Кіріспе

Армян тілінің сөздік морфологиясы шығыс және батыс деп аталатын екі негізгі диалектінің болуымен қиындатылады. Алдағы сипаттама екі диалектті салыстырып қарастырады.

Қатысушы

Қатысу есімдердің саны мен түрі диалектіге қарай өзгереді.

Болашақ септігі

Шығыс және Батыс әрмен тілдерінде լու (лу) ортақ болашақ есімшесі болады. Батыс әрмен тілінде оған қоса լիք (лик) деген тағы бір болашақ есімшесі бар:

Қазіргі

Шығыс армян тілінде үш, ал Батыс армян тілінде бір қазіргі уақыт қатысы бар. Екі, тек Шығыс армян тілінде ғана кездесетін қазіргі уақыт қатысы – ում (um) (барлық етістік кластары үшін) және լիս (lis); екі жұрнақ та қазіргі заман түбіріне қосылады. Шығыс және Батыс армян тілдерінде ортақ қазіргі уақыт қатысы – ող (oġ), ол өткен шақ түбіріне жалғанады; ол кейде іс-әрекетті білдіретін зат есім ретінде қолданылады: ուսանող (usanoġ – студент) [ուսանել (usanel – оқу) етістігінен].

Жағдай / көңіл-күй / көрініс

Екі диалектінің де бес сөйлеу түрі бар: хабарлама, шартты, тілек/көзделмелі, міндеттеу, бұйрық; олардың ішінде тек бұйрық түрінде ғана уақыттың айырмашылығы жоқ. Уақыт саны диалектіге қарай өзгереді. Екі диалектте де қимыл-әрекеттің аяқталуы шамамен бірдей жіктеледі, бірақ таралуы сәл өзгеше.

Нысанды көңіл-күй

Шығыс және Батыс тілдерінде бір қазіргі, бір болашақ және екі өткен шақ (толымсыз, өткен) болады. Олардың жасалуы диалектіге байланысты өзгеше.

Қазіргі

Қазіргі заманның жасалуы шығыс және батыс тілдерінде әртүрлі. Шығыс армян тілінің қазіргі жағында батыс тілінде сәйкес келетін түрі жоқ. Дегенмен, батыс армян тілінің қазіргі жағы шығыс армян тілінің шартты жағымен бірдей жасалады. Шығыс армян тілінде ում (um) жұрнағы шығыс армян тіліндегі «болу» (linel) етістігінің қазіргі заманмен бірге қолданылады. Батыс армян тілінде кը gë /gə/ бөлшегімен алдын ала қолданылатын, етістіктің синтетикалық жалпы түрі қолданылады. Синтетикалық форма етістіктің тақырыптық дауыстысына (яғни, е, i немесе a) сәйкес өзгереді. +Қазіргі жақ Шығыс Есімдік түсіндірмесі 1sg. (1-ші тұлға, жекеше) ес (I) 2sg. (2-ші тұлға, жекеше) ду (thou/you) 3sg. (3-ші тұлға, жекеше) на (he/she/it) 1pl. (1-ші тұлға, көпше) менк (we) 2pl. (2-ші тұлға, көпше) дук (you (ye)) 3pl. (3-ші тұлға, көпше) нранк (they) сүю Class I сүйем sirum em сүйесің sirum es сүйеді sirum ē сүйеміз sirum enk сүйесіздер sirum ek сүйеді sirum en сөйлеу Class II сөйлеймін xosum em сөйлейсің xosum es сөйлейді xosum ē сөйлейміз xosum enk сөйлейсіздер xosum ek сөйлейді xosum en оқу Class III оқимын kardum em оқисың kardum es оқиды kardum ē оқимыз kardum enk оқисыздар kardum ek оқиды kardum en Батыс Есімдік түсіндірмесі 1sg. (1-ші тұлға, жекеше) ес (I) 2sg. (2-ші тұлға, жекеше) дун (thou/you) 3sg. (3-ші тұлға, жекеше) ан (he/she/it) 1pl. (1-ші тұлға, көпше) менк (we) 2pl. (2-ші тұлға, көпше) дук (you (ye)) 3pl. (3-ші тұлға, көпше) анонқ (they) сүю Class I кը сүйем gë sirem кը сүйесің gë sires кը сүйеді gë sirē кը сүйеміз gë sirenk кը сүйесіздер gë sirek кը сүйеді gë siren сөйлеу Class II кը сөйлеймін gë xōsim кը сөйлейсің gë xōsis кը сөйлейді gë xōsi кը сөйлейміз gë xōsink кը сөйлейсіздер gë xōsik кը сөйлейді gë xōsin оқу Class III кը оқимын gë gartam кը оқисың gë gartas кը оқиды gë garta* кը оқимыз gë gartank кը оқисыздар gë gartak кը оқиды gë gartan

Армян тілінде, көп буынды сөздердегі соңғы /j/ дыбысы естілмейді.

Кемелсіз

Кемелдік жандасудың қалыптасуы екі диалектте де қазіргі шақтың қалыптасуына ұқсас. Шығыс армян тілінде *ում (um)* жұрнағы *լինել (linel – болу)* етістігінің кемертілген түрімен қолданылады. Батыс армян тілінде *կը gë /gə/* бөлшегімен басталған етістіктің синтетикалық кемертілген түрі қолданылады. +Кемертілген жақшылық шығыс есімдігінің толық емес түрі 1sg. (1-ші тұлға, жекеше) ес (I) 2sg. (2-ші тұлға, жекеше) ду (thou/you) 3sg. (3-ші тұлға, жекеше) на (he/she/it) 1pl. (1-ші көптік тұлға) менк (we) 2pl. (2-ші көптік тұлға) дук (you (ye)) 3pl. (3-ші көптік тұлға) нранк (they) сүйю I класс: сүйем еді sirum ēi, сүйдің едің sirum ēir, сүйді еді sirum ēr, сүйдік еді sirum ēink, сүйдіңіздер sirum ēik, сүйді еді sirum ēin, айту II класс: айтам еді xosum ēi, айттың едің xosum ēir, айтты еді xosum ēr, айттық еді xosum ēink, айттыңыздер xosum ēik, айтты еді xosum ēin, оқу III класс: оқимын еді kardum ēi, оқыдың едің kardum ēir, оқыды еді kardum ēr, оқыдық еді kardum ēink, оқыдыңыздер kardum ēik, оқыды еді kardum ēin. Батыс: 1sg. (1-ші тұлға, жекеше) ес (I) 2sg. (2-ші тұлға, жекеше) дун (thou/you) 3sg. (3-ші тұлға, жекеше) ан (he/she/it) 1pl. (1-ші көптік тұлға) менк (we) 2pl. (2-ші көптік тұлға) тук (you (ye)) 3pl. (3-ші көптік тұлға) анонқ (they) сүйю I класс: сүйем еді gë sirēi, сүйдің едің gë sirēir, сүйді еді gë sirēr, сүйдік еді gë sirēink, сүйдіңіздер gë sirēik, сүйді еді gë sirēin, айту II класс: айтам еді gë xōsēi, айттың едің gë xōsēir, айтты еді gë xōsēr, айттық еді gë xōsēink, айттыңыздер gë xōsēik, айтты еді gë xōsēin, оқу III класс: оқимын еді gë gartayi, оқыдың едің gë gartayir, оқыды еді gë gartar, оқыдық еді gë gartayink, оқыдыңыздер gë gartayik, оқыды еді gë gartayin. Барлық түрлерінде, шығыс және батыс, *էի (e. g., սիրում էիմ/կը սիրէիմ, etc.)* комбинациясы бар жерде, эпентетикалық йод бар: sirum ēi немесе; gë sirēi.

Болашақ

Армян тілінде болашақ заман қазіргі заманның қалыптасуы сияқты қарама-қарсы мағыналары бар екі түрлі құрылымды қиып өтеді. Шығыс болашақ уақыты болашақ қатысушысымен жасалады լու (lu) және етістік լինել (linel) қазіргі уақытымен. (Бұл шығыс түрі батыс армян тіліндегі қажеттілік білдіретін өткен шақпен бірдей (төменде қараңыз).) Батыс болашақ заманды жалпы синтетикалық етістікпен жасайды, оның алдында պիտի (bidi) бөлшегі тұрады. (Бұл батыс түрі шығыс армян тіліндегі қажеттілік білдіретін өткен шақпен бірдей (төменде қараңыз).)

+Болашақ индикативті шығыс

| Есімдік | Мағынасы |
|---|---|
| 1sg. (1-ші тұлға, жекеше) | ես (yes) (Мен) |
| 2sg. (2-ші тұлға, жекеше) | դու (du) (Сен/Сіз) |
| 3sg. (3-ші тұлға, жекеше) | նա (na) (Ол/Олар) |
| 1pl. (1-ші тұлға, көпше) | մենք (menk῾) (Біз) |
| 2pl. (2-ші тұлға, көпше) | դուք (duk῾) (Сендер/Сіздер) |
| 3pl. (3-ші тұлға, көпше) | նրանք (nrank῾) (Олар) |

**Сүю (I класс)**

| | |
|---|---|
| 1sg. | սիրելու եմ (sirelu em) |
| 2sg. | սիրելու ես (sirelu es) |
| 3sg. | սիրելու է (sirelu ē) |
| 1pl. | սիրելու ենք (sirelu enk῾) |
| 2pl. | սիրելու եք (sirelu ek῾) |
| 3pl. | սիրելու են (sirelu en) |

**Сөйлеу (II класс)**

| | |
|---|---|
| 1sg. | խոսելու եմ (xoselu em) |
| 2sg. | խոսելու ես (xoselu es) |
| 3sg. | խոսելու է (xoselu ē) |
| 1pl. | խոսելու ենք (xoselu enk῾) |
| 2pl. | խոսելու եք (xoselu ek῾) |
| 3pl. | խոսելու են (xoselu en) |

**Оқу (III класс)**

| | |
|---|---|
| 1sg. | կարդալու եմ (kardalu em) |
| 2sg. | կարդալու ես (kardalu es) |
| 3sg. | կարդալու է (kardalu ē) |
| 1pl. | կարդալու ենք (kardalu enk῾) |
| 2pl. | կարդալու եք (kardalu ek῾) |
| 3pl. | կարդալու են (kardalu en) |

**Батыс**

| Есімдік | Мағынасы |
|---|---|
| 1sg. (1-ші тұлға, жекеше) | ես (yes) (Мен) |
| 2sg. (2-ші тұлға, жекеше) | դուն (tun) (Сен/Сіз) |
| 3sg. (3-ші тұлға, жекеше) | ան (an) (Ол/Олар) |
| 1pl. (1-ші тұлға, көпше) | մենք (menk῾) (Біз) |
| 2pl. (2-ші тұлға, көпше) | դուք (tuk῾) (Сендер/Сіздер) |
| 3pl. (3-ші тұлға, көпше) | անոնք (anonk῾) (Олар) |

**Сүю (I класс)**

| | |
|---|---|
| 1sg. | պիտի սիրեմ (bidi sirem) |
| 2sg. | պիտի սիրես (bidi sires) |
| 3sg. | պիտի սիրէ (bidi sirē) |
| 1pl. | պիտի սիրենք (bidi sirenk῾) |
| 2pl. | պիտի սիրէք (bidi sirek῾) |
| 3pl. | պիտի սիրեն (bidi siren) |

**Сөйлеу (II класс)**

| | |
|---|---|
| 1sg. | պիտի խօսիմ (bidi xōsim) |
| 2sg. | պիտի խօսիս (bidi xōsis) |
| 3sg. | պիտի խօսի (bidi xōsi) |
| 1pl. | պիտի խօսինք (bidi xōsink῾) |
| 2pl. | պիտի խօսիք (bidi xōsik῾) |
| 3pl. | պիտի խօսին (bidi xōsin) |

**Оқу (III класс)**

| | |
|---|---|
| 1sg. | պիտի կարդամ (bidi gartam) |
| 2sg. | պիտի կարդաս (bidi gartas) |
| 3sg. | պիտի կարդայ (bidi garta*) |
| 1pl. | պիտի կարդանք (bidi gartank῾) |
| 2pl. | պիտի կարդաք (bidi gartak῾) |
| 3pl. | պիտի կարդան (bidi gartan) |

Естеріңізге сала кетейік, барлық шығыс формаларында ու + ե (мысалы, կարդալու եմ, т.б.) комбинациясы бар болғанда, эпентетикалық йод пайда болады: kardalu em.

Оптивті көңіл-күй

Армян тіліндегі тілектеу райы (кейбір грамматикаларда субъюнктив деп аталады) екі диалектте де бірдей. Оның екі уақыты бар: қазіргі және өткен (жалпы).