Кіріспе
Джон Мейнард Кейнстің 1936 жылғы кітабы «Жұмыспен қамту, пайыз және ақшаның жалпы теориясы» – ағылшын экономисі Джон Мейнард Кейнстің 1936 жылғы ақпанда жарық көрген кітабы. Ол экономикалық ойлаудағы терең өзгеріске ықпал етті, макроэкономика экономикалық теориядағы орталық орынға ие болды және оның терминологиясының көп бөлігін – «Кейнсиандық революция» деп атады. Бұл экономикалық саясатқа да зор әсер етті, оны мемлекеттік шығындарға, әсіресе бюджеттік тапшылықтарға, ақша-кредиттік араласуға және циклдық емес саясаттарға теориялық негіз ретінде қарастырды. Кітап еркін нарықтағы шешім қабылдаудың рационалдылығына күмәнмен қарауда. Кейнс экономиканың тепе-теңдік күйінде де толық жұмыспен қамтуға автоматты түрде бейімделе алмайтынын жоққа шығарды және нарықтардың құбылмалы және бақытсыз психологиясы мерзімдік өрлеулер мен дағдарыстарға әкеледі деп сенді. «Жалпы теория» – сол кездегі классикалық экономикалық догмаларға қарсы тұрақты шабуыл. Ол тұтыну функциясы, тиімді сұраныс және ақшаның сараңдық қағидаларын енгізді, сондай-ақ көбейткішке және капиталдың шекті пайдалылығына жаңа мән берді.
The General Theory of Employment, Interest and Money is a book by English economist John Maynard Keynes published in February 1936. It caused a profound shift in economic thought, giving macroeconomics a central place in economic theory and contributing much of its terminology – the "Keynesian Revolution". It had equally powerful consequences in economic policy, being interpreted as providing theoretical support for government spending in general, and for budgetary deficits, monetary intervention and counter cyclical policies in particular. It is pervaded with an air of mistrust for the rationality of free market decision making. Keynes denied that an economy would automatically adapt to provide full employment even in equilibrium, and believed that the volatile and ungovernable psychology of markets would lead to periodic booms and crises. The General Theory is a sustained attack on the classical economics orthodoxy of its time. It introduced the concepts of the consumption function, the principle of effective demand and liquidity preference, and gave new prominence to the multiplier and the marginal efficiency of capital.
Жалпы теорияның қысқаша мазмұны
Кейнстің негізгі теориясы (оның динамикалық элементтерін қоса алғанда) 2, 15, 18 және 22-тарауларда баяндалған, олардың мазмұны осы жерде қысқаша келтірілген. Толық емес мақала Кейнстік экономика туралы мақалада табылады. Кейнстің кітабының қалған тарауларында түрлі толықтырулар бар және олар осы мақалада кейінірек сипатталады.
І кітап: Кіріспе
"Жұмыспен қамту, пайыз және ақшаның жалпы теориясы" атты алғашқы кітап Сэй заңынан бас тартуды білдіреді. Кейнс Сэйді өкіл еткен классикалық көзқарас еңбекақының құны өндірілген тауарлардың құнына тең деп санды, және еңбекақы сөзсіз экономикаға қайта инвестицияланып, ағымдағы өндіріс деңгейінде сұранысты сақтап тұрады деп есептелді. Осылайша, толық жұмыспен қамтудан бастап, өндірістік өнімнің шамадан тыс болуы жұмыс орындарының қысқаруына әкелмейді. Кейнс 18-бетте айтқандай, "ұсыныс өзіне қажетті сұранысты жасайды".
Ақшалай жалақының жабысқақтығы
Сэйдің заңы нарықтық экономиканың жұмыс істеуіне байланысты. Егер жұмыссыздық болса (және егер еңбек нарығының оған бейімделуіне кедергі келтіретін бұрмалаулар болмаса), онда жұмысшылар өз еңбегін қазіргі жалақы деңгейінен төмен бағамен ұсынуға дайын болады, бұл жалақыға төмендеу қысымын тудырып, жұмыс орындарының ұсынысын арттырады. Классиктер толық жұмыспен қамтуды бұрмаланбаған еңбек нарығының тепе-теңдік жағдайы деп санайтын, бірақ олар мен Кейнс теңгерімге өтуді қиындататын бұрмалаулардың бар екендігіне келісті. Классикалық көзқарас бойынша, бұрмалаулар кінәлі деп есептелді және оларды жою жұмыссыздықты жоюдың негізгі құралы деп саналды. Кейнс, керісінше, нарық бұрмалауларын экономикалық жүйенің бір бөлігі ретінде қарастырды және түрлі саясат шараларын ұсынды, олардың (жеке қарастыру ретінде) әлеуметтік салдары болды, оларды ол жеке өзі қолдайтын және оқырмандары да солай түсінеді деп күтті. Жалақы деңгейінің төмендеуіне кедергі келтіретін бұрмалаулар еңбек шартының ақшалай түрде көрсетілуінде; ең төменгі жалақы және мемлекеттік жәрдемақылар сияқты заңдардың әртүрлі нысандарында; жұмысшылардың табыстарын төмендетуге құлықсыздығында; және олардың кәсіподақтар арқылы ұйымдасуының нәтижесінде нарық күштерінің төмендеу қысымына қарсы тұру қабілетінде жатыр. Кейнс еңбекақы мен еңбектің шекті өнімділігі арасындағы классикалық байланысты қабылдады, оны 5-бетте «классикалық экономиканың бірінші постулаты» деп атап, «Еңбекақы еңбектің шекті өніміне тең» деп түйіндеді. Бірінші постулат y'(N) = W/p теңдеуімен өрнектелуі мүмкін, мұнда y(N) – жұмыспен қамту N болғандағы нақты өнім, ал W және p – ақшалай есептегі жалақы мөлшерлемесі және баға мөлшерлемесі (сонымен W/p – жалақы мөлшерлемесі нақты есепте). Жүйені W тұрақты деп (яғни жалақы ақшалай түрде) немесе W/p тұрақты деп (яғни нақты түрде) немесе N тұрақты деп (мысалы, жалақы толық жұмыспен қамтуды қамтамасыз ету үшін бейімделеді) талдауға болады. Классикалық экономистер осы үш болжамды да кейде қолданған, бірақ ақшалай түрде белгіленген жалақылар болғанда «бірінші постулат» екі айнымалысы бар теңдеуге (N және p) айналады, және классикалық мектеп мұның салдарына назар аударған жоқ. Кейнс «классикалық экономиканың екінші постулаты» бойынша еңбекақы еңбектің шекті пайдасыздығына тең деп ұсынды. Бұл жалақының нақты түрде белгіленгенін көрсетеді. Ол екінші постулатты классиктерге жатқызады, олар жұмыссыздықтың жалақыны заңмен, ұжымдық келіссөздермен немесе «адамның жай табандылығымен» (6-бет) белгілеуден туындауы мүмкін деп санайды, олардың барлығы жалақыны ақшалай түрде белгілеуі мүмкін.
Кейнстің теориясының тұжырымдамасы
Кейнстің экономикалық теориясы жинақтау, инвестициялар және өтімділік (яғни ақша) сұранысының өзара әрекеттесуіне негізделген. Жинақтау мен инвестициялау қажетті түрде тең болады, бірақ оларға қатысты қабылданатын шешімдерге әртүрлі факторлар әсер етеді. Кейнстің талдауында, жинақтауға деген ұмтылыс көбінесе табысқа байланысты: адамдардың табысы жоғары болған сайын, олар одан да көп байлықты жинақтауға тырысады. Инвестицияның тиімділігі керісінше, капиталға қолжетімді кіріс пен пайыздық ставка арақатынасымен анықталады. Экономика тепе-теңдікке жетуі керек, онда инвестицияланғаннан артық ақша жинақталмайды, және бұл табыстың төмендеуі және оның нәтижесінде жұмыспен қамту деңгейінің төмендеуі арқылы қол жеткізіледі. Классикалық үлгіде жинақтау мен инвестициялау арасындағы тепе-теңдікті сақтау үшін кіріс емес, пайыздық ставка реттеледі; бірақ Кейнс пайыздық ставканың экономикада тағы бір функциясы бар, ол ақша сұранысы мен ұсынысын теңестіру және ол екі жеке тепе-теңдікті сақтау үшін өзгере алмайды деп мәлімдейді. Оның пікірінше, ақшаның ролі басымдық алады. Сондықтан Кейнстің теориясы жұмыспен қамту ғана емес, сонымен қатар ақша теориясы болып табылады: пайыздық ставкалар мен өтімділік ақша экономикасы өндіріс, инвестиция және тұтынудың нақты экономикасымен өзара әрекеттеседі.
Бөлшектерді таңдау
Кейнс жалақының төмен қарай икемделуінің болмауына есеп беру үшін, ақша массасы мен жалақы ставкалары сырттан анықталатын (соңғысы ақшалай өлшемдерде), ал негізгі айнымалылар осы фактілердің қатысуымен әртүрлі нарықтардың тепе-теңдік шарттарымен белгіленетін экономикалық модель құруға тырысты. Кіріс және тұтыну сияқты көптеген қызығушылық шамалары ақшалай болып табылады. Кейнс мұндай шамаларды көбінесе жалақы бірліктерімен көрсетеді (4-тарау): дәлірек айтқанда, жалақы бірліктеріндегі мән ақшалай бағасының W-ға, яғни еңбек сағатына жалақыға (ақша бірліктерінде) бөлінуімен тең. Сондықтан бұл еңбек сағаттарымен өлшенген бірлік. Кейнс жалақы бірліктерінде көрсетілген шамаларға әдетте w индексін қосады, бірақ бұл мәтінде біз w индексін қолданбаймыз. Кейнс жалақы бірліктерінде көрсетілген мәнді нақты шарттармен қолданғанда, оны кіші әріптермен жазамыз (мысалы, Y емес, y). Кейнстің өлшем бірліктерін таңдауының нәтижесінде, жалақының тұрақтылығы туралы болжам, аргумент үшін маңызды болғанымен, негізінен, ой-пікірде көзге көрінбейді. Егер біз жалақы мөлшерлемесінің өзгеруі экономикаға қалай әсер ететінін білгіміз келсе, Кейнс 266-бетте бұл әсердің ақша массасының кері өзгерісіне тең екенін айтады.
Өнімді және жұмыспен қамтылуды анықтайтын күтулер
Күтілімдер туралы негізгі түсінік 5-тарауда енгізілген. Қысқа мерзімді күтулер – өндірушінің өзінің "дайын" өнімі үшін оны өндіру процесін бастағанда күте алатын бағаға қатысты. Ұзақ мерзімді күту – кәсіпкердің өзінің капиталдық жабдықтарына қосымша ретінде "дайын" өнімді сатып алғанда (немесе өндіргенде) болашақ табыс түрінде қандай пайда табуға үміттене алатынына қатысты. Кейнс былай деп атап көрсетті: «Өндірушілер өз күтілімдерін соңғы нәтижелердің жалғасатыны туралы болжамға негіздегені жөн, егер өзгерістерді күтуге нақты себептер болмаса». Дегенмен (12-тарауды қараңыз), ұзақ мерзімді күтулер кенеттен қайта қаралуы мүмкін. Сондықтан ұзақ мерзімді күту факторын шамамен болса да жоюға немесе іске асырылған нәтижелермен алмастыруға болмайды. Қысқасы, қысқа мерзімді күтулер көбінесе «математикалық» сипатқа ие, ал ұзақ мерзімді күтулер олай емес.
Жинақтау мен инвестицияның сәйкестігі
Кейнстің моделінде жинақтау мен инвестиция арасындағы қарым-қатынас және оларға әсер ететін факторлар маңызды рөл атқарады. Жинақтау мен инвестиция 6-тарауда көрсетілген себептер бойынша міндетті түрде тең болып есептеледі, онда өндірушілердің көзқарасынан экономикалық жиынтықтар қарастырылады. Талқылау машиналардың тозуы сияқты мәселелерді қамтитындықтан күрделі, бірақ 63-бетте былай қорытындыланады: егер табыс ағымдағы өнімнің құнына тең болса, ағымдағы инвестиция ағымдағы өнімнің тұтынылмаған бөлігінің құнына тең болса және жинақтау тұтынудан артық табысқа тең болса, онда жинақтау мен инвестиция теңдігі міндетті түрде туындайды. Бұл мәлімдеме Кейнстің жинақтау туралы дәстүрлі анықтамасын қамтиды.
Provided it is agreed that income is equal to the value of current output, that current investment is equal to the value of that part of current output which is not consumed, and that saving is equal to the excess of income over consumption the equality of saving and investment necessarily follows. This statement incorporates Keynes's definition of saving, which is the normal one.
III кітап: тұтынуға бейімделу
Жалпы теорияның ІІІ кітабы тұтынуға бейімділікке арналған, ол 8-тарауда тұтынуға жұмсалатын шығындардың қажетті деңгейі ретінде енгізілген (жеке тұлға үшін немесе экономика бойынша жиынтық түрде). Тұтыну тауарларына деген сұраныс негізінен Y табысына байланысты және оны функционалдық түрде C(Y) деп жазуға болады. Жинақ – бұл тұтынылмаған табыстың бөлігі, сондықтан жинаққа бейімділік S(Y) теңдігі Y–C(Y) арқылы өрнектеледі. Кейнс пайыздық мөлшерлеме r-нің жинақ пен тұтынудың салыстырмалы тартымдылығына тигізетін ықтимал әсерін талқылайды, бірақ оны «күрделі және белгісіз» деп санайды және оны параметр ретінде қарастырмайды. Оның сырттай қарағанда қарапайым сияқты көрінетін анықтамалары кейін қарастырылатын салдарлары бар бір болжамды қамтиды. Y жалақы бірліктерімен өлшенгендіктен, жалақылар өзгермейтін жағдайда, баға деңгейінің өзгеруінен туындаған нақты табыстағы өзгеріс жинақ үлесіне әсер етпейді деп есептеледі. Кейнс II бөлімнің 1-тармағында мұны қолайсыздық деп мойындайды. 9-тарауда ол тұтыну немесе тұтынудан бас тарту себептерін тізбектеп, олардың әлеуметтік және психологиялық факторларға байланысты екенін, олардың салыстырмалы түрде тұрақты болып қалуы мүмкін екенін, бірақ «қазіргі және болашақ табыс деңгейі арасындағы қарым-қатынасқа қатысты күтулердегі өзгерістер» сияқты объективті факторлардың да оларға әсер етуі мүмкін екенін айтады (95-бет).
Тұтынуға шекті бейімділік және көбейтуші
Тұтынуға шекті бейімділік, C'(Y), күлгін қисықтың градиенті, ал жинауға шекті бейімділік S'(Y) 1–C'(Y) тең. Кейнс тұтынуға шекті бейімділік оң және бірліктен кем болады деп «негізгі психологиялық заң» (96-бет) ретінде айтады. 10-тарауда танымал «көбейтуші» мысал арқылы енгізіледі: егер тұтынуға шекті бейімділік 90% болса, онда «k көбейтушісі 10-ға тең; ал (мысалы) мемлекеттік жұмыстардың артуынан туындаған жалпы жұмыспен қамту мемлекеттік жұмыстардың өзінен он есе көп болады» (116-бет). Кейнс көбейтушіні k=1/S'(Y) түрінде жазады. Оның «негізгі психологиялық заңынан» k 1-ден үлкен болады деген қорытынды шығады. Кейнстің түсіндірмесі оның экономикалық жүйесі толыққанды көрсетілгенше (төменде қараңыз) толыққанды түсінікті емес. 10-тарауда ол өзінің көбейтушісін 1931 жылы Р. Ф. Кан енгізген көбейтушімен байланысты деп сипаттайды. Канның көбейтушісінің механизмі шексіз транзакциялар тізбегінде жатыр, олардың әрқайсысы жұмыс орындарын құруға бағытталған: егер сіз белгілі бір сомада ақша жұмсасаңыз, онда оны алған адам алған соманың бір бөлігін жұмсайды, екінші алған адам тағы бір бөлігін жұмсайды, және т.б. Кейнстің өзінің механизмі туралы есебі (117-беттің екінші абзацында) шексіз тізбектерге сілтеме жасамайды. Көбейтуші туралы тараудың соңында ол өзінің жиі келтірілетін «шұңқыр қазу» метафорасын қолданады, бұл еркін нарыққа қарсы. Кейнс өзінің провокациясында «Егер Қаржы министрлігі ескі бөтелкелерді банкноттармен толтырып, оларды пайдаланылмаған көмір шахталарына тиісті тереңдікте көміп, оларды қалалық қоқыстармен толтырып, оларды жеке кәсіпкерлікке, еркін нарық қағияттары бойынша қайтадан қазуға тапсырса» (), жұмыссыздық болмайды және оның салдарынан қоғамның нақты табысы, сондай-ақ оның капиталдық байлығы да қазіргіге қарағанда әлдеқайда артуы мүмкін. Әрине, үйлер және басқа да құрылыстар салудың өзі ақылға қонымдырақ болар еді, бірақ егер оған саяси және практикалық қиындықтар кедергі келтірсе, жоғарыда айтылған жақсырақ болар еді».
Инвестициялардың мөлшерлемесі
IV кітап инвестициялауға ынталандыру туралы талқылайды, ал негізгі идеялар 11-тарауда ұсынылады. "Капиталдың шекті тиімділігі" – капиталдың қосымша бірлігінен күтілетін жылдық кіріс, оның құнына шаққанда. "Капиталдың шекті тиімділігінің графигі" – кез келген пайыздық ставка r үшін, егер барлық мүмкіндіктер кем дегенде r қайтарым беретін болса, қанша инвестиция жасалатынын көрсететін функция. Бұл график құрылысы бойынша тек r-ге ғана байланысты және оның аргументінің азаятын функциясы болып табылады; ол диаграммада көрсетілген және біз оны I(r) деп жазамыз. Бұл график қазіргі өнеркәсіптік процестің ерекшелігі, оны Ирвинг Фишер "пайыздық теорияның инвестициялық мүмкіндік жағын" көрсетеді деп сипаттаған; және шындығында, оның S(Y,r) теңдігіне ие болу шарты – классикалық теорияда табыстан пайыздық ставканы анықтайтын теңдеу. Кейнс себеп-салдар байланысын кері қайтаруға тырысады (және S үшін аргумент ретінде r-ді жіберді). Ол бұл графикті r-дің кез келген мәніндегі инвестиция сұранысын көрсететіндей түсіндіреді және оған басқаша атау береді: "Біз бұны инвестициялық сұраныс графигі деп атаймыз" (136-бет). Ол оны "капиталға сұраныс қисығы" деп те атайды (178-бет). Белгілі өнеркәсіптік жағдайлар үшін, "инвестицияның көлемі пайыздық ставкаға байланысты" деген қорытындыға келеміз, Джон Хикс "Мырза Кейнс және «Классиктер»" еңбегінде айтқандай.
Кейнстің экономикалық моделі
14-тарауда Кейнс классикалық пайыздық теорияны өзінің теориясымен салыстырады, ал осы салыстыру арқылы оның жүйесі берілген фактілер негізінде барлық маңызды экономикалық белгісіздерді түсіндіруге қалай қолданылатынын көрсетеді. Екі тақырыпты бірге қарастыруға болады, себебі олар бір теңдеуді талдаудың екі түрлі жолы. Кейнстің баяндамасы ресми емес. Оны нақтылау үшін біз 4 айнымалыны анықтаймыз: жинақтау, инвестициялар, пайыздық мөлшерлеме және ұлттық табыс, сондай-ақ оларды бірлесіп анықтайтын 4 теңдеудің жиынтығы. График осы ойды көрсетеді. Қызыл S сызықтары классикалық теория бойынша r-дің өсу функциялары ретінде көрсетілген; ал Кейнс үшін олар көлденең болуы керек. Бірінші теңдеуде қолданыстағы пайыздық мөлшерлеме r̂ айналымдағы ақша сомасы M̂ арқылы, өтімділікке деген қалау функциясы және L(r̂)=M̂ деген болжам арқылы анықталады. Екінші теңдеуде капиталдың шекті тиімділігінің графигі арқылы пайыздық мөлшерлемені ескере отырып, инвестиция деңгейі Î белгіленеді. Үшінші теңдеуде жинақтау инвестицияға тең: S(Y)=Î. Соңғы теңдеуде кіріс Ŷ, жинақтау деңгейіне сәйкес келетін Y мәнін білдіреді. Бұл тұтасқан теориялық жүйе құрайды. Бұл аргументке қатысты үш ескерту айтуға болады. Біріншіден, баға деңгейін белгілеу үшін кейін қолданылатын «классикалық экономиканың бірінші постулаты» пайдаланылмайды. Екіншіден, Хикс («Кейнс мырза және «Классиктер»» еңбегінде) Кейнстің жүйесінің жинақтау мен инвестицияны бір айнымалымен көрсететін нұсқасын ұсынады; сондықтан оның баяндамасында үш белгісіздігі бар үш теңдеу бар. Соңғысы, Кейнстің талқылауы 14-тарауда болғандықтан, ол өтімділікке деген қалауды табысқа да, пайыздық мөлшерлемеге де байланысты ететін өзгерістерге дейін жасалған. Осы өзгерістер енгізілгеннен кейін белгісіздерді бірінен соң бірі анықтау мүмкін емес.
Кейнс экономикалық араласуы
Кейнстің пікірінше, экономиканың жай-күйі төрт параметрмен анықталады: ақша ұсынысы, тұтынуға (немесе, баламалы түрде, жинауға) және өтімділікке сұраныс функциялары, сондай-ақ "жабдықтың қолдағы мөлшері" мен "ұзақ мерзімдік үміттердің жай-күйі" (246-бет) арқылы анықталатын капиталдың шекті тиімділігінің кестесі. Ақша ұсынысын реттеу – ақша-кредиттік саясат саласы. Ақша мөлшерінің өзгеруінің әсері 298-бетте қарастырылған. Өзгеріс алдымен ақша бірліктерінде жүзеге асырылады. Кейнстің 295-беттегі есебіне сәйкес, егер жұмыссыздық болса, жалақы өзгермейді, нәтижесінде ақша ұсынысы жалақы бірліктерінде де сол дәрежеде өзгереді. Оның әсерін диаграммадан талдауға болады, онда М-нің өсуі r-ді солға қарай жылжытады, бұл І-ді жоғары итеріп, жалпы табыстың (және жұмыспен қамтудың) өсуіне алып келеді, ал оның мөлшері барлық үш сұраныс функциясының еңісіне байланысты. Егер табыстың өзгеруін капиталдың шекті тиімділігінің кестесінің жоғары қарай жылжуының функциясы ретінде қарастырсақ (көк қисық), инвестиция деңгейі бір бірлікке өскенде, кіріс жинақтау деңгейінің бір бірлікке артуына (қызыл қисық) сәйкес келуі керек, демек, кірістің өсуі 1/S'(Y) бірлікке, яғни k бірлікке тең болуы керек. Бұл Кейнстің көбейткішінің түсіндірмесі. Жеке инвестициялық шешімдердің де осындай әсер ететіні міндетті емес, себебі капиталдың шекті тиімділігінің кестесі көрсеткен деңгейден жоғары инвестициялық шешімдер кестедегі өсіммен бірдей емес.
1/S'(Y) units, i. e. k units. This is the explanation of Keynes's multiplier. It does not necessarily follow that individual decisions to invest will have a similar effect, since decisions to invest above the level suggested by the schedule of the marginal efficiency of capital are not the same thing as an increase in the schedule.
3-тарау: Тиімді сұраныс қағидаты
Біз сипаттаған теориялық жүйе 4–18 тарауларда дамытылады және «жалпы сұраныс» тұрғысынан Кейнстің жұмыссыздығын түсіндіретін тараумен алдын ала қарастырылады. Жиынтық ұсыныс Z – N жұмысшы жұмыспен қамтылған кездегі өнімнің жалпы құны, ол φ(N) функциясы ретінде жазылады. Жиынтық сұраныс D – өндірушілердің күтілетін кірісі, ол f(N) ретінде жазылады. Тепе-теңдік жағдайында Z=D. D, D1+D2 түрінде жіктелуі мүмкін, мұнда D1 – тұтынуға бейімділік, оны C(Y) немесе χ(N) деп жазуға болады. D2 «инвестиция көлемі» ретінде түсіндіріледі, ал жұмыспен қамту деңгейін анықтайтын тепе-теңдік шарты – D1+D2, N функциясы ретінде Z-ге тең болуы керек. D2, I(r) арқылы анықталуы мүмкін. Бұл, тепе-теңдік жағдайында тауарларға жалпы сұраныс жалпы табысқа тең болуы керек дегенді білдіреді. Тауарларға жалпы сұраныс – тұтыну тауарларына және инвестициялық тауарларға сұраныстың қосындысы. Сондықтан Y = C(Y) + S(Y) = C(Y) + I(r); және бұл теңдеу r берілген Y-нің бірегей мәнін анықтайды. Самуэльсоннің кейнсиандық қиылысы – 3-тараудағы аргументтің графикалық бейнесі болып табылады.
Y = C(Y) + S(Y) = C(Y) + I (r); and this equation determines a unique value of Y given r.
Samuelson's Keynesian cross is a graphical representation of the Chapter 3 argument.
5-тарау: Өнімді және жұмыспен қамтуды анықтайтын күту
5-тарауда экономикадағы күтулердің ролі туралы айқын байқаймыз. Қысқа мерзімді күтулер кәсіпкердің таңдаған өндіріс деңгейін анықтайды, ал ұзақ мерзімді күтулер капитал көлемін реттеу туралы шешімдерге әсер етеді. Кейнс жұмыспен қамту деңгейінің ұзақ мерзімді күтулердегі өзгерістерге бейімделу процесін сипаттап, былай дейді: Кез келген уақыттағы жұмыспен қамту деңгейі қазіргі күту күйіне ғана емес, сонымен қатар белгілі бір өткен кезеңдегі күту күйіне де байланысты. Алайда, әлі толыққанды іске аспаған өткен күтулер бүгінгі капиталдық жабдықта қамтылған және [кәсіпкердің] шешімдеріне тек осылай қамтылған жағдайда ғана әсер етеді.
The level of employment at any time depends not merely on the existing state of expectation but on the states of expectation which have existed over a certain past period. Nevertheless past expectations, which have not yet worked themselves out, are embodied in to day's capital equipment and only influence [the entrepreneur's] decisions in so far as they are so embodied.
11-тарау: Капиталдың шекті тиімділігінің кестесіне әсер ететін күту
Кейнстің теориясындағы күтудің басты рөлі капиталдың шекті тиімділігінің кестесінде жатыр, біз көргендей, 11-тарауда күтілетін кірістер тұрғысынан анықталады. Кейнс бұл жерде Фишерден ерекшеленеді, оны көп жағдайда қолдайды, бірақ Фишер «құннан табыс деңгейін» күтілімге емес, нақты кіріс ағыны тұрғысынан анықтаған. Кейнстің бұл қадамы оның теориясында ерекше маңызға ие.
14, 18-тараулар: Капиталдың шекті тиімділігінің жұмыс орындарына әсер ету кестесі
Кейнс капиталдың шекті тиімділігінің кестесін жұмыс деңгейін анықтауда маңызды рөлге ие еткендігімен бұрынғы классикалық экономистерден ерекшеленді. Оның осы әсері оның теориясын 14 және 18-тарауларда (жоғарыда қараңыз) түсіндіргенде айтылған.
12-тарау: Жануарлар рухы
12-тарауда спекуляция мен кәсіпкерлік психологиясы талқыланады. Біздің оң шешімдер қабылдауымыздың көп бөлігі, мүмкін, жануарлар рухының нәтижесі болуы мүмкін. Егер жануарлар рухы сарқылып, спонтанды оптимизм жоғалса, математикалық күтуден басқа ештеңеге тәуелді бола алмаймыз, онда кәсіпкерлік жойылып, құлдырайды. Кейнстің спекулянттар психологиясын сипаттауы одан да кемшіліксіз. Шындығында, нарықтық құндылауға болашақ табысқа тікелей қатысы жоқ түрлі факторлар еніп жатады. Мысалы, банк демалысының қайталануы британдық теміржол жүйесінің нарықтық құнын бірнеше миллион фунт стерлингке дейін арттыруы мүмкін. (Мінез-экономика саласындағы зерттеулер Кейнстің бұл тұжырымын эмпирикалық тұрғыдан растады; маусымдық сипатқа ие бизнестер, тіпті олардың нәтижелері сол тоқсанда жылдан жылға сәйкес келсе де, сол маусымда айтарлықтай жоғары бағаланады.) Кейнс спекулянттардың инвестицияның нақты құнын, оны «ұзақ мерзімге» сатып алушы адам үшін қаншалықты құнды екендігімен емес, үш ай немесе бір жылдан кейін бұқаралық психологияның ықпалымен нарық оны қаншалықты бағалайтынымен қызығушылық танытатынын айтады. Бұл бірнеше айдан кейін конвенционалды бағалаудың негізін болжауға бағытталған зиялылық күресі, ал ұзақ жылдар бойы инвестицияның болашақ табысы емес. Тіпті кәсіби мамандардың құйрығын тойдыру үшін жұртшылық арасында «надан» адамдардың болуы да қажет емес; оны өздерінің арасында мамандар ойнай алады. Сондай-ақ, ешкімнің бағалаудың дәстүрлі негізіне деген сенімін ұзақ мерзімді жарамдылығына сақтауы міндетті емес. Бұл, былайша айтқанда, «Snap», «Old Maid», «Музыкалық орындықтар» сияқты ойын – онда «Snap» айтуды тым ерте немесе тым кеш айтпаған, «Old Maid» картасын ойын бітіспей тұрып көршісіне өткізген және музыка тоқтағанда өзіне орындық таба алған адам жеңіске жетеді. Бұл ойындарды қызығумен ойнауға болады, бірақ барлық ойыншылар оның «Old Maid» екенін немесе музыка тоқтағанда кейбір ойыншылар орынсыз қалатынын біледі. Немесе, метафораны сәл өзгертіп айтқанда, кәсіби инвестицияны газетте жарияланған байқауларға теңеуге болады, онда қатысушылар жүз фотосуреттен ең әдемі алты суретті таңдауы керек, жүлде жалпы қатысушылардың орташа талғамына ең жақын таңдау жасаған қатысушыға беріледі; сондықтан әрбір қатысушы өзінің ең әдемі деп тапқан суреттерді емес, басқа қатысушылардың назарын аударуы мүмкін екенін ойлаған суреттерді таңдауы керек, олардың барлығы мәселеге бірдей көзқараспен қарайды. Бұл ең жақсы қалауынша, шынымен ең әдемі суреттерді таңдау туралы емес, тіпті жалпы пікірдің пікірінше ең әдемі деп саналатын суреттерді таңдау туралы емес. Біз үшінші деңгейге жеттік, онда біз ақыл-ойымызды ортақ пікірдің ортақ пікірге қалай қарайтынын болжауға жұмсаймыз. Менің ойымша, кейбіреулері төртінші, бесінші және одан да жоғары деңгейлерде тәжірибе жинақтайды.
not with what an investment is really worth to a man who buys it 'for keeps', but with what the market will value it at, under the influence of mass psychology, three months or a year hence
This battle of wits to anticipate the basis of conventional valuation a few months hence, rather than the prospective yield of an investment over a long term of years, does not even require gulls amongst the public to feed the maws of the professional;– it can be played by professionals amongst themselves. Nor is it necessary that anyone should keep his simple faith in the conventional basis of valuation having any genuine long term validity. For it is, so to speak, a game of Snap, of Old Maid, of Musical Chairs – a pastime in which he is victor who says Snap neither too soon nor too late, who passed the Old Maid to his neighbour before the game is over, who secures a chair for himself when the music stops. These games can be played with zest and enjoyment, though all the players know that it is the Old Maid which is circulating, or that when the music stops some of the players will find themselves unseated. Or, to change the metaphor slightly, professional investment may be likened to those newspaper competitions in which the competitors have to pick out the six prettiest faces from a hundred photographs, the prize being awarded to the competitor whose choice most nearly corresponds to the average preferences of the competitors as a whole; so that each competitor has to pick, not those faces which he himself finds prettiest, but those which he thinks likeliest to catch the fancy of the other competitors, all of whom are looking at the problem from the same point of view. It is not a case of choosing those which, to the best of one's judgment, are really the prettiest, nor even those which average opinion genuinely thinks the prettiest. We have reached the third degree where we devote our intelligences to anticipating what average opinion expects the average opinion to be. And there are some, I believe, who practise the fourth, fifth and higher degrees.
22-тарау: Сауда циклы
Кейнстің сауда циклы теориясы "бизнес әлемінің бақылаусыз және мойынсұнбайтын психологиясы" нәтижесінде туындайтын "капиталдың шекті тиімділігінің циклдік өзгеруіне" негізделген (313, 317 бб.). Капиталдың шекті тиімділігі ағымдағы күтулерге байланысты. Бірақ, біз көргендей, мұндай күтулердің негізі өте осал. Олар өзгермелі және сенімсіз деректерге негізделгендіктен, кенеттен және күшті өзгерістерге ұшырайды. Оптимизм капиталдың шекті тиімділігінің өсуіне және инвестициялардың ұлғаюына алып келеді, бұл көбейту арқылы табыс деңгейінің одан да жоғары өсуіне ықпал етеді, содан кейін "тымырлы оптимизмге бой алдырып, артық сатып алынған нарыққа көңіл толады", ол салдарынан "күрт және тіпті апатты күшпен" құлайды (p316). Біріншіден, ұзақ өмір сүретін активтердің қызмет ету мерзімі, екіншіден, артық қорлардың сақтауға байланысты шығындары, төмендеу қозғалысының ұзақтығы шамамен үш және бес жыл аралығында болуының себептері бар. Ал 5 жылдық жарты цикл Джевонстың 11 жылдық күн дақтары циклының ұзындығымен сәйкес келеді. Кейнстің теориясында табыс циклді түрде өзгереді, бұл эффект толық жұмыспен қамту кезеңінде табыс өскен жағдайда бағаларға, ал басқа жағдайларда жұмыспен қамтуға әсер етеді.
Жалақының жүріс-тұрысы және Филиппс қисығы
Кейнстің жалақының мінез-құлқы туралы болжамы көп сынға ұшырады. Еңбекақы ставкалары депрессиялық жағдайларға ішінара бейімделеді, нәтижесінде жұмыспен қамтуға әсері оның моделі көрсеткеннен әлсіз болады, бірақ жоғалып кетпейді. Лернер 40-шы жылдары жұмыс күшінің бағалар өскен кезде тұрақты жалақыға қанағат етуіне үміттенудің оптимистік екенін көрсетті және Кейнстің моделін түзетуді ұсынды. Содан кейін көптеген күрделі модельдер құрылды, олардың көпшілігі Филипс қисығымен байланысты. Кейнстің ақша ұсынысының артуы жұмыспен қамтудың өсуімен толықтырылатындығы туралы оптимистік болжамы, Джекоб Винердің пессимистік болжамына әкелді: "Кейнстің талаптарына сәйкес ұйымдастырылған әлемде баспахана мен кәсіподақтардың өкілдері арасында үнемі күрес болады". Кейнстің жалақы мінез-құлқы туралы болжамдары оның теориясының негізгі бөлігі емес – оның кітабындағы көптеген мәселелер оған тікелей байланысты емес – және ол әдейі түрде жасалған оңайлату болды: шындығында, ол ақшалай табысқа тікелей шектеу қоймастан жасауға болатын ең қарапайым болжам еді.
Keynes's assumption of wage behaviour was not an integral part of his theory – very little in his book depends on it – and was avowedly a simplification: in fact it was the simplest assumption he could make without imposing an unnatural cap on money income.
Хронологиясы
Кейнстің «Жалпы теория» бойынша жұмысы оның 1930 жылы «Ақша туралы трактаты» жарық көргеннен кейін басталды. Ол жазғандарына қанағаттанбай, теориясын өндіріс және жұмыспен қамту саласына кеңейтуді қалады. 1932 жылдың қыркүйегінде ол анасына: «Мен ақша теориясы туралы жаңа кітабымның шамамен үштен бірін жаздым» деп хабарлады. 1932 жылдың күзінде ол Кембридж университетінде «өндірістің ақша теориясы» тақырыбында дәріс оқыды. Дәрістің мазмұны «Трактатқа» ұқсас болды, бірақ пайыздық үстеме ақының өтімділікке қалау теориясына көбірек мән берілді. Тұтыну функциясы мен тиімді сұраныс теориясы болмады. Еңбекақы тарифтері Пигуды сынап талқыланды. 1933 жылдың күзінде Кейнстің дәрістері «Жалпы теорияға» жақын болды, олар тұтыну функциясын, тиімді сұранысты және «еңбекшілердің ақша экономикасында нақты еңбекақыны нарықта теңестіру үшін келісімге келуге қабілетсіздігі» туралы мәлімдемелерді қамтыды. Инвестиция теориясы ғана жетіспеді. 1934 жылдың көктемінде 12-тарау соңғы нұсқасын алды. Сол жылдың күзіндегі дәрістері «Жұмыспен қамтудың жалпы теориясы» деп аталды. Осы дәрістерде Кейнс капиталдың шекті тиімділігін 11-тараудағыдай, Канның «негізгі тарау» деп атаған түрінде ұсынды. Ол 1935 жылдың ақпанында Оксфордта экономистер алдында осы тақырыпта баяндама жасады. Бұл «Жалпы теорияның» соңғы құрылыс бөлігі болды. Кітап 1935 жылдың желтоқсанында аяқталды және 1936 жылдың ақпанында жарық көрді.
Оқу қабілетіне қатысты ескертулер
Көптеген экономистерге "Жалпы теорияны" оқу қиын болды, Этьен Манту оны түсініксіз деп атады, Франк Найт оны түсінуге қиындық тудырады деді, Мишель ДеВрои "оның кітабының көптеген бөлімдерін түсінуге болмайтын" деді, ал Пол Самуэльсон талдауды "жағымсыз" және түсініксіз деп сипаттады. Дегенмен, Рауль Рохас бұған қарсы шығып, "түсініксіз неоклассикалық қайта қараулар" "Кейнстің кітабы оңай оқылатындықтан мүлдем бекер" дейді.
Қабылдау
Кейнс "Жалпы теорияда" егжей-тегжейлі саясат бағдарламасын ұсынбады, бірақ іс жүзінде ұзақ мерзімді пайыздық ставкаларды төмендетуге және жеке сектордың инвестициялары мен тұтынуын ынталандыру үшін қажетті құрылымдық шаралар ретінде халықаралық валюта жүйесін реформалауға ерекше мән берді. Пол Самуэльсонның айтуынша, "Жалпы теория" "35 жасқа дейінгі көптеген экономистерді күтпеген күшпен, алдымен Оңтүстік теңіз аралдарының оқшауланған тайпасына шабуылдайтын және оларды құртатын ауру сияқты қамтыды".
Мақтау
Жалпы теория енгізген көптеген жаңалықтар қазіргі заманғы макроэкономиканың орталық бөлігі болып табылады. Мысалы, рецессиялар жиынтық сұраныстың жеткіліксіздігінен туындайды және Сей заңы (Кейнстің тұжырымында, "ұсыныс өзінің сұранысын жасайды") ақша экономикасында қолданылмайды. Президент Ричард Никсон 1971 жылы (иронияға орай, кейнсиандық экономика сәннен шығуға азырақ уақыт қалғанда) "Біздің бәріміз енді кейнсианбыз" деген сөзді айтты, бұл фразаны Нобель сыйлығының лауреаты Пол Кругман жиі қайталайды (бірақ бұл сөз тіркесі кейнсиандық емес экономист Милтон Фридманға қатысты, бірақ Кругманның түсіндірмесінен өзгеше айтылған). Дегенмен, Аксель Лейжонхуфвудтан бастап, кейнсиандық экономикаға деген бұл көзқарас күшейе түсіп, сыналып, қазір екі негізгі бағытқа бөлінді. 2007-2009 жылдардағы қаржылық дағдарысқа дейін басым жаңа консенсус көзқарасы, қазіргі көптеген оқулықтарда кездесетін және барлық университеттерде оқытылатын Жаңа кейнсиандық экономика болды, ол (Кейнске қарағанда) ұзақ мерзімді тепе-теңдіктің неоклассикалық тұжырымдамасын қабылдайды, бірақ қысқа мерзімде жиынтық сұранысқа рөл береді. Жаңа кейнсиандық экономистер Ескі кейнсиандық экономиканың тұжырымдаған жабысқақ бағалар мен жалақыларға микроэкономикалық негіздер бергендерін мақтан тұтады. Олар "Жалпы теорияның" өзінен әрі зерттеу үшін пайдалы емес деп санайды. Азшылық көзқарасты посткейнсиандық экономистер білдіреді, олардың барлығы Кейнстің неоклассикалық ұғымның ұзақ мерзімді тепе-теңдігіне жасаған негізгі сынды қабылдайды, ал кейбіреулері "Жалпы теорияны" әлі толыққанды түсіну және одан әрі зерттеу қажет деп санайды. 2011 жылы бұл кітап 1923 жылдан бері ағылшын тілінде жазылған 100 үздік көркем емес кітаптың тізіміне енді. Қазір 400-ге жуық университет тұрақсыздықты ескеретін жаңартылған оқу бағдарламасын оқытады, ал Кейнстің белгісіздік туралы түсінігі "радикалды белгісіздік" ретінде кеңінен танылды.
Сындар
Бастапқыда Кейнстің не айтқысы келгені туралы пікір таластар болды. Алғашқы рецензиялардың көпшілігі өткір сынға ұшырады. Кейін «неоклассикалық синтез» деп аталған кейнсиандық экономиканың жетістігіне Гарвард экономисі Элвин Хансен, МТИ экономисі Пол Самуэльсон және Оксфорд экономисі Джон Хикс үлкен үлес қосты. Хансен мен Самуэльсон Кейнстің жиынтық сұраныс теориясын 45° бұрыштың кейнсиандық қиылысы диаграммасы арқылы нақты түсіндірді, ал Хикс IS LM диаграммасын жасады. Бұл екі диаграмманы оқулықтарда әлі де кездестіруге болады. Посткейнсиандар неоклассикалық кейнсиандық модельдің Кейнстің бастапқы мағынасын толығымен бұрмалап, дұрыс түсіндірмейтінін, кем дегенде, ол ұзақ мерзімді тепе-теңдікке негізделгендігіне байланысты айтады. «Жалпы теорияның» қабылдануына 1930 жылдардағы жаппай жұмыссыздық тәжірибесі көмектескендей, оның маңыздылығы төмендеуі 1970 жылдардағы «стагфляциямен» байланысты болды. Қазіргі заманғы экономистердің көпшілігі кем дегенде қандай да бір араласу қажеттігімен келіседі, бірақ еңбек нарығының икемділігі сияқты саясаттар ұзақ мерзімді перспективада тепе-теңдікке қол жеткізудің неоклассикалық түсінігімен негізделген. Кейнс инфляцияны нақты қарастырғанмен, «Жалпы теория» оны негізінен ақшамен байланысты құбылыс ретінде қарастырмайды және ақша ұсынымын немесе пайыздық ставкаларды бақылаудың инфляцияға қарсы күрестің басты құралы екенін ұсынбайды, бұл неоклассикалық теориядан өзгеше. Соңында, Кейнстің экономикалық теориясын марксистік экономистер сынға алды, олар Кейнстің идеяларының, жақсы ниетпен болғасын да, капитализмдегі қайшылықтарға байланысты ұзақ мерзімді перспективада тиімді болмайтынын айтты. Марксистердің атап көрсеткен бірнеше қайшылықтың ішінде толық жұмыспен қамту идеясы бар, ол жеке капитализмде мүмкін емес деп саналады; сондай-ақ, үкімет мемлекеттік шығындар арқылы капиталға инвестиция жасауға ықпал ете алады деген идея, бірақ шындығында мемлекеттік шығындар пайдадан таза шығынға айналуы мүмкін.
Кіріспе
Студенттерге арналған нұсқаулық жазуға жасалған ең алғашқы тырасты Робинсон (1937) жасады, ал ең табыстысы (сатылым саны бойынша) – Хансен (1953). Екеуі де оқуға қолайлы, бірақ сол кездегі ескі кейнсиандық мектеп саясатын ұстанады. Аспиранттар мен жоғары курс студенттеріне арналған, кейнестік кезеңнен кейінгі заманауи нұсқаулық – Hayes (2006), ал одан оңайырақ түсіндірілгені – Sheehan (2009). Пол Кругман "Жалпы теория" еңбегінің 2007 жылғы Palgrave Macmillan басылымына кіріспе жазған.