Кіріспе
Құс түрлері
Африкалық пингвин (Spheniscus demersus), сондай-ақ Кейп пингвини немесе Оңтүстік Африка пингвини деп аталады, Оңтүстік Африка суларында ғана таралған пингвин түрі. Барлық пингвиндер сияқты, ол ұша алмайды, денесі су өткізбейтін, қанаттары қатайып, теңізде жүзуге бейімделген қанаттарға айналған. Ересек пингвиндердің салмағы орташа еседі, ал бойы орташа. Бұл түрдің көзінің үстінде ерекше қызғылт түсті тері бөліктері және қара бет маскасы бар. Дененің жоғарғы жағы қара, ал ақ төменгі жағы анық бөлінген, олар дақталған және қара жолақпен белгіленген. Африкалық пингвиндер қуа жететін балықтар және кальмарлармен қоректенеді. Бұрын өте көп болған африкалық пингвиннің саны бірнеше қауіптің салдарынан жылдам азайып барады және ол жойылу қаупі бар түрлерге жатқызылған. Бұл – тартымды түр және туристердің арасында танымал. Бұл түрді «қара аяқты пингвин» және «есек пингвин» деп те атайды, себебі олар есекке ұқсас дауыс шығарады (бірақ Оңтүстік Америка пингвиндерінің де бірнеше туысқан түрлері осындай дыбыс шығарады). Оларды Оңтүстік Африка және Намибия жағалауларында кездестіруге болады.
Таксономия
1747 жылы ағылшын табиғаттанушысы Джордж Эдвардс өзінің "Сирек Құстардың Табиғи Тарихы" атты еңбегінің екінші томына африкалық пингвиннің суреті мен сипаттамасын қосты. Ол пингвинге "The Black Footed Penguins" деген ағылшынша атау берді. Эдвардс қолмен боялған гравирасын Лондонға әкелінген екі сақталған нұсқаға негіздей келіп жасады. Ол олардың Ізгі Үміт мүйісінің жанынан жиналған болуы мүмкін деп болжады. 1758 жылы швед табиғаттанушысы Карл Линней өзінің "Systema Naturae" еңбегінің он бірінші басылымын жаңартқанда, африкалық пингвинді аралаушы альбатроспен бірге Diomedea туысына жатқызды. Линней оның қысқаша сипаттамасын берді, Diomedea demersa есімді екі атауын ойлап тапты және Эдвардстың еңбегіне сілтеме жасады. Қазіргі кезде африкалық пингвин 1760 жылы француз зоологы Матурин Жак Бриссон енгізген Spheniscus туысына, жолақты пингвиндермен бірге жатқызылады. Spheniscus туысының атауы ежелгі грек тіліндегі σφήν (sphēn) сөзінен шыққан, ол "қияқ" дегенді білдіреді және жануардың жұқа, қияқты қанаттарына сілтеме жасайды. Demersus сөзі латын тілінде "суға бату" дегенді білдіреді (демергере сөзінен – "батыру"). Жолақты пингвиндер негізінен Оңтүстік жарты шарда кездеседі, Оңтүстік Американың оңтүстігінде Гумбольдт және Магеллан пингвиндері, ал экваторға жақын Тынық мұхитында Галапагос пингвині таралған. Олардың сыртқы түрі, түсі және мінез-құлқы бір-біріне ұқсас.
Сипаттама
Африкалық пингвиндер бойға 70 см дейін өседі және салмағы 2.2 кг-дан 6.5 кг-ға дейін жетеді. Африкалық пингвиннің мүсік ұзындығы әр түрлі, әдетте 6.3 см-дан 7.6 см-ға дейін өседі. Көздің үстіндегі тер бездері құстардың қанын салқындатады, ал температура көтерілген сайын қан ағыны артып, бездер қызғылт түске айналады. Бұл түрдің жыныстық диморфизмі шамалы; аталықтары аналықтарынан сәл үлкен және мүсіктері ұзын. Жасөспірімдерде ересектердің айқын, шекараланған белгілері жоқ, бірақ оның орнына сұрғылт көгілдірден қоңырға дейін өзгеретін қараңғы үстіңгі бөліктері бар; ақшыл астыңғы бөліктерінде дақтар мен жолақ жоқ. Мүсігі Гумбольдт пингвиніне қарағанда сүйір. Африкалық пингвиннің түсі – қарама-қарсы көлеңкелеу деп аталатын қорғаныш түсінің бір түрі. Құстардың ақ түсті астыңғы жағы су астындағы жыртқыштарға көрінбейді, ал жоғарыдан қарағанда пингвиндердің қара арқасы сумен үйлеседі. Африкалық пингвиндер Гумбольдт, Магеллан және Галапагос пингвиндеріне ұқсас және туыс деп саналады. Африкалық пингвиндердің сыртқы келбеті өте танымал, кері тісті ат тұяғы пішіндес, қалың қара жолақтары бар. Олардың қара аяқтары мен әр түрлі пішіндегі және мөлшердегі қара дақтары болады. Магеллан пингвиндерінің ұқсас жолақты белгілері бар, бұл екеуін шатастыруға себеп болады; Магеллан пингвинінің мойны мен кеудесінде екі жолақ бар, ал Африкалық пингвинінде бір жолақ бар. Бұл пингвиндерді "есек пингвині" деп те атайды, себебі олар қатты дауыс шығарады.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Африкалық пингвин Африканың оңтүстік-батыс жағалауында ғана кездеседі, Намибия мен Алгоа шығанағы арасындағы 24 аралдағы колонияларда тіршілік етеді, Оңтүстік Африканың Порт-Элизабет қаласына жақын орналасқан. Басқа бір құрлықтағы колония тек Намибияда ғана бар, бірақ ол қашан құрылғаны белгісіз. Боулдерс жағажайы – жағажай, жүзу және пингвиндерге байланысты танымал туристік орын. Пингвиндер адамдардың бір метрге дейін жақындауына рұқсат береді. Африкалық пингвиндердің көбейетін популяциялары әлемнің көптеген зообақтарында ұсталып өсірілуде. Африканың оңтүстік-батыс жағалауынан тыс жерде колониялар табылған жоқ, алайда шатасқан (көбінесе жас) пингвиндер кейде әдеттегі ареалдан тыс жерлерде кездесуі мүмкін.
Халық саны
XIX ғасырдың басында шамамен 4 миллион африкалық пингвин болған. 1910 жылы шамамен 1,5 миллион африкалық пингвиннің санының тек 10% ғана XX ғасырдың соңында қалды. Намибия мен Оңтүстік Африкада көбейетін африкалық пингвиндердің саны индустриалдық дәуірге дейін 95%-ға төмендеді. Бүгінде олардың көбеюі негізінен Намибиядан Оңтүстік Африканың Алгоа шығанағына дейінгі 24 аралмен шектеледі, Боулдерс-Бич колониясы осы ереженің ерекшелігі болып табылады. 2000 жылы жалпы саны шамамен 150 000–180 000-ға дейін азайды. Олардың 56 000-ы Дассен аралы колониясына, ал 14 000-ы Роббен аралы колониясына тиесілі болды. Оңтүстік Африкадағы Дайер аралындағы колония 1970 жылдардың басында 46 000-нан 2008 жылы 3 000-ға дейін төмендеді. 2008 жылы Намибияда 5 000 көбелек жұбы бар деген есеп болды. 2010 жылы африкалық пингвиндердің жалпы саны 55 000-ға бағаланды. 2000 жылдан 2010 жылға дейінгі азаю қарқыны бойынша, африкалық пингвиннің 2026 жылға қарай табиғатта жойылуы күтілуде. 2012 жылы Оңтүстік Африкада шамамен 18 700 көбелек жұбы бар деген есеп болды, олардың көп бөлігі Алгоа шығанағындағы Сент-Круа аралында шоғырланған. 2019 жылы Оңтүстік Африка мен Намибиядағы көбелек популяциясы тарихи төмен деңгейге – 20 850 жұпқа дейін төмендеді.
Диета
Африкалық пингвиндер ашық теңізде азықтанады, онда олар сардина (соның ішінде көк пилчард), мыс макрель, қызыл көзді дөңгелек сірке балығы және анчоустар (әсіресе еуропалық анчоус және Оңтүстік Африка анчоусы) сияқты пелагикалық балықтармен қоректенеді. Пингвиндер әдетте жағадан шамамен [қашықтық] ішінде жүзеді, бірақ ересек балапандарды өсіргенде бұл қашықтық [қашықтықтан] асады.
Өсіру
Африкалық пингвин бір жұпқа адал болады, колониялар құрып көбейеді және жұптар жыл сайын бірге ұялайтын жерге оралады. Оның көбею маусымы ұзаққа созылады, Оңтүстік Африкада наурыздан мамырға дейін, ал Намибияда қарашадан желтоқсанға дейін ұя салу ең көп кездеседі. Пингвиндер қауырсындары су өткізбейтін болғанша теңізде азық іздеуге шамасы келмейді, сондықтан қауырсын ауысу кезеңінде ашаршылыққа шыдайды. Африкалық пингвиндер жұмыртқалайтын уақытқа дейін өмірінің көп бөлігін теңізде өткізеді. Ұрғашы пингвиндер шамамен 10 жыл бойы өрбуге қабілетті. Материктегі жоғары деңгейдегі жыртқыштардың болуына байланысты, африкалық пингвиндер ірі сүтқоректілер мен табиғаттың сынақтарынан қорғаныш іздеп, жағалаудағы аралдарға тығылады. Бұл пингвиндер әдетте температураның төмен болатын қыс мезгілінде көбейеді. Африкалық пингвиндер күннің ыстығында жұмыртқалары қатты қызғанда тастап кетеді, ал тасталған жұмыртқалар ыстыққа шыдамайды. Жұмыртқалары тауық жұмыртқасынан 3-4 есе үлкен болады. Ең жақсы жағдайда, жұмыртқалар гуано қабатына қазылған ұяда (температураны дұрыс реттеуге мүмкіндік береді) инкубацияланады, бірақ гуано қорларының кеңінен алынуы көптеген колонияларда мұндай ұя салу мүмкін емес етеді. Оның орнына, пингвиндер құмға шұңқыр қазып, тас пен бұталардың астына ұя салады немесе ұя салатын қораптарды пайдаланады. Пингвиндер балаларына үш апта бойы құрлықта күтім жасайды, содан кейін балапандар ата-аналары азық іздегенде күндіз жалғыз қалдырылуы мүмкін. Балапандар жиі жыртқыштардың шабуылына ұшырайды немесе ыстық күннен қурап қалады. Ата-аналар әдетте балапандарын таңертең немесе кешке тамақтандырады. 2015 жылы азық іздеу жағдайы жақсы болған кезде, құс аралындағы колонияда еркек пингвиндер ұрғашы пингвиндерден көп дүниеге келді. Еркек балапандардың өсу қарқыны мен ұшқандағы салмағы жоғары болғандықтан, ұшқаннан кейін ұрғашыларға қарағанда ұзақ өмір сүруі мүмкін. Бұл, осы түрдегі ересек ұрғашы пингвиндердің өлім-жітімі жоғары болуымен байланысты, ересектер арасындағы жыныс арақатынасының өзгеруіне әкелуі мүмкін және әйел африкалық пингвиндерге көмектесетін қорғау стратегияларының қажеттігін көрсетеді.
Жауыздық
Африкалық пингвиннің табиғаттағы орташа өмір сүру ұзақтығы 10-нан 25 жылға дейін, ал тұтқында 30 жылға дейін жетеді. Африкалық пингвиндердің теңіздегі негізгі жыртқыштары акулалар мен теңіз түлеулері болып табылады. Ұя салған кезде кельп-қазбалар, мыс-генеттер, мангустар, қарақалдар, үй мысықтары мен иттің пингвиндер мен балапандарына шабуылдауы мүмкін. Қолдауға лайықты қуыстар немесе ұялар болмаған жағдайда, пингвиндер ашық жерде көбейсе, құрлықтағы жыртқыштардан өлім көрсеткіші артады.
Тарихи пайдалану
Африкалық пингвин жұмыртқалары деликатес саналды және 1970 жылдарға дейін желініп, сатылымға жиналды. 1950 жылдары олар Дассен аралынан жиналып, жақын жердегі қалаларда сатылды. 1953 жылы 12 000 жұмыртқа жиналды. 1950 жылдардың соңында кейбір француздық шеф-аспаздар Оңтүстік Африканың батыс жағалауындағы аралдардан жиналған африкалық пингвин жұмыртқаларын қамтитын рецепттерге қызығушылық танытып, жыл сайын шағын көлемде тапсырыс берді. 1960 жылдардың ортасында жұмыртқалар мыңдаған санда жиналып, ондағандап сатылды, әрбір клиент екі ондықтан аспайтын жұмыртқаға шектелді. Африкалық пингвин жұмыртқаларын жинау практикасы, жаңа салынған жұмыртқалар ғана сатылатынын қамтамасыз ету үшін, жинауға бірнеше күн бұрын табылған жұмыртқаларды сындыруды қамтыды. Бұл Кейп жағалауындағы африкалық пингвиндер популяциясының күрт төмендеуіне әкелді, ал бұл төмендеу пингвиндердің илеуін салу үшін қолданатын материалды жойған тыңайтқыш ретінде пайдалану үшін аралдардан гуаноның алынып тасталуымен күшейді.
Мұнайдың төгілуі
Пингвиндер теңізде жүзген кезде мұнай төгілуінен, кеме апаттарынан және танкерлерді тазалаудан туындаған мұнай-химиялық заттардың олардың мекен ету ортасын ластауына осал. Африкалық пингвиндерге мұнайдың зияны 1930 жылдарға дейін жетеді. Африкалық пингвиндердің мұнай төгілуіне ұшырауы созылмалы (теңізге үнемі аз мөлшерде мұнай төгілуі) және жедел (бір реттік ірі мөлшерде мұнай төгілуіне байланысты теңіз апаттары) сипатта болады. Оңтүстік жарты шардың көптеген пингвин түрлері мұнай төгілуінен зардап шекті. 1948 жылы Esso Wheeling танкері батып, оның салдарынан Дайер аралындағы мыңдаған пингвин мұнайға малып, өлді. 1953 жылы Sliedrecht танкерінің зардап шегуінен және Табель шығанағына жақын мұнай төгілуінен кейін жағаға өлген пингвиндермен қатар, түрлі құстар, балықтар және басқа да теңіз жануарлары шықты. 1971 жылы SS Wafra мұнай төгілуі Дайер аралындағы африкалық пингвиндер колониясына әсер етті. 1972 жылы Oswego Guardian және Texanita кемелерінің соқтығысуынан төгілген мұнай шамамен 500 пингвиннің мұнайға малуына себеп болды. 1975 жылы газеттер кеме апаттарынан және теңіздегі балластық суды төгуден ондаған мың африкалық пингвиннің қаза тапқанын хабарлады. Сол кезде Суэц каналы қираған кемелермен толып тұрғандықтан, Ізгі Үміт мүйісі арқылы ай сайын 650 мұнай танкері өтіп, теңіз трафигі күшті өсті. 1983 жылы Кастильо де Белверден төгілген мұнайға Дассен аралындағы пингвиндердің ұшырауы да олардың сол кездегі қорғау статусын ескере отырып, алаңдаушылық тудырды, бірақ басым жел мен ағысқа байланысты тек қана баклан мұнайға малды.
1994 жылғы "МВ Аполлон" теңіз апаты
1994 жылы "МВ Аполлон" кемесінің батып, одан кейін мұнай төгілуі салдарынан африкалық пингвиндер көптеп зардап шекті. 10 000 пингвин жиналып, тазартылды, бірақ олардың жартысынан да азы ғана тірі қалды.
2000 ж. М.В. Қазынашылық дағдарысы
2000 жылы 23 маусымда темір кен тасымалдайтын MV Treasure танкері Оңтүстік Африкадағы Роббен аралы мен Дассен аралы аралығында суға батып, апатқа ұшырады. Ол мұнай шығарып, жағалаудағы құстардың бесiнше болмаған дағдарысын туғызды және осы сезімтал түрдің рекордтық көбею маусымының ең жақсы кезінде 19 000 ересек пингвин майға малынды. Майланған құстарды Кейптаундағы тасталып қалған пойыз жөндеу цехына апарып, күтімге алды. Дассен аралынан және басқа да аймақтардан майға малынбаған тағы 19 500 пингвин мұнай төгілгенге дейін шығарылып, Кейптауннан шамамен 800 километр шығысқа қарай босатылды. Бұл жұмысшыларға құстар ұзақ жүзуді аяқтамас бұрын, мұнайланған суларды және жағалауларды тазалауға жеткілікті уақыт берді (пингвиндерге бұл сапар бірден үш аптаға дейін алды). Кейбір пингвиндерге есім қойылып, олар көбею орындарына қайта жүзіп бара жатқанда радиобайланыс арқылы қадағаланды. Он мыңдаған еріктілер құтқару және қалпына келтіру жұмысына көмектесті, ал бұл процесті Халықаралық жануарларды қорғау қоры (IFAW) және Оңтүстік Африканың жағалау құстарын қорғау қоры (SANCCOB) бақылады. Жұмыс үш айдан астам уақытқа созылды. Бұл тарихтағы ең ірі жануарларды құтқару операциясы болды; 91% астам пингвиндер сәтті қалпына келтіріліп, босатылды – мұндай үлкен халықаралық қолдаусыз осы жетістікке қол жеткізу мүмкін емес еді. «Treasure» мұнай төгілуі сияқты трагедиялардан кейін Африкалық пингвиндерді тұтқындықта өсірудің оң нәтижелеріне байланысты, бұл түр тұтқындықта көбейту бағдарламасына жарайтын "үлгі" саналады, мақсаты – ұрпақты жабайы табиғатқа жіберу. Алайда, құс грипінің жаңа штаммдарының таралуынан қаушадану осы жағдайдың маңызды мәселесі болып табылады. Құстарды құрлық ішіне әкелу пингвиндерді паразиттерге және ауру тасымалдаушыларға, мысалы, құс грипін тасымалдайтын масаларға ұшыратуы мүмкін, бұл қалпына келтірілген пингвиндердің жылдық өліміне 27% себеп болады.
2016 және 2019 жылдар Нгкура порты
2016 жылы Нгура портында жанармай құю жұмыстары басталғаннан бері мұнайдың шағын көлемде төгілуі орын алды. Жанармай құю – кемелерді жанармаймен жабдықтау процесі, нәтижесінде мұнай төгілуіне және мұнайлы дақтардың суға түсуіне мүмкіндік бар. Осы төгілген мұнайдың салдарынан жүздеген африкалық пингвин зардап шекті, себебі порт Сент-Круа аралындағы пингвиндердің көктемдеу орындарына және көршілес Жалиль және Брентон аралдарындағы теңіз құстарының мекендеу орындарына өте жақын орналасқан.
Балық шаруашылығымен бәсекелестік
Сардина мен анчоустың коммерциялық балық аулауы, пингвиндердің екі негізгі азық түрі, осы пингвиндерді жағадан алыс іздеуге және нашар қоректік құндылығы бар азыққа көшуге мәжбүр етті.
Қорғау мәртебесі
Африкалық пингвин – Африкалық-Еуразиялық су құстары туралы келісімге (AEWA) қолданылатын түрлердің бірі. 2010 жылдың қыркүйегінде АҚШ-тың жойылып бара жатқан түрлер туралы заңы бойынша қорғауға алынып, қауіпті түр ретінде тізілді. Тәжірибелерде тиімділігі дәлелденген (бірақ басқаруға көп күш-жігер жұмсауды қажет етеді). 1968 жылы құрылған SANCCOB қазіргі таңда Оңтүстік Африка үкіметі тарапынан Оңтүстік Африканың жағалауындағы теңіз құстарына қатысты төтенше жағдайларға жауап беруге уәкілеттік алған жалғыз ұйым болып табылады және MV Treasure мұнай төгілуі кезінде атқарған рөлі үшін халықаралық деңгейде танымал. Кейптаун университетінің Фицпатрик Африкалық орнитология институты 2003 жылы жүргізген модельдеу нәтижесінде, майланған африкалық пингвиндерді қалпына келтірудің арқасында қазіргі популяция SANCCOB-тың қалпына келтіру жұмыстары болмаған жағдайдағыдан 19%-ға артық екені анықталды. 2015 жылдың ақпан айында Дайер аралын қорғау қоры Оңтүстік Африканың Гансбай қаласында Африкалық пингвин және теңіз құстарына арналған қауіпсіздік орталығын (APSS) ашты. Орталықты сол кездегі Туризм министрі Дерек Ханеком ашты, ол Дайер аралын қорғау қоры жүргізетін теңіз құстарының зерттеу орталығы болып қызмет етеді. Сондай-ақ, орталық жергілікті білім беру жобаларын іске асырады, халықаралық теңіз еріктілерін қабылдайды және теңіз құстарын ұстау техникасын және оңалту ережелерін жақсартуға ұмтылады.
Тұтқындық
Африкалық пингвиндер әлемдегі зоопарктарда кең таралған түр. Олар ерекше төмен температураны қажет етпейтіндіктен, көбінесе ашық қоршауларда ұсталады. Олар тұтқындық ортаға жақсы бейімделеді және отбасының басқа түрлерімен салыстырғанда өршіту оңай. Еуропадағы EAZA көбейткіштік бағдарламасын Нидерландыдағы Artis Royal зоопаркы реттейді, ал АҚШ-та SSP бағдарламасын AZA бірлесіп басқарады. Мақсаты – резервтік тұтқын популяциясын құру, сондай-ақ табиғи ортадағы популяцияны сақтауға көмектесу. 2010 мен 2013 жылдар аралығында американдық зоопарктар табиғи (жабайы) популяцияны қорғауға 300 000 доллар жұмсады.