Кіріспе

Ұлттық жалау

Швейцарияның ұлттық жалауы (Schweizerfahne; ; ; ; Vexillum Helvetiae) төртбұрышты қызыл фонның ортасында ақ крестті бейнелейді. Ақ крест швейцариялық крест немесе федералды крест деп аталады. Оның қабырғалары теңқабырлы, ал ұзындығы мен енінің арақатынасы 7:6. 2017 жылы фонға қатысты кресттің мөлшері 5:8 деп белгіленді. Ватикан қаласының жалауымен бірге, швейцариялық жалау әлемдегі екі шаршы ұлттық жалаудың бірі болып табылады. Ақ крест 13-шы ғасырдың соңында немесе 14-шы ғасырдың басында құрылғаннан бері Ескі Швейцария Конфедерациясының далалық белгісі ретінде қолданылып келеді (жауынгерлердің киімдеріне және кантондардың соғыс жалауларына зығыр жолақтары түрінде). Оның символикасы 1889 жылы Швейцария Федералдық Кеңесімен «бір мезгілде христиандық крест символы және Ескі Конфедерацияның далалық белгісін» көрсетеді деп сипатталды. Швейцарияның азаматтық және мемлекеттік жалауын швейцариялық кемелер, қайықтар және мемлекеттік емес ұйымдар пайдаланады. Оның пішіні тіктөртбұрышты және 2:3 арақатынасына ие. Қызыл Кресттің эмблемасы – түстері ауыстырылған швейцариялық жалау.

Дизайн

2017 жылғы ту туралы заңға (SR 232.21) сәйкес, "швейцариялық туда шаршы фонда швейцариялық крест бейнеленген". Әскери-теңіз туы және азаматтық авиация ұшақтарын тану үшін ерекше ережелер қарастырылған. Швейцариялық крест – "қызыл фонда тік, бос тұрған, ақ крест, оның барлық қабырғалары тең, енінен 1/6 ұзын". Тудың ағылшын тіліндегі сипаттамасы: "Gules, a cross coupée argent".

Қатысуы

Кресттің пропорциялары 1889 жылдан бері бекітілгенімен, кресттің туға қатысты мөлшері (кресттің тудың шетінен бөліп тұратын жиектің ені) 2017 жылға дейін ресми түрде бекітілмеген. Ту туралы заңға қосымшада жиектің ені кресттің қабырғаларының енімен бірдей болуы тиіс екені көрсетілген, сондықтан кресттің жалпы биіктігі тудың биіктігінің 20:32 = 5:8 бөлігін құрайды (яғни, жиектің ені 6:32 = 3:16). Бұл қатынас Швейцария Қарулы Күштері қолданатын ту ережесінде «вексиллиологиялық ұсыным» ретінде де келтірілген. Белгіленген 20:32 = 62,5% мөлшерінен үлкен крестің тулары кеңінен қолданылады; жиі кездесетін қатынастар 20:26 ≈ 76,9% және 20:28 ≈ 71,4% құрайды. Әскери теңіз туы үшін де кресттің биіктігіне қатысты мөлшері 5:8, ал крест пен тудың енінің қатынасы 5:12 болып табылады.

Орта ғасырлар

Ақ кресттің түпкі тегі үш қарсы тұратын аңызға байланысты: Фиван легионына, 12 ғасырдан бастап куәландырылған Рейхстурмфанеге (Императорлық соғыс туына) және Арма Кристиге, олар үш ормандық кантонды ерекше құрметтеген. Габсбург королі Рудольф I Бесансонға жасаған жорығында 1289 жылдан бастап оларға бұрын біртекті қызыл туға қоюға рұқсат берген деген аңыз бар. Ескі Швейцария Конфедерациясының біріккен әскерлерін анықтау белгісі ретінде ақ крест алғаш рет Лаупен шайқасында (1339) қолданылды, онда ол жауынгерлердің киімдеріне екі жолақты мата түрінде тігілді. Бұл Габсбург Австриясының қызыл Георгий кресінен және Бургундия мен Максимилиан I қолданған Андрей кресінен ерекшеленді. Конфедерацияны жеке кантон емес, далалық белгі ретінде бейнелейтін алғашқы ту 1422 жылы Арбедо шайқасында қолданылған болуы мүмкін (әсіресе Швиц кантоны қатыспаған). Бұл үшбұрышты қызыл ту, созылған ақ крестпен. Осылайша, ақ крест бастапқыда жауынгерлерді анықтау үшін бекітілген далалық белгі болды, кейіннен кантондық туларға да қосылды. 1513 жылғы Люцерн жылнамасы 1470 жылдардағы Бургундия соғыстарының шайқас көріністерінде ақ крест қосылған кантондық туларды көрсетеді. Бұл контексте, ақ крест қосылған Швицтің қызыл туы Швейцарияның кейінгі туына ұқсас көрінеді. Суреттелген жылнамалардағы басқа бейнелерде Швицтің туы асимметриялық ақ крестпен, егжей-тегжейлі салынған. 1450-1520 жылдары қалыптасқан конфедерацияның символы – ақ крест болды, міндетті түрде қызыл фонда емес, бірақ қолданыстағы туларға бекітілді, сондықтан ол қызыл түсті кантондық туларда қызыл фонда пайда болды, әсіресе Швицтің біртекті қызыл туында.

Ерте заманауи

Конфедерацияны бейнелейтін жеке жалаудың алғашқы нақты айтылуы 1540 жылы Швейцарияның өз серіктесі Ротвейль қаласына, Ланденберг иелеріне қарсы туған дауға көмекші күш жіберген кезде болды. Тагсацзунг Ротвейльге жіберілген швейцариялық көмекшілерге "ақ тік кресті бар қызыл ту" беру керек деп шешті. Конфедерация Кресі (Eidgenossen Crütz) термині алғаш рет 1533 жылы қолданылған. Швейцарияның бейтараптық саясатының арқасында 1540 жылдан кейін швейцариялық конфедерация әскерлері ешқандай әскери қақтығысқа қатыспады. Осының салдарынан конфедерацияның далалық белгісі қолданыстан шықты. Сонымен қатар, бұрынғы далалық белгі осы кезеңде Конфедерацияның бейнесіне айналды, бірақ толыққанды ресми геральдикалық эмблема мәртебесіне ие бола алмады. Крест 1547 жылы Якоб Стампфердің құйған Патенмедалінде Швейцария Конфедерациясының символы ретінде бейнеленген, және Конфедерация Францияның Клод ханшайымын шүкірлікке бөлеу үшін осы медальді сыйлық ретінде тапсырды. Крест осыған ұқсас медальдарда және ерте замана кезеңінде де кездеседі, бірақ 17 ғасырдағы Конфедерацияның көптеген символдық бейнелерінде федералды крест жоқ. 16 ғасырдың соңынан бастап жеке кантондардың әскерлері ақ крест дизайнына негізделген тудың түрін қабылдады. Мұндай туларда әдетте тиісті кантондық түстерде жолақты фонда алаңның шетіне салынған ақ крест бейнеленген. Осы түрінен 17 ғасырда швейцариялық жалдамалы әскер полктері де қолданған жалынды (flammé) әскери ту пайда болды. Flammé дизайны 18 және 19 ғасырлардағы әскери тулар үшін танымал болды. 1703 жылы Берн әскерлері үшін фламе туы ордонанс ретінде енгізілді.

Жеке пайдалану

Жыл бойы жеке және коммерциялық ғимараттарда патриотизмді білдіру мақсатымен, әсіресе ауылдық жерлерде және көбінесе кантондық және муниципалдық тулармен бірге қолданылады. 1 тамыздағы Швейцарияның Ұлттық күнінде көшелер мен ғимараттар дәстүрлі түрде швейцариялық тулармен және мата байрақтармен безендіріледі. Швейцария туын киімге жапсыру немесе киімде көрсету 21-ші ғасырдың басындағы "Швейцариялық" мода трендімен бірге көбейді, ал бұрын мұндай туды қолдану көбінесе консервативті және оңшыл ағымдармен шектелген еді. Ту мен герб тауарлардың дизайнында жиі қолданылады (көбінесе федералдық заңға қайшы келеді, төменде қараңыз); мысалы, швейцариялық армия пышақтарын өндіретін және осы пышақтарды швейцариялық армияға жеткізетін Victorinox және Wenger компанияларының логотиптері швейцария гербіне негізделген.

Ресми пайдалану

Федералды, кантондық және муниципалды мемлекеттік ғимараттарда туды көрсетудің бірыңғай үлгісі немесе ережесі жоқ. Көптеген мемлекеттік ғимараттарда флагштоктар орнатылған (көбінесе федералды, кантондық және муниципалды тулар үшін бір-бірден), бірақ тулар жыл бойында емес, немесе тек Ұлттық күнінде ғана көтеріледі. Бернде Федералдық жиналыс отырыс кезінде Федералды сарайдың күмбезіне туы ілінеді.

Құқықтық қорғау

Швейцарияның, кантонның немесе муниципалитеттің мемлекеттік билік органы орнатқан туын немесе гербін жою, алып тастау немесе оны құрметсіздікке ұшырату федералдық қылмыстық кодекске сәйкес ақшалай айыппұл салуға немесе үш жылға дейін бас бостандығынан айыруға әкеп соғады. Швейцария кресін, Швейцария туын немесе Швейцария гербін коммерциялық мақсатта пайдалану 1931 жылғы "Мемлекеттік гербтерді және басқа да мемлекеттік нышандарды қорғау туралы" федералдық заңмен техникалық түрде тыйым салынған, бірақ бұл тыйым іс жүзінде орындалмады. Швейцария гербінің коммерциялық қолданылуының артуы 2017 жылдан бері күшіне енген "Swissness ережелері" (Swissness Verordnung) деп аталатын бірқатар федералдық ережелерді қабылдауға әкелді. 2017 жылғы "Гербтерді қорғау заңы" (Wappenschutzgesetz, Loi sur la protection des armoiries, SR 232.21) қазір Швейцария гербінің коммерциялық қолданылуын тыйым салады (ол "үшбұрышты қалқандағы Швейцария кресі" деп анықталады). Швейцария туын пайдалану, егер бұл қолдану "алаяқтық тудырмаса және қоғамдық тәртіпке, моральға немесе қолданыстағы заңға қайшы келмесе" шартымен рұқсат етіледі. 2010 жылға дейін тіркелген тауар таңбалары үшін "бұрынғы қолдану құқығы" қарастырылған.

Ықпал

Халықаралық Қызыл Крест комитеті қолданатын Қызыл Крест символы – ақ түстегі қызыл крест – 1864 жылғы алғашқы Женева конвенциясында, дала армияларындағы жараланғандардың жағдайын жақсарту туралы конвенцияда жарияланған қорғау символы болды. Халықаралық Қызыл Крест комитетінің мәліметінше, бұл дизайн Швейцарияны және оның негізін қалаушысы, швейцариялық Генри Дюнантты құрметтеу мақсатында, Швейцария туының түстерін кері бұрып, Швейцария туына негізделген. Рим Папасының швейцариялық гвардиясының қазіргі туын 1912-14 жылдары командир Жюль Репонд жасаған. Дизайн 18 ғасырдағы швейцариялық гвардия полкінің тулары негізіндегі швейцариялық крест дизайнынан тұрады, жоғарғы жағында биліктегі папаның гербі, төменгі жағында Юлий II-нің Della Rovere гербі және ортасында командирдің гербі бар виньетка орналасқан.