Кіріспе

Ендөрейлік алап (,/ɛ//n//d//oʊ/'/r//iː//.//ɪ//k/ ENdohREEik; сондай-ақ эндорейлік алап және эндорейлік алап) – суды әдетте сақтап, басқа, сыртқы су қоймаларына (мысалы, өзендер мен мұхиттарға) ағып шығуға мүмкіндік бермейтін дренаж алабы; оның орнына су ағыны тұрақты және маусымдық көлдерге, батпақтарға құйылады, олар булану арқылы тепе-теңдікке келеді. Ендөрейлік алаптар жабық алаптар, терминалдық алаптар және ішкі дренаж жүйелері деп те аталады. Ендөрейлік аймақтар ашық көлдермен (экзорейлік аймақтар) қарама-қарсы, онда жер бетіндегі сулар ақырында мұхитқа ағып түседі. Жалпы, мұхитқа жететін жер асты су ағындары бар су алаптары эндорейлік емес, крипторхейлік деп есептеледі. Ендөрейлік алаптар жергілікті базалық деңгейлерді құрайды, олар жақын жерлердегі эрозия және шөгінді процестерінің шегін анықтайды. Ендөрейлік су объектілеріне әлемдегі ең ірі ішкі су қоймасы – Каспий теңізі кіреді.

Эндорхейлік көлдер

Эндорхейк көлдер (терминалды көлдер) – мұхитқа немесе теңізге құймайтын су қоймалары. Жер бетіне түсетін судың көп бөлігі өзендер, көлдер және батқылық жерлер арқылы мұхиттар мен теңіздерге сіңіп өтеді. Эндорхейк көлдерге ұқсас, жабық су алаптарында (эндорхейк су алаптары) орналасқан су қоймаларының класы бар, онда жергілікті топография судың мұхиттар мен теңіздерге ағып кетуіне кедері келтіреді. Бұл эндорхейк су алаптары (өзендерде немесе көлдердегі судың беттік ағыны, булану және сіңу арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етеді) көбінесе су жинағыштар деп аталады. Эндорхейк көлдер әдетте құрлықтың ішкі бөлігінде, мұхиттан алыс және жауын-шашынның аз болатын аймақтарда орналасқан. Олардың су алаптары көбінесе табиғи геологиялық формациялармен, мысалы, тау тізбегімен шектеледі, бұл мұхитқа судың шығуын бөгеп тұрады. Ішкі сулар құрғақ су алаптарына ағып түседі, онда су буланып, минералдар мен басқа да эрозиялық өнімдердің жоғары концентрациясын қалдырады. Уақыт өте келе эрозиялық өнімдердің осы түсуі эндорхейк көлдің тұзды болуына (тұзды көл) әкелуі мүмкін. Бұл көлдердің негізгі ағып кету жолдары негізінен булану және сіңу арқылы болғандықтан, эндорхейк көлдер мұхиттарға қол жеткізімі бар су объектілеріне қарағанда қоршаған ортаның ластану факторларына көбірек сезімтал болады, себебі ластану оларда жиналып, уақыт өте келе қалуы мүмкін.

Пайда болуы

Эндорхикалық аймақтар кез келген климатта кездеседі, бірақ ең көп шөлді жерлерде таралған. Бұл тектоникалық шөгінді және булану мен шөгінділену арасындағы тепе-теңдікті көрсетеді. Егер бассейн төңірегі су мен шөгінділер жиналуынан гөрі жылдам түсіп жатса, ондағы кез келген көл судың бассейннен шығу жолын таба алатын деңгейден (шеберлік деңгейі) төмен қалады. Жауын-шашынның аз болуы немесе су алабындағы жылдам булану осы жағдайға қолайлы. Жауын-шашын көп түсетін аймақтарда, әдетте, жағалау эрозиясы дренаждық арналарды (әсіресе су тасқыны кезінде) қазып шығарады немесе терминалды көлдегі су деңгейінің көтерілуіне себеп болады, осылайша жабық эндорхикалық гидрологиялық жүйенің географиялық кедергісін бұзып, оны қоршаған жермен байланыстырады. Қара теңіз де осындай көл болған болуы мүмкін, өйткені Жерорта теңізі екі теңізді бөліп тұрған жерді бұзып өткенге дейін ол дербес гидрологиялық жүйе болған. Бонневилл көлі де сондай көлдің бірі, Бонневилл су тасқыны кезінде өз алабынан асып кеткен. Орегондағы Мальхер/Харни көлдері жүйесі әдетте мұхитқа ағынды судан бөлінген, бірақ Мальхер өзеніне ағынды арнасы бар. Қазіргі уақытта бұл арна құрғақ, бірақ 1000 жыл бұрын ағып өткен болуы мүмкін. Эндорхикалық алаптардағы салыстырмалы ылғалды аймақтар көбінесе биіктеп орналасқан. Бұл аймақтар батпақты болып келеді және ылғалды жылдары су тасқынына ұшырайды. Мексика қаласын қамтитын аймақ осындай жағдайдың мысалы, жылдық жауын-шашын мөлшері жоғары және су басуды қажет ететін сулы топырақтармен сипатталады. Эндорхикалық аймақтар көбінесе ішкі аймақтарда орналасқан, олардың шекаралары мұхитқа қол жеткізуін бөгеп тұратын таулар немесе басқа геологиялық нысандармен анықталады. Судың тек сіңу немесе булану арқылы шығуы мүмкін болғандықтан, құрғақ минералдар немесе басқа да өнімдер бассейнде жиналады, соңында суды тұзды етеді және алапты ластануға осал етеді. Жердің шамамен 18 пайызы эндорхикалық көлдерге немесе теңіздерге құйылады, олардың ең ірісі Азияның ішкі бөлігі. Шөлдерде судың ағыны аз, ал күннен булану жоғары, бұл толық дренаж жүйелерінің қалыптасуын күрт азайтады. Егер ешқандай байқалатын дренаж жүйесі болмаса, алап архаикалық деп сипатталады. Көл құрғақ жылдары эндорхикалық болуы мүмкін, ал ылғалды жылдары бассейнінен асып кетуі мүмкін, мысалы, бұрынғы Туларе көлі. Жер климаты соңғы мұз дәуірінің аяқталуымен жылыну және құрғақ кезеңнен өткендіктен, қазір құрғақ шөлдер болып табылатын Өлім аңғары сияқты көптеген эндорхикалық аймақтар салыстырмалы түрде жақында үлкен көлдер болды. Соңғы мұз дәуірінде Сахарада қазіргіге қарағанда ірі көлдер болған болуы мүмкін. Климаттың өзгеруі және осы эндорхейлік аймақтарда суды тиімсіз басқару экожүйелік қызметтердің күрт төмендеуіне және уытты ластаушы заттардың күрт өсуіне әкелді. Тұзды көлдердің құрғауы ауыл шаруашылығы өнімділігін төмендетеді және адам денсаулығына зиян келтіреді. Антропогендік әрекет сонымен қатар судың осы гидрологиялық жағынан жабық алаптардан қайта бөлінуіне әкелді, нәтижесінде эндорхикалық судың жоғалуы теңіз деңгейінің көтерілуіне ықпал етті және жоғалған судың көп бөлігі мұхитқа құйылады деп есептеледі. Орталық Азия сияқты аймақтарда, адамдар су қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін эндорхикалық алаптарға және басқа да жер үсті су көздеріне тәуелді болғандықтан, адам қызметі осы судың қолжетімділігіне үлкен әсер етеді.

Антарктида

Антарктидада Макмердо құрғақ аңғарларында, Виктория жерінде, Антарктидадағы ең үлкен мұзсыз аймақта эндорхейлік көлдер бар. Райт аңғарындағы Дон Хуан тоғаны тау мұздықтарынан жер асты суларымен қоректендіріледі және жыл бойы мұздамай қалады. Райт аңғарындағы Ванда көлі көпжылдық мұз жамылғысымен қапталған, оның шеттері жазда еріп, Антарктидадағы ең ұзын өзен – Оникс өзенінен су алады. Көлдің тереңдігі 70 метрден асады және ол өте тұзды. Бонни көлі Тейлор аңғарында орналасқан, көпжылдық мұз жамылғысы бар және Бонни Ригельмен бөлінген екі бөлігі бар. Көл мұздықтардың еруінен және Блад Фоллзден ағып келетін судан қоректендіріледі. Оның ерекше мұздық тарихы нәтижесінде, төменгі қабаттарындағы су гипертұзды, ал беткі қабаттары тұщы болып қалыптасқан. Тейлор аңғарындағы Хоар көлі Құрғақ аңғар көлдерінің арасындағы ең тұщысы болып табылады, оның суы негізінен Канада мұздығынан еру арқылы түседі. Көл мұзбен қапталған және оңтүстік жазында қамалға айналады. Фрайкселл көлі Тейлор аңғарындағы Росс теңізіне жақын орналасқан. Көл мұзбен қапталған және жылына шамамен 6 апта бойы көптеген мұздық еріген су ағындарынан су алады. Оның тұздылығы тереңдікпен бірге артады.

Еуропа

Еуропаның үлкен бөлігі Каспий теңізіне құйылатын ендорлық аймаққа жатады, бірақ оның ылғалды климаты оның өзінде салыстырмалы түрде аз терминалды көлдерді қамтиды: кез келген мұндай бассейн, шығару арнасына қосылатын немесе шығуға кедергі келтіретін тосқа уақыт өте толғаннан кейін ағып кетеді. Көрінетін эндорлық көлдердің кейбіреуі бар, бірақ шындығында олар крипторлық, олар адам жасаған каналдар, карстық құбылыстар немесе жер астынан сіңіп кету арқылы суы тартылады. Австрия мен Венгриядағы Нойзидл көлі. Италиядағы Трасимен көлі. Италиядағы Фуцин көлі. Қазір құрғап қалған. Венгриядағы Веленце көлі. Албания, Грекия және Солтүстік Македония арасындағы Преспа көлі. Ирландия Республикасындағы ең үлкен турлуг – Rahasane turlough. Германиядағы Лахер-Зе көлі. Грекияның Крит аралындағы Ласити платосы – биік ендорлық плато. Испанияда (мысалы, Лагуна де Галлоканта, Эстани де Баньолес), Италияда, Кипрде (Ларнака және Акротири тұзды көлдері) және Грецияда бірнеше шағын нағыз эндорлық көлдер бар.