Кіріспе
Эдгар Аллан Поның "Амонтилладоның шарабы" (a. mon. ti.ˈʝa.ðo) – американдық жазушы Эдгар Аллан Поның 1846 жылғы қарашада алғаш рет Godey's Lady's Book журналында жарияланған қысқа әңгімесі. Карнавал уақытында аты аталмаған итальян қаласында өрбитін оқиға, өзін қорлаған деп санайтын досынан қарымта алу туралы. Поның бірнеше әңгімелері сияқты, және 19 ғасырдағы осы тақырыпқа деген қызығушылыққа сай, бұл әңгіме тірідей жерленген адамның басынан өткен оқиғаны баяндайды – бұл жағдайда, қамау арқылы. "Қара мысық" және "Жүректің айқайы" сияқты, По оқиғаны кісі өлтірушінің көзқарасынан жеткізеді. Монтресор Фортунатоны ол сатып алған, бірақ сапасын дәлелдемейтін амонтилладодан дәм татуға шақырады. Тамаша шараптың үмітіне қызығып, ой-санасын шашыратқанша ішіп алған Фортунато оның соңынан Монтресор отбасының мазарларына кіреді, олар қабірлер ретінде де қызмет етеді. Бірақ амонтилладо жоқ; Монтресор оны тұзаққа түсіріп, қабірлерде тірідей көмеді. Әңгіменің соңында Монтресор қарымта алғаннан бері елу жыл өткенін және Фортунатоның денесіне ешқандай зиян келтірілмегенін айтады. Ғалымдар Монтресордың қарымта алу себептерінің нақты еместігін және оның ақыл-есі дұрыс болмауы мүмкін екенін атап өтті. Дегенмен, По Монтресордың отбасының бұрынғы беделін жоғалтқанын және Фортунатоны кінәлі деп есептейтінін көрсетеді. Сонымен қатар, Фортунато шарап сарапшысы ретінде бейнеленген, Монтресор оның жоспарында осы қабілетін пайдаланған, бірақ ол осындай сарапшылардан күтілетін алкогольге деген құрметті көрсетпейді. Поның осы әңгімені жазуына шынайы өмірдегі әдеби қарсыластарынан қарымта алу ниеті себеп болған болуы мүмкін. Әңгіме жарық көргеннен бері көптеген рет түрлі форматтарда бейімделді.
"The Cask of Amontillado" (a. mon. ti.ˈʝa.ðo) is a short story by the American writer Edgar Allan Poe, first published in the November 1846 issue of Godey's Lady's Book. The story, set in an unnamed Italian city at carnival time, is about a man taking fatal revenge on a friend who, he believes, has insulted him. Like several of Poe's stories, and in keeping with the 19th century fascination with the subject, the narrative follows a person being buried alive – in this case, by immurement. As in "The Black Cat" and "The Tell Tale Heart", Poe conveys the story from the murderer's perspective. Montresor invites Fortunato to sample amontillado that he has ostensibly purchased without proving its authenticity. Intrigued by the promise of fine wine and having already drunk enough to impair his judgment, Fortunato follows him into the Montresor family vaults, which also serve as catacombs. However, there is no amontillado; Montresor instead lures him into a trap, entombing him alive within the catacombs. At the end of the story, Montresor reveals that fifty years have passed since he took revenge and Fortunato's body has not been disturbed. Scholars have noted that Montresor's reasons for revenge are unclear and that he may simply be insane. However, Poe also leaves clues that Montresor has lost his family's prior status and blames Fortunato. Further, Fortunato is depicted as an expert on wine, which Montresor exploits in his plot, but he does not display the type of respect towards alcohol expected of such experts. Poe may have been inspired to write the story by his own real life desire for revenge against contemporary literary rivals. The story has been frequently adapted in multiple forms since its original publication.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Әңгіменің баяндаушысы, Монтресор есімді дворян, өзінің құрдасы Фортунатоға кек алуын айтады. Көптеген зиянға және нақтыланбаған қорлыққа ашуланған Монтресор, ешкімге ұсталмай кек алуға және Фортунатоның өзі кінәлі екенін білуіне шешім қабылдайды. Жыл сайынғы карнавал маусымында Монтресор мас Фортунатоны табады және одан жақында сатып алған шарап ыдысының (шамамен 130 галлон немесе 492 литр) Амонтилладо екенін анықтауға көмектесуін сұрайды. Екеуі Монтресор үйінің астындағы шарап погребі мен катакомбаларға түскенде, Монтресор Фортунатоның үздірілмейтін жөтелге және ылғалдың денсаулығына тигізер әсеріне алаңдайды. Амонтилладоны татып көруге ниеттенген Фортунато одан әрі жол тартады, ал Монтресор оны мас күйде ұстау үшін оған көбірек шарап береді. Монтресор өз отбасының елтаңбасын сипаттайды: көк фонға алтын аяқ, жыланды басып тұр, оның тістері аяқтың өкшесіне кіріп кеткен, ал ұраны – "Nemo me impune lacessit" ("Ешкім маған жазасыз тиіспейді"). Бір сәтте Фортунато Монтресордың танымайтын ишарасын жасайды және Монтресордың масон емес екенін түсінеді. Монтресор оған әзіл ретінде келіш көрсетеді, масондықты тас қалаушының кәсібімен қасақана шатастырады. Олар катакомбаның тереңдігіндегі нишаға жетеді, онда Монтресор Амонтилладо сақталғанын мәлімдейді. Фортунато ішке кіргенде, Монтресор оны қабырғаға тізгілеп қояды, оны осы тұзаққа түсіру үшін Амонтилладо алдағысын ойлап тапқан. Монтресор бұрын жақын жерде жасырып қойған тас пен цементті пайдаланып, нишаны қабырғалау жұмысына кіріседі. Фортунато тез есін жинап, қашуға тырысады, бірақ Монтресор оның көмекке шақыруын ешкім естімейтінін білгендіктен, оны қысымға алады. Монтресор жұмысын жалғастырғанда, Фортунато Монтресорды оны босатуға көндіруге тырысады, бірінші кезде оқиғаны әзіл ретінде қарастыруды ұсынады, соңында соңғы үмітсіз жалбау жасайды. Ол үнсіз қалғанда, Монтресор қабырғаны аяқтап, оны жасыру үшін сүйектер үйіндісін жылжытады, ол катакомбаның ылғалдылығына байланысты сезілген жүрек ауруы деп жоққа шығарады. Монтресор осы орын мен Фортунатоның денесі 50 жыл бойы қозғалмай тұрғанын айтып, "In pace requiescat!" ("Тыныштықта жатсын!") деп қорытындылайды.
Жариялану тарихы
"Амонтилладоның шарапы" алғаш рет 1846 жылғы қараша айында Америкадағы ең танымал журнал болған Годидің әйелдер кітабында жарияланды. Бұл әңгіме Поның өмірінде тағы бір рет, 1846 жылғы 14 қарашада "New England Weekly Review" журналында жарық көрді.
Талдау
По әңгімесінің тақырыбы кісі өлтіру болғанымен, "Амонтилладоның шарабы" – "Руэ Моргтағы кісі өлтірулер" немесе "Жоғалған хат" сияқты детективтік әңгіме емес; Монтресордың қылмысын тергеу жүргізілмейді және қылмыскер өзі қалай жасағанын түсіндіреді. "Амонтилладоның шарабындағы" құпия – Монтресордың кісі өлтіру себебі. Детектив болмағандықтан, осы құпияны шешу оқырманның міндеті. Әңгіменің басынан-ақ Монтресор Фортунатоға деген наразылығын асыра көрсеткені анық көрінеді. Оқырман оның асыра көрсеткен наразылығы сияқты, таңдаған жазасы да тең әділдікке сай келеді және соның салдарынан, шектен шығады деп ойлайды. Монтресор ниеті туралы "мың рет зиян келтірді" және "ол менің қадірімді төмендеткенде" деген екіұшты сөздерден басқа нақты айтпайды. Контекст беріледі, оның ішінде Монтресордың отбасының бұрын мәртебелі болғаны (бірақ енді емес) және Фортунатоның Монтресорды масондықтан шеттетуі туралы ескертулер бар. Көптеген зерттеушілер маңызды себеп болмағандықтан Монтресор ақылдан безген болуы керек деген қорытындыға келеді, бірақ сюжеттің күрделілігі бұл да күмәнді. Монтресор кісі өлтіру туралы айта келіп: "Кері қайтармағанда, жазалаушыны қуып жететін жаза түзетілмейді. Ал егер қорлаушы кінәлі екенін сезінбесе, ол да түзетілмейді", – дейді. Фортунато қабырғаға тізгінталғанда және тірідей қабірге тығылғанда, Монтресор оның себебін ашпай, оны мазақтап, еліктейді. Монтресор Фортунатоның қандай қорлаулар үшін кешірім сұрауын күткенін толық білмеген болуы мүмкін. Монтресор беделді отбасынан шыққан. Оның үйі бұрын асыл да құрметті болған, бірақ мәртебесі төмендеген. Фортунато, атынан көрініп тұрғанындай, бақыт пен байлыққа ие және Монтресор оны қарапайым санады; алайда, қарапайымдығы Фортунатоны қоғамда Монтресордан озуға кедерес болмады, бұл Монтресордың кек алуының себебі болуы мүмкін. Фортунатоның масон екенін, ал Монтресордың емес екенін анықтау оңай, бұл Фортунатоның жоғары сыныпқа көтерілуіне себеп болуы мүмкін. Монтресор тіпті Фортунатоны кінәлайды: "Сен байсың, сақалдысың, құрметке иесің, жақсы көрілесің; сен бақыттысың, мен де бір кезде сондай болдым". Тағдырдың алмасуы Монтресор мен Фортунато есімдерінің бір-біріне айна болғандықтан, құрбан мен қылмыскер арасында психологиялық байланыс бар екенін көрсетеді. Immurement, өмір бойына адамды шығу жолы жоқ жабық кеңістікке қамау, Поның басқа да бірнеше шығармаларында кездеседі, мысалы, "Ашер үйінің құлауы", "Ерте жерлеу", "Қара мысық" және "Бериника".
Шабыт
Апокрифтік аңыз бойынша, "Амонтилладоның боксері" Поның 1827 жылы Форт-Индипенденс қаласында орналасқан жеке адам болған кезде Массачусетс штатының Касл аралында (Оңтүстік Бостон) естіген әңгімесінен туындаған. Бұл аңыз бойынша, ол лейтенант Роберт Массиге арналған ескерткішті көрді. Тарихи деректер бойынша, Масси 1817 жылы Рождество күні лейтенант Густав Дрейнмен карта ойыны кезінде туындаған даудан кейін семсерлік жекпе-жекте қаза тапты. Аңызға сүйенсек, басқа сарбаздар Дрейнге кек қайтарған, оны мас қылып, түрмеге қамап, қабырғаға тізгіндей беріп, күмбезге бекіткен. Алайда, Дрейннің өлімі туралы бұл мәлімет жалған; Дрейн кісі өлтіргені үшін әскери сотқа тартылып, ақталды. Аралда табылған қаңқа туралы хабар Поның маңызды көзі – Джоэл Хедлидің "Қабырғаға кірпішпен қамалған адам" атты еңбегінің шатастырылып еске түсірілуі мүмкін. Бұл еңбекте автор Италиядағы шіркеудің қабырғасында қамалған қаңқаны көргенін айтады. Хедлидің әңгімесінде "Амонтилладоның боксерімен" салыстыратын көптеген егжей-тегжейлі мәліметтер бар: жауды жасырын орынға қамау, кірпіштерді мұқият орналастыру, кек алу мотиві және құрбанның азапты сыбырлары. По Honoré de Balzac-тың "La Grande Bretèche" (Democratic Review, 1843 жылғы қараша) немесе оның досы Джордж Липпардтың "The Quaker City, or The Monks of Monk Hall" (1845) шығармаларында да осыған ұқсас тақырыптарды кездестірген болуы мүмкін. По Монтресордың отбасылық ұранын Джеймс Фенимор Куперден алған болуы мүмкін, ол бұл ұранды "Соңғы мохикан" (1826) романында қолданған. Дегенмен, По өзінің әңгімесін жеке қарсыласы Томас Данн Инглиске жауап ретінде жазды. По мен Инглиш бірнеше рет кездесіп, әдетте бір-бірінің әдеби карикатураларын жасаумен айналысты. По Инглиштің бір жазбасының шектен шығып кеткенін ойлады және 1846 жылы "New York Mirror" газетінің редакторларын жамандау үшін сотқа берді. Сол жылы Инглиш "1844, немесе С.Ф. күші" атты кек алуға негізделген роман жариялады. Романның сюжеті күрделі және түсініксіз болғанымен, құпия қоғамдарға сілтеме жасады және негізгі тақырыбы кек алу болды. Онда "Қара қарғаның" әйгілі авторы Мармадук Хаммерхед есімді кейіпкер бар, ол Поның "Қара қарға" поэмасына сілтеме жасап "Ешқашан" және "жоғалған Ленора" сияқты сөздерді қолданады. Бұл пародия Поны маскүнем, жалғаншы және қатыгез ғашық ретінде бейнелейді. По Инглиштің романына тікелей сілтемелер жасай отырып, "Амонтилладоның боксерімен" жауап берді. Мысалы, Поның әңгімесінде Фортунато 1844 жылғы құпия қоғамға ұқсас, масондардың құпия қоғамына сілтеме жасайды және тіпті 1844 жылы бейнеленгенге ұқсас бір ым-ишарат жасайды (бұл қиындық белгісі болды). Инглиш сонымен қатар жыланды тырнағымен ұстаған бүркіттің бейнесін қолданды, бұл Монтресордың жыланды басып тұрған аяғы бейнеленген гербіне ұқсас, бірақ бұл бейнеде жылан өкшеге шағып жатыр. Шындығында, "Амонтилладоның боксерінің" көп бөлігі 1844 жылғы романның жер астындағы күмбезде өтетін бір көрінесінен алынған. Сонымен, По "жазасыз жазалайды", өзінің әдеби кегі үшін есімді жарияламайды және "Композиция философиясы" эссесінде айтқандай, бірегей әсер беретін қысқа әңгіме (романнан айырмашылығы) жазады. По, кем дегенде, ішінара, ішімдікке қарсы күреске үгіттеген Вашингтон қозғалысынан да шабыттанған болуы мүмкін. Бұл топтың құрамына алкогольге тәуелділіктен арылған және басқаларды ішімдіктен аулақ болуға үрейлендірген адамдар кірді. По 1843 жылы саяси қызметке үміттену үшін ішімдік ішіп алғаннан кейін қозғалысқа қосылуға уәде берген болуы мүмкін. Осылайша, "Амонтилладоның боксері" - "қараңғылыққа толы әңгіме" болуы мүмкін, оның мақсаты адамдарды ішімдіктің қауіптілігін түсінуге жетелеу. Поны зерттеуші Ричард П. Бентон "Поның басты кейіпкері француз Монтресорының ағылшын тіліндегі нұсқасы" деген пікір білдірді және Поның Монтресордың прототипі "Клод де Бурдейль, Монтресор графы (17 ғасырғы саяси заговоршы, король Людовик XIII-нің әлсіз ерік-жігерлі інісі Гастон д'Орлеанның жанындағы адам" екенін дәлелдеді. "Белгілі интригашы және мемуар жазушы" алғаш рет По ғалымы Бертон Р. Полинмен "Амонтилладоның боксеріне" байланыстырылды. Фортунатоны өлтіру әдісіне шабыттанған тағы бір фактор – тірідей жерлеуден қорқу. Бұл әңгіменің жазылу кезеңінде кейбір табындарға тірідей жерленген жағдайда сыртқа сигнал беруге мүмкіндік беретін құрылғылар орнатылған. Мысалы, өліктің аяқ-қолына байланған қоңыраулар сыртқа сигнал беру үшін қолданылған. Бұл тақырып Фортунатоның қоңыраулы шапаны мен катакомбалардағы тірідей қамалуынан көрінеді. Поның өмірбаянын жазған Джон Инграм Сара Хелен Уитманға "Аллен" есімді адам Поның 1834 жылғы күзде "кірпіш зауытында жұмыс істегенін" айтқанын жазған хат жіберді. Бұл дереккөз Роберт Т. П. Аллен, Помен Вест-Пойнтта оқыған кезіндегі сыныптасы екені анықталды.
Бейімделулер
1944 жылы радиолық антологиялық серия "Сырлы шеңбер" оқиғаға негізделген эпизодты эфирге шығарды, онда Монтресор Фортунато жалдаған агенттермен ұрланып, жылдар бойы құлдыққа сатылған болып көрсетілген. Адаптация авторы аталмады. 1949 жылдың 11 қазанында "Suspense" телешоуы "Амонтилладоның кастрюлі" деген атаумен адаптацияны көрсетті, онда "Генерал Фортунато" рөлін Бела Лугози сомдады. 1949 жылы режиссер Жан Фаурез түсірген "Histoires extraordinaires à faire peur ou à faire rire" француздық антологиялық фильмінде Фернан Ледю Монтресор, ал Жюль Берри Фортунато рөлінде ойнаған оқиғаның адал және атмосфералық бейімделуі көрсетілген. Фильмде сонымен қатар Томас де Квинсидің екі әңгімесімен қатар Поның "Жүректің айтуы" әнінің де адаптациясы бар. 1951 жылы EC Comics журналы "Crime Suspenstories" #3 санында "Қан қызыл шарап" деген атаумен адаптация жариялады. Адаптация авторы Аль Фельдштейн, суретшісі Грэм Ингелс, мұқабасын Джонни Крейг салған. 1993 жылы Рас Кокран оны қайта басып шығарды. 1951 жылы Гилбертонның "Classics Illustrated" #84 журналы Джим Лавери салған суреттерімен адал бейімделуді ұсынды. Ол жылдар бойы бірнеше рет қайта басылды. 1953 жылы классикалық композитор Джулия Перри оқиғаға негізделген "Шинель" атты бір актілі опера жазды. 1959 жылы "Амонтилладоның кастрюлі" "Yours Truly, Johnny Dollar" эпизодында "Өлімнің кастрюлі" деген атаумен қайта айтылды. Эпизод 1959 жылдың 24 мамырында эфирге шықты, онда Боб Бейли Джонни Доллар рөлінде ойнады. 1960 жылы Editora Continental (Бразилия) Гедеоне Малаголаның "Classicos De Terror" #1 журналында адаптациясын жариялады. Роджер Корманның 1962 жылғы "Террор туралы әңгімелер" антологиялық фильмі бұл оқиғаны Поның "Қара мысық" әңгімесімен біріктіреді. Бұл еркін бейімделген нұсқасының тоны көңілді, және оның басты рөлдерін Питер Лорр (Монтресор Херрингбоун рөлінде) және Винсент Прайс (Фортунато Лукреси рөлінде) сомдайды. Екі оқиғаның бірігуі кісі өлтірушіге себеп береді: Фортунато Монтресордың әйелімен қарым-қатынаста болады. 1970 жылы Винсент Прайс "Эдгар Аллан Поның кешкі кеші" антологиялық фильмінде оқиғаны жеке оқыды. Бұл қойылымда Монтресор үлкен, бос асханада көрінбейтін қонаққа оқиғаны айтып береді. "Амонтилладоның кастрюлі" 1971 жылы Леон Жанно режиссерлігімен және Франциск Пиечканың Фортунато рөлімен поляк телефильміне айналдырылды. "Мейірімділер" - 1971 жылы шыққан "Түнгі галерея" сериясындағы эпизод, онда сюжетке ерекше бұрылыс қосылған: жертөледегі қарт жұп, әйелі (Имоген Кока) қабырғаны салып, Поның әңгімесінен цитата келтіреді, ал күйеуі (Король Донован) тербелістегі креслода пассивті отырады. Ол сөзін бітірген соң, жігіт орнынан тұрып, баспалдақпен жоғары көтеріледі. Әйелі өзін үйге қамап алады. 1975 жылы CBS Radio Mystery Theater кеңейтілген адаптация жасады, ол оқиғаға түпнұсқа емес жаңа деректер қосты, эпизод нөмірі 203, 1975 жылдың 12 қаңтары. 1976 жылы The Alan Parsons Project "Тауыл және қиял әңгімелер" альбомын шығарды, онда "Амонтилладоның кастрюлі" атты трек бар. 1995 жылы "American Masters" "Эдгар Аллан По: Жан терроризмі" атты эпизодты көрсетті, онда Джон Хард Монтресор, ал Рене Аубержоноис Фортунато рөлінде ойнаған 15 минуттық оқиғаның адаптациясы болды. Бұл қысқа фильм оқиғаның сөзбе-сөз адаптациясы болып табылады. "Амонтилладоның кастрюлі" 1998 жылы Марио Кавалли режиссерлігімен, Ричард Дикин сценарийімен және Антон Блейк Монтресор, Патрик Монктон Фортунато рөлінде ойнаған британдық фильмге айналды. 2003 жылы Лу Рид өзінің По тақырыбындағы "The Raven" альбомының кеңейтілген нұсқасына Виллем Дафо (Монтресор ретінде) және Стив Бускеми (Фортунато ретінде) орындаған "The Cask" атты адаптацияны енгізді. Эдгар Аллан Поның "Амонтилладоның кастрюлі" (2011) Дэвид Джей М Билевич пен Фрэнк Тирио, Дж. Оны Тэд Сиехановски режиссерлік етті, Джо Серкох продюсерлік етті, DijitMedia, LLC/Orionvega компаниясы шығарды. Ол 2013 жылы аймақтық "Эмми" сыйлығының жеңімпазы болды. 2013 жылы Ланс Тейттің сахналық адаптациясы оқиғаның Франциядағы Ницца қаласында өтетінін көрсетті. 2014 жылы Кит Каррадин Джон Чарльз Джопсонның "Террор" атты толықметражды фильмінде ойнады. 2014 жылы "Comedy Bang! Bang!" телесериалы Вейн Койнмен бірге Хэллоуин эпизодындағы "Трагедия - комедия плюс слим" деп аталатын сегментте пародиалық адаптацияны қамтыды. Бұл нұсқада Фортунато тірі қалды және шоудың бас жазушысы ретінде ақы төленеді, бірақ ол қамауға алынбайды. 9-маусымындағы төртінші эпизод "American Masters" телесериалы "Эдгар Аллан По: Жан терроризмі" әңгімені бейімдейді. 2017 жылдың 17 қазанында Udon Entertainment Manga Classics желісі "Амонтилладоның кастрюлі" манга форматындағы адаптациясын қамтыған "Эдгар Аллан Поның әңгімелері" кітабын шығарды. Оның 2017 жылдың көктемінде шығуы жоспарланған. 2023 жылы Майк Флэнаганның "Usher үйінің құлауы" адаптациясында оқиға Поның көптеген туындыларының бірі болып табылады және Usher империясының негізі ретінде қолданылады. Сериалда қарсыласы Фортунато Руфус Грисволд деп аталды, ол Fortunato компаниясының бас директоры. Мэделин мен Родерик Ашерлер баяндаушылардың орнына қойылған. Олар отбасылық компанияны басып алу үшін және олардың ата-аналары кедейлікте қайтыс болуына және Ашерлердің жетімдікпен өсуіне себеп болған Руфусты өлтіруге ниетті. Олар "Амонтилладоның кастрюлі" оқиғасымен салыстырылатын тәсілмен осы мақсатына жетеді.