тенденцияларға жүгінбей жүзеге асырады.

Чикаго мектебі

Чикаго мектебі 1920 жылдары Альбион Вудбери Смолл, В. И. Томас, Эрнест В. Берджесс, Роберт Э. Парк, Эллсворт Фарис, Джордж Герберт Мид және Чикаго университетінің басқа да әлеуметтанушыларының еңбектері арқылы қалыптасты. Чикаго мектебі әлеуметтік құбылыстардың уақыт және кеңістік бойынша үлгілерін және олардың орналасуын, сондай-ақ басқа әлеуметтік факторлармен байланысын зерттеді.

Сыншыл теория

Сыншыл теоретиктер қоғам мен мәдениетті терең оймен бағалауға және сынауға ден қояды, билік құрылымдарын, олардың әлеуметтік топтармен байланыстарын және олардың оларға тигізетін әсерін анықтап, оларға қарсы шығу үшін.

Марксизм

Карл Маркс саяси экономиканың қоғамға тигізетін әсері туралы жазды және теориялық тұрғыдан зерттеді, сонымен қатар өмірдің "материалдық жағдайларына" баса назар аударды.

Постмодернизм

Постмодернизмді Жан Франсуа Лиотар «мета-әңгімелерге деген сенімсіздік» деп анықтады және оны қазіргі заманмен салыстырып, оны «өзін қандай да бір үлкен әңгімеге, мысалы, Рухтың диалектикасы, мағынаның герменевтикасы, рационалды немесе еңбек субъектісінің азаттығы, немесе байлықты құруға сілтеме жасау арқылы өзін-өзі заңдыландыратын кез келген ғылым» деп сипаттады.

Француздық әлеуметтік ой

Француздың белгілі әлеуметтік ойшылдары – Клод Анри Сент-Симон, Огюст Конт, Эмиль Дюркгейм және Мишель Фуко.

Британдық әлеуметтік ой

Британдық әлеуметтік ой, Герберт Спенсер сияқты ойшылдармен бірге, саяси экономика және әлеуметтік эволюцияға қатысты мәселелер мен идеяларды зерттеді. Джон Раскиннің саяси идеалдары әлеуметтік экономиканың алғы күші болды («Соңғыға дейін» Гандидің философиясына зор әсер етті).

Неміс әлеуметтік ой-пікірлері

Маңызды неміс философтары мен әлеуметтік ойшылдарының қатарында Иммануил Кант, Георг Вильгельм Фридрих Гегель, Карл Маркс, Макс Вебер, Георг Зиммель, Теодор В. Адорно, Макс Хоркхаймер, Герберт Маркузе және Никлас Луманн болды.

Қытайдың әлеуметтік ой-пікірлері

Қытайдың маңызды философтары мен әлеуметтік ойшылдарының қатарында Шан Ян, Лао-цзы, Конфуций, Мэн-цзы, Ван Чун, Ван Янмин, Ли Чжи, Чжу Си, Гу Яньу, Гун Цзычжэнь, Вэй Юань, Кан Ювэй, Лу Сюнь, Мао Цзэдун және Чжу Мин болды.

Италиялық әлеуметтану

Италияның маңызды әлеуметтік ғалымдары Антонио Грамши, Гаэтано Моска, Вильфредо Парето, Франко Ферраротти.

Академиялық тәжірибеде

Әлеуметтік теория адамдар әлемде неліктен осылай өмір сүретінін және мұның қалай қалыптасқанын билік қатынастары, әлеуметтік құрылымдар мен әлеуметтік нормаларды қарастыру арқылы анықтауға тырысады. Сонымен қатар, адамдар бір-бірімен және өздерін тапқан қоғаммен қалай қарым-қатынас жасайтынын, бұл уақыт өте келе және әртүрлі мәдениеттерде қалай өзгергенін, сондай-ақ осыны өлшеуге қолданылатын құралдарды зерттейді. Әлеуметтік теория осы күрделі мәселелерді түсіндіру үшін әртүрлі академиялық салалардың білімін біріктіре отырып, пәнаралық тәсілге жүгінеді және антропология мен медиа зерттеулері сияқты алуан түрлі салалардан идеялар алады. Әлеуметтік теория ғылыми зерттеулерді бағыттайды, ғалымдарды қай тақырыптарды зерттеуге лайық екенін және оларды қалай өлшеу керектігін ойлауға ынталандырады. Кез келген зерттеуші үшін мәселені зерттеуде қолдануға тиімді теорияны таңдау немесе жасау маңызды дағды болып табылады. Маңызды айырмашылықтар: теориялық бағдар (немесе парадигма) – бұл дүниетанымы, тәжірибені ұйымдастыруға көмектесетін көзқарас (мысалы, адамдардың өзара әрекеттесуін билік немесе алмасу тұрғысынан қарастыру). Теория – белгілі бір жағдайда мінез-құлықты түсіндіру және болжауға жасалған әрекет. Теориялық бағдарды дәлелдеуге немесе жоққа шығаруға болмайды, ал теорияны – болады. Әлемді билік пен бақылау тұрғысынан қарастыратын теориялық бағдарға ие болған адам, зорлық-зомбылыққа бейім адам мінез-құлқы туралы нақты себептік байланыстарды қамтитын теория құра алады (мысалы, физикалық зорлық-зомбылықтың құрбаны болу психологиялық проблемаларға әкеледі). Бұл белгілі бір сынамада не күтуге болатыны туралы гипотезаға (болжамға) алып келуі мүмкін, мысалы: «зорлық көрген бала өсе келе ұялшақ немесе қатыгез болады». Содан кейін, гипотезаны деректермен сәйкестігін тексеру арқылы сынап көруге болады. Мысалы, аурухана жазбаларын қарап, зорлық көрген балаларды тауып, олардың тұлғалық қасиеттерін тексеру арқылы олардың қатыгез немесе ұялшақ екенін анықтауға болады. Тиімді теорияны әзірлеу үшін қолайлы (яғни пайдалы) теориялық бағдарды таңдау – әлеуметтік ғылымның негізі болып табылады.