Кіріспе

Италиялық австриялық дворян және кәсіби сарбаз Маттиас Галлас, Граф фон Кампо және Луцера герцогі (Матео Галлассо; 17 қазан 1588, Тренто – 25 сәуір 1647, Вена) – Отыз жылдық соғыс кезіндегі итальяндық кәсіби сарбаз. Ол соғыстың алғашқы кезеңінде Католик лигасының қызметінде, Мантуандық мұрагерлік соғысында және Альбрехт фон Валенштейннің генералдарының бірі ретінде көзге түсті. Валенштейннің жұмыстан босатылуы мен жойылуына қатысқаннан кейін, Галлас 1634 және 1647 жылдар аралығында үш рет Император армиясының жоғарғы қолбасшысы болды, бірақ ол ешқашан генерал-сиссимустың лауазымын немесе билігін атқармады. Ол 1634 жылғы Нердлинген жеңісінің негізгі ұйымдастырушысы болды, бірақ одан кейінгі науқандары осылай сәтті болған жоқ. Францияға қарсы тиімсіз шабуылдарға жетекшілік еткеннен кейін, ол 1637 жылы Саксонияға жасалған швед шабуылдарын тоқтатып, оларды Балтық теңізіне кері шегіндіруге қол жеткізді. Бірақ, күші әлсіреген армиясымен 1638 жылы Галлас қираған Помераниядан шегінуге мәжбүр болды. Швед әскерінің алға жылжуын тоқтата алмағандықтан, ол алғаш рет қолбасшылық лауазымынан айырылды. 1643 жылы Данияға шабуылға кетіп бара жатқан Леннарт Торстенссонды тоқтату үшін қайта шақырылған Галласқа оны қуатып, Данияға көмек көрсету бұйрығы берілді. Бұл Галластың ең сәтсіз науқанына айналды, оның армиясы шведтермен жеңіліп, 1644 жылдың соңында жабдықтаудан үзіліп, қоршауға алынды. Көптеген әскерін жоғалтқаннан кейін, ол тағы да қолбасшылықтан босатылды, бірақ Швецияға қарсы Эрбланді қорғауда Архиегергерцог Леопольд Вильгельмге кеңес беру және көмек көрсету үшін қайта оралды. 1647 жылы ол тағы бір рет Архиегергерцогтің орнына жоғарғы қолбасшы болып тағайындалды, бірақ көп жылдар бойы ауырғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды.

Ерте мансап

Галлас өзінің мансабын алдымен паж ретінде, содан кейін Фердинандо Мадруццоның ат әскері ретінде бастады, ол Трентоның князь-епискобы Карло Гауденцио Мадруццоның бауыры болған. Ол, әрине, Фландрияда испан жалдамалысы ретінде соғысқан. Содан кейін ол Фахнрих және лейтенант ретінде Тирольдің Обристфельдхауптманны Джаннанджело Мадруццоның қол астында Испания үшін Савойяға қарсы шайқасты. 1616 жылы Галлас Пьемонттағы Верчеллиді қоршауға қатысқан. 1618 жылы желтоқсанда Жаннанжело қайтыс болғаннан кейін, Галлас оның орнын Рива бекінісінің қолбасшысы болып алды. Ол капитан болып, 1621 жылдың қаңтарына дейін қамалға қолбасшылық етті. Осы жылы Галлас Католик лигасының күштеріне қосылып, Отыз жылдық соғысқа Obristwachtmeister және жаяу әскер полкінің командирі ретінде кірді. Ол граф Анхольттың екінші офицері болды және әсіресе Штудтлон шайқасында (1623 ж.) ерекшеленді. 1625 жылы полковник болып, 1627 жылы рейхсфрейхер болғаннан кейін Лига президенті және Бавариялық сайлаушы Максимилиан одан әрі жоғарылатудан бас тартты, бұл 1629 жылдың басында Галластың император қызметіне ауысуына әкелді. 1629 жылдан бастап ол Мантуандық мұрагерлік соғыста граф Коллальтоның қол астында генерал-фельдвахтмейстер болып қызмет етті. Коллальто ауырып қалған кезде Император әскерінің командалығы оның орынбасарлары Галлас пен Иоганн фон Альдрингенге берілді. 1630 жылы 29 мамырда Галлас француз генералы герцог де Кандале мен венециандық провизиторе Закария Сагредо бастаған 17 000 күшті франко-венециандық көмекші әскерді Виллабуона шайқасында ойдағыдай жеңді. Виллабуонадағы толық жеңісі Мантуяның құлауын қамтамасыз етті, ал 18 шілдеде оның қолбасшылығындағы император әскерлері қаланы басып алды, содан кейін оны аяусыз тонады. Тек шіркеулер мен гетто сақталды, бірақ соңғысы тек яһуди халқын қуып, тоғыз күннен кейін олжалау үшін. Кейіннен император соты бұл қуғынды жойды, ал 18 қазанда Мантуяның аман қалған яһуди халқына оралуға рұқсат берілді. Галлас Италияда қалып, Шераско келісімін келіссөздер жүргізді, онда ол Империяның бақылауында қалған Вальтеллинаның әскериліктен арылуын болдырмауға қол жеткізді. Мантуяны басып алу және Шераскодағы келіссөздер үшін император графы болған ол 1631 жылдың соңында Швеция патшасы Густав Адольф пен оның саксон одақтастарына қарсы науқанға Германияға оралды. Галлас фельджегмейстер болып тағайындалды және Валленштейн әскерінің корпусына басшылықты қолға алды. Қыс бойы ол Богемияның кейбір бөліктерін саксондықтардың қолынан қайтарып алды. Валенштейннің әскері Праганы қайта басып алды, содан кейін 1632 жылы швед әскеріне қарсы Баварияға бет бұрды. Галластың корпусы Нюрнберг маңында швед патшасына қарсы Алте Веста шайқасында қызмет етті. Ұрыс аяқталғаннан кейін Галлас фельдмаршал болып тағайындалды. Валленштейн оны Лютцен шайқасына дейін Силезияға жіберді және оны тым кеш шақырды, сондықтан ол қатысуға уақытында келмеді. Валенштейннің ұсынысы бойынша император Фердинанд II Галласты генерал-лейтенант, генерал-лиссимустан кейінгі екінші болып тағайындады. 1633 жылы Силезияда қолбасшылық етті. Валенштейннің қайта-қайта мойынсұнбауы мен Саксониямен рұқсатсыз келіссөздер соттың оған деген сенімсіздікін күшейткен кезде, император кеңесшісі Волькенштейн оның адалдығын тексеру және оны Валенштейнді орнынан түсіру жоспарларымен таныстыру үшін Галласпен байланысқа түсті. Бастапқыда ол жоспарларға күмәнданып, Валленштейннің ойына әсер етпеуге тырысты. Ол императордың ұлы Фердинанд Венгрияның қолбасшылығын алмайынша уақытша жоғарғы қолбасшы болды. Императордың Валенштейнді тұтқындау немесе өлтіру туралы шешімін естігеннен кейін, Галлас 1634 жылы 12 ақпанда Пилсендегі әскер штабынан шығып, оны өлтіруді жоспарлады. Ол Валленштейн, Адам Эрдман Трчка фон Липа және Кристиан фон Илоудың бұйрықтарын жарамсыз деп жариялады және Валленштейн Егерге қашып кетіп, онда өлтірілді. Галлас бұрынғы Фридланд герцогтігінің басым көпшілігімен марапатталды.

Генерал-лейтенант және Императорлық қолбасшы

Келесі жорықта Галлас тәжірибесіз Фердинандтың бас кеңесшісі ретінде нақты қолбасшы болды. Олардың жоспары Регенсбургті қайтарып алып, кардинал Инфанте қолбасшылығындағы испан әскерімен бірігу еді. Императорлар Регенсбургті 26 шілдеде, содан кейін 16 тамызда Донаувертті басып алды. Олар испан әскері өздерінің күштеріне қосылған Нордлингенді қоршауға алды. Густав Хорн мен Бернхард Саксенскийдің командасы астындағы швед күштерінің саны аз болғандықтан, олар қоршауды көтеруге тырысты және 5 қыркүйекте шабуыл жасады, бірақ Галлас біріккен Габсбург армиясын Нердлинген шайқасында жеңіске жеткізді. Шведтер екі әскерін және оңтүстік Германияны бақылаудан айырды, ал императорлар оларды Вюртембергтегі қысқы бөлмелерге көшуден бұрын Майнға дейін қуып жетті. 1635 жылы императорлардың назары Рейнге ауды. Франциямен ашық соғыс басталғаннан кейін Галлас өзінің әскерлерімен мамыр айында өзеннен өтіп, жаңадан басып алынған Филиппсбургке жетті. Ол Кайзерслаутернмен бірге Палатиннің көп бөлігін, сонымен қатар Вормсты басып алды және жазда Майнцті қоршауға ала бастады. Бернхард пен кардинал Ла Валеттің басшылығымен француз Веймар көмекші күштерінің жақындауында Галлас оларды жеңіл ат әскерімен қинауға және олардың қорын кесуге кері шегінді. Бұл сәтті болып шықты, француз армиясының көпшілігі аурудан немесе аштықтан қайтыс болды немесе Мецке кері қайтқанда тарады. Майнц қоршауы қайта жаңғыртылып, желтоқсанда сәтті аяқталды, ал Галлас Саарбруккен арқылы Лотарингияға қарай алға жылды. Ол Диузде өзінің астанасы Нансиді қайтарып алуға үгіт-насихат жасаған Лотарингияның жер аударылған герцогымен күш біріктірді. Алайда Галлас әскерін Сейль өзенінде тыныштандырып, тыныштандыруды жөн көрді. Апат пен азық-түлік тапшылығы оны Альзасқа кетуге мәжбүр етті, онда ол Савернеде қыстауға орналасты. 1636 жылы Венгрияның Фердинанд кардинал Инфантаны соғысты тоқтату үшін Францияға солтүстіктен шабуыл жасауға көндірді. Галласқа Испанияға қолдау көрсету үшін Бургундияға жеке оңтүстік шабуыл жасауға бұйрық берілді. Галлас шабуылдау науқанын бастауға қарсы болғанына қарамастан, ол әскерлерін Брайсахта жинап, Белфорт ойығы арқылы Франш-Контеге қарай жүріп кетті. Француз әскерлері мамыр айында Габсбургтер аумағын басып алып, Dole астанасын қоршап алды. Галлас Гилло де Ламбой мен Лотарингия герцогының қол астындағы авангардты алға жіберді; олар тамыз айында Дольді босатты. Оның негізгі күші Шамплитте қостарын тікті, онда қыркүйек айында Бернард Саксенскийдің Веймар және Ла-Вальте қолбасшылығындағы француз армиясы кездесті. Француздарға қарсы шабуыл жасауға дайын болмаған Галлас бірнеше аптадан кейін қонын бұзып, Дижонға қарай аттанды. 24 қазанда Миребо-сюр-Безе қамалыны жаулап алғаннан кейін, ол одан әрі алға басудан тартынды және Сен-Жан-де-Лоснеге қоршау салуды шешті. Алайда, француздық күшейтулер мен қатты жаңбыр Галласты қараша айының басында қоршаудан және жалпы басып кіруден бас тартуға мәжбүрлегенге дейін кішкентай қала Империяның барлық шабуылына қарсы тұрды. 1637 жылы өзінің әскерімен Солтүстік Германияға жіберілгеннен кейін, Галлас швед генералы Йохан Банердің ілгерілеуін тоқтатуда сәтті болды. Ол маусым айында басымдықпен шведтерді Торгауда қоршауға алып қалады, бірақ Банер өз жүгінің бір бөлігін құрбан етіп құтылды. Померанияға дейін қууда Галлас Банерден жылдам болды және Ландсбергте оның жолын тосқауылдады. Банер Польшаның бейтараптығын бұзады деп ойлап, әскерін олардың аумағы арқылы эвакуациялады. Алайда, ол өзінің қалған жүгін Польша шекарасынан ғана жіберді, ал оның әскерлері Одер өзенінен батысқа қарай жылжыды. Галлас оны жағалауда тұтқындап, Пене өзенінің бойында кордон орнатып, Стральзунд немесе Штеттин сияқты ең қатты бекіністі қалалардан басқа барлық бекіністерді басып алды. Шведтер бейбітшілікке дайындық танытты, өйткені олардың негізгі әскері Балтық теңізіндегі бірнеше бекіністерде тұтқындалды. Жаңа император Фердинанд III келісімге келгісі келді, бірақ швед канцлері Аксель Оксенстерна ақырында оның ұсыныстарын 1638 жылдың наурыз айында Гамбург келісімінде француз үлесін жақсарту үшін қолданды. 1638 жылы Галластың жағдайы қатты нашарлады; Банер Швециядан жаңадан күшейтулер алса, Галлас өзінің одақтастары Бранденбург, Пруссия және Саксониядан елеусіз қолдау тапты. 1638 жылдың қазан айында Банер Галластың кордонын бұзып, Мекленбургті қайта басып алды. Императорлар өз армиясын қираған аумақта ұстап тұруға шамалары келмеді және ең алдымен Эльбадан өтіп, содан кейін Сілезияға шегінді, жолда тонады және жартылай тарады. Галлас шегінуінен кейін Банер Саксонияға еніп, 1639 жылдың сәуір айында Хемницте саксондық армияны жеңді. Шведтер одан да алға жылжып, 1634 жылдан бері алғаш рет мамыр айында Богемияға енді. Бастапқыда қолбасшылықта қалған Галлас Праганы шведтердің қоршауынан қорғауға күш салды. Шведтерді Богемиядан қууға және әскерлік мораль мен тәртібінің төмендеуіне тап болған Галлас қыркүйек айында Арх герцог Леопольд Вильгельммен ауыстырылды. Император Галласты Венада кеңесші ретінде қалдыруды қалады, бірақ ол Трентоға оралып, келесі бірнеше жылда өзінің иеліктерін басқарды.

Басшы ретінде қайта оралу

1643 жылдың наурыз айында Галлас архигерцог пен уақытша командир Пиколомининің орнына қайта келді. Галлас Леннарт Торстенссонның Саксониядан Моравияға қарай швед әскерлерінің жорығын күтіп, оның жолын Градец Краловеде қорғаныс позициясымен тосуға тырысты, сондай-ақ шведтерге Эльбадан өтуге мүмкіндік бермеді. Алайда Торстенссон Мельник арқылы өтуге қол жеткізіп, Брандейсте шабуыл жасады. Бұл Торстенссонға Моравияға жетіп, оккупацияланған Оломоуцты қайта жабдықтауға мүмкіндік берді. Галлас оның соңынан Брноға дейін еріп, Торстенссонның алдында тағы да қорғаныс позициясын алды. Шайқас іздемей, Галлас императордың жоқталған жеңіл атқыштарымен шайқасып, Крокков басқаруымен Померанияға шабуылдық топты жіберді. Жыл соңында шведтер күтпеген жерден Данияға шабуыл жасап, Торстенсон соғысын бастады. Келесі жылы Галлас Данияға көмек көрсету үшін Голштейнге аттанды. Ол осы науқанның нәтижелеріне күмәнданып, кететін уақытын мамыр айына қалдырды және тамызда шведтерден қайтарып алған Киль қаласына баяу қозғалды. Швед флоты Колбергер Хайде шайқасынан кейін Киль шығанағында тұтқындалып қалды, бірақ Галлас оны құрлықтан бомбалауға бірнеше күн кешікті. Торстенссон Ютландияны бақылауда ұстап, Эйдердегі қысқаша қақтығыстан кейін Галластың әскерін айналып өтіп, олардың жабдықтау желілерін қауіпке тікелей қойды. Галлас Бернбургке кері шегінуге мәжбүр болды, онда Торстенссонның Ханс Кристофф фон Кенигсмарк қолдаған жоғары атқыштары император әскерін толық қоршап алды және оларға жабдықтау беруді тоқтатты. Торстенсонды шағын алдау күшіне шабуыл жасауға көндіріп, Галлас қарашада Магдебургке қашып кетуге мүмкіндік алды, онда осы жағдай қайталанды. Аштық, ауру және дезертирлік салдарынан әскері құлдырап, өзі де ауырып қалған Галлас әскерлеріне қашып кетуге бұйрық берді. Адриан фон Энкеворт пен Раймондо Монтекукколи басқаратын атқыштар Ютербогта шведтерге түсіп, тек ішінара ғана құтылды, ал Иоганн Вильгельм фон Хунолштейн басқаратын жаяу әскердің қалған бөлігі 1645 жылдың ақпан айының басында Богемияға аман-есен жетті. Галлас Магдебургте ауру солдаттармен бірге қалып, тек ақпан айының соңында Прагаға оралды. Оның басқаруы Мартта Янкауда жеңіліп, тұтқындалған Мельхиор фон Хацфельдтке берілді. Сәл қалпына келген Галлас жаңа генерал-сиссимус Леопольд Вильгельмге оның орынбасары ретінде көмек көрсетуге қайта шақырылды. Ол Богемиядағы шашыраған император әскерлерін жинап, патшалықтың қорғанысын ұйымдастырды, ал эрцгерцог Леопольд Вильгельм Дунайды бақылады. Баварияның Франциядан екінші Нордлингенде тамызда жеңіліске ұшырауы императорлық шабуылды қажет етті, оларға көмектесу үшін. Галлас пен эрцгерцог екеуі де Баварияға көшіп, француз армиясын Рейнге қарай кері қайтарды, ал Дунайды қорғау Пухгейм, Хунольштейн және Аннибале Гонзага басқаратын үш армия корпусына тапсырылды. Жыл соңында Галластың денсаулығы және эрцгерцогпен қарым-қатынасы нашарлаған кезде, ол тағы да лауазымынан кетті. Денсаулығы жақсарғанын сезінген Галлас 1646 жылдың желтоқсан айында бас қолбасшы ретінде ертеректе бас герцогтың орнын басатыны сұралды. Пиколоминиді жақтағанмен, Галлас келісті. Көп ұзамай ол қайтадан подагра мен қызбаға шалдықты. Тағы да жорық жүргізуге шамасы келмегендіктен, ол қыста император әскерін сақтап қалуға күшін жұмсады. Соғыстан шаршаған Галлас бавариялық курфюрст Максимилианның 1647 жылдың наурызында Франция және Швециямен Ульмдегі бітімге қол қоюына кедергі жасай алмады; ол тіпті Максимилианның дұрыс әрекет етіп жатқанын мойындады. Император наурыздың соңында Галласты Венаға шақырды, оның басқаруы 17 сәуірде граф Холзапельге берілді. Галлас сегіз күннен кейін сәтсіз операциядан кейін қайтыс болды.

Бағалау

Галластың мансабының басындағы табыстарын 1634 жылдан кейінгі жетістіктерімен салыстыруға болмайды. Ол ірі шайқаста жеңілмеген генерал болды, себебі Нердлингеннен кейін ол әскерін ешқандай шайқасқа салған жоқ. Әскерін тікелей шайқасқа түсіруге құлшынбаған Галлас, түрлі жорықтарда әскерінің құрылуына қарамастан тоқтата алмады. Ол жиі қиын жағдайларға шағымданды, бірақ императордың бұйрықтарын адал түрде орындады. 1638 және 1644 жылдардағы сәтсіз жорықтарынан кейін, француз және швед соғыс үгітінен пайда болған «армияларды жойғыш» деген лақапқа ие болды, ол соңынан тоғысқан есімге айналды. Оның өмірбаяуын жазған Ребичтің сөзінше, Галлас – қорғаныста ерекше көзге түсетін, бірақ шабуылда шешімділік пен тәуекелге бара бермейтін, қабілетті және тәжірибелі тактик болған. Ол жорықтарын жоспарлауда шебер болған, бірақ кейінгі Отыз жылдық соғыстың күрделене түскен жағдайларында оларды іске асыруда қиындыққа тап болды. Галлас, мысалы, Торстенссон немесе Пиколомини сияқты, осы өзгерген жағдайларға бейімделе алатын қолбасшылардың қатарына жатпады.

Отбасы

Галлас 1630 жылы Арконың Изабелласына және әріптесі Иоганн фон Алдрингенге, оның қарындасы Ливияға тұрмысқа шықты. Бұл екі отағасы бірдей болды. 1632 жылы бірінші әйелі қайтыс болғаннан кейін, Галлас екі жылдан соң граф Филипп фон Лодронның қызы Доротея Анна фон Лодронға қайта үйленді. Олардың кем дегенде жеті баласы болды, олардың ішінде Франц Фердинанд (1635–1697), Терезия Аннунциата Франческа († 1667), Антон Панкраз (1638–1695) және Мария Виктория (1639–1687) балалық шақтың өтуіне үлкерді. Галластың ең танымал ұрпағы – оның немересі Иоганн Венцель фон Галлас (1669–1719), дипломат және Неапольдің австриялық вице-королі. 1757 жылы соңғы еркек Галлас қайтыс болғаннан кейін, Иоганн Венцельдің ұлы Филипп Йозеф, мұрагер Кристиан Филипп фон Клам императорлық армияға көптеген беделді әскерлер берген Клам-Галлас отбасының атын алды.

Мүліктері

Кампо графы атағына ие болғанына қарамастан, Галлас отбасы көптеген буын бұрын жоғалтқан Фиаве маңындағы Кампо қамалын иеленген емес. Ол әскери және офицерлік қызметінен алған жалақысымен 1621 жылға дейін алғашқы жер участаларын, 1623 жылы Трентодағы үйді және 1628 жылы Маттареллодағы сарайды сатып алды. 1632 немесе 1642 жылы ол Трентодағы Палаццо Фуггерді сатып алды, кейіннен ол Палаццо Галассо деп аталды. 1634 жылдың басында Валенштейн жұмыстан босатылғанда Габсбургтерге көрсеткен адалдығы үшін Галлас генерал-сиссимоның Богемия герцогтығындағы Фридланд және Либерецтегі мүлкінің көп бөлігін, бірақ астанасы Жичинсіз алды. Адам Трчканың иелігінен Смирице билігі Галласқа берілді. Солтүстік Италияда ол 1634-1636 жылдары Маттареллодағы Фрейентурн қамалын және оны қоршаған ауылдың көп бөлігін сатып алды. 1635 жылдың 22 тамызында Испания королі Филипп IV Галласты Люцера герцогы етіп тағайындады. Бұл атақ Неаполь Корольдігіндегі бір аймақпен байланысты болды. Галлас өзі бұл атақты құжаттарда немесе хат алмасуда пайдаланған жоқ.