Генри Бим Пайпер: Ғылыми фантастика жазушысының өмірі мен өлімі

Кіріспе

Америкалық ғылыми фантастика жазушысы

Генри Бим Пайпер (23 наурыз 1904 – шамамен 6 қараша 1964) – американдық ғылыми фантастика жазушысы. Ол көптеген әңгімелер мен бірнеше роман жазды. Ол ең көп танымал "Terro Human Future History" әңгімелер сериясымен және "Paratime" тарихының балама нұсқалары туралы қысқаша сериясымен белгілі. Ол H. Beam Piper деген атпен жазған. Тағы бір дерек көзінде оның есімі "Хорас Бим Пайпер" деп, ал қайтыс болған күні басқаша көрсетілген. Оның қабіртасында "Генри Бим Пайпер" деп жазылған. Пайпердің өзі осы шатасудың бір бөлігі болуы мүмкін; ол адамдарға H әрпі Хораций есімінен алынғанын айтқан, соның салдарынан оның атын ұнатпағандықтан әрпін қолданды деген пікір қалыптасқан. "Кішкентай Шаңқыр" романының Чарльз О. Пайперге, Бимнің туысы және мұрагеріне сыйланған бір данасында "Хенриден Чарльзға" деп жазылған.

Өмірбаян

Пайпер негізінен өздігінен білім алған; ол ғылым мен тарих туралы білімін "өзін төрт жыл бойы егерменнің терісінен тігілген пальтоның ыңғайсыз шектерінде күлкілі азапқа ұшыратпай" алды. 18 жасында Пенсильвания штатының Алтуна қаласындағы Пенсильвания темір жолының Алтуна депосында жұмысшы болып жұмысқа орналасты. Ол сонымен қатар теміржолда түнгі күзетші болып та жұмыс істеді. Пайпер өзінің алғашқы қысқа әңгімесін, "Time and Time Again" атты туындысын 1947 жылы "Astounding Science Fiction" журналында жариялады; ол "Dimension X" радио бағдарламасы үшін бейімделді және 1951 жылы алғаш рет эфирге шықты, ал 1956 жылы "X Minus One" бағдарламасы үшін қайта өңделді. 1961 жылға дейін ол негізінен қысқа әңгімелердің авторы болды, содан кейін роман жазуға өнімді, бірақ қысқа ғана өмір сүрген тырыстық жасады. Ол қару-жарақтарды жинақтады және "Құрал бөлмесіндегі кісі өлтіру" атты бір детективтік роман жазды. 1964 жылы оның мансабы құлдырап бара жатқандай көрінді, ал оның тартымды еместігі мен либертариандық принциптері оған қаржылық қиындықтарына байланысты көмек сұрауға мүмкіндік бермеді, соның салдарынан Пайпер өз-өзіне қол жұмсады. Оның қайтыс болған күні нақты белгісіз; оның күнделігіндегі соңғы жазба 5 қарашада ("Жаңбыр 0930") деп жазылған, ал Пенсильвания штатының өлім туралы куәлігінде оның денесі 8 қарашада табылғандығы көрсетілген. Джерри Пурнелдің "Little Fuzzy" кітабына жазған кіріспесінде Пайпер пәтеріндегі барлық коммуналдық қызметтерді тоқтатып, қабырғалар мен еденге суретшілердің жабын маталарын жапқан, содан кейін өз коллекциясынан алған тапаншамен өз өмірін өзі алып кеткендігі айтылады. Өзінің өлім алдындағы хатында ол былай деп түсіндірді: "Мен кетіп бара жатқанда дау-дамай жасағанды ұнатпаймын, бірақ егер мен осы дау-дамайды тазарта алсам, мен кетпес едім. H. Beam Piper". Кейбір өмірбаян жазушылар оның осы әрекетін қаржылық проблемаларға, ал басқалары отбасылық мәселелерге байланысты деп санайды; Пурнелл Пайпердің ажырасқаннан кейін қаржылық қиындықтармен ауырғандығын және мансабының құлдырап бара жатқаны туралы жаңылыс пікірге келгенін (оның агенті бірнеше сатылым туралы хабарламай қайтыс болды) жазды. Пайперді жеке танысқан редактор Джордж Сцитерс оның өзіне жек көретін бұрынғы әйеліне өш алу ниетімен өз-өзіне қол жұмсағанын мәлімдеді: Пайпер өмірлік сақтандыру полисін жойды және оның оны алуына кедергі келтірді. Оның өзін-өзі өлтіргеннен кейін жоғалып кеткен "Only the Arquebus" атты жарияланбаған әңгімесі болды; ол оны көптеген жеке құжаттарымен бірге жойған болуы мүмкін. Оның туындыларын "Ace Science Fiction" баспасы сатып алып, 1980 жылдардың басында қағаз кітаптар жинағы ретінде қайта басып шығарды. Олардың көптеген кітаптары басылымнан шығып кетті, бірақ оның ең танымал екі туындысы 1998 және 2001 жылдары "Ace" баспасында қайта басылды. Карьерасының соңында Пайпер Пурнелмен хат алмасты, ол оның кейбір романдарын қайта басып шығаруға көмектескен "Ace" редакторы болды. Оның көптеген ертерек авторлық құқықтарының мерзімі бітіп, "Project Gutenberg" жобасына оның туындыларын онлайн таратуға мүмкіндік берді.

Piper was largely self educated; he obtained his knowledge of science and history "without subjecting myself to the ridiculous misery of four years in the uncomfortable confines of a raccoon coat." He went to work at age 18 as a laborer at the Pennsylvania Railroad's Altoona yards in Altoona, Pennsylvania. He also worked as a night watchman for the railroad. Piper published his first short story, "Time and Time Again", in 1947 in Astounding Science Fiction; it was adapted for the radio program Dimension X and first broadcast in 1951, and was re produced for X Minus One in 1956. He was primarily a short story author until 1961, when he made a productive, if short lived, foray into novels. He collected guns and wrote one mystery, Murder in the Gunroom. In 1964, his career apparently on the skids, and prevented by reticence and his libertarian principles from asking anyone to assist him with his financial difficulties, Piper committed suicide. The exact date of his death is unknown; the last entry in his diary was dated November 5 ("Rain 0930"), and according to his Pennsylvania death certificate his body was found on November 8. According to Jerry Pournelle's introduction to Little Fuzzy, Piper shut off all the utilities to his apartment, put painter's drop cloths over the walls and floor, and took his own life with a handgun from his collection. In his suicide note, he gave an explanation that "I don't like to leave messes when I go away, but if I could have cleaned up any of this mess, I wouldn't be going away. H. Beam Piper." Some biographers attribute his act to financial problems, others to family problems; Pournelle wrote that Piper felt burdened by financial hardships in the wake of a divorce, and the mistaken perception that his career was foundering (his agent had died without notifying him of multiple sales). Editor George H. Scithers, who knew Piper socially, has stated that Piper wanted to spite the ex wife he despised: by killing himself, Piper voided his life insurance policy, and prevented her from collecting. An unpublished story, "Only the Arquebus", was missing after his suicide; it is probable that he destroyed it along with many of his personal papers. His output was eventually purchased by Ace Science Fiction and reprinted in a set of paperbacks in the early 1980s. Many of these have since gone out of print, though his two best known arcs were again reprinted by Ace in 1998 and 2001. Late in his career, Piper corresponded with Pournelle, who was the Ace editor who helped reprint some of his novels. Many of his earlier copyrights have been allowed to lapse, permitting Project Gutenberg to distribute his work online.

Тақырыптар мен белгілері

Пайпердің әңгімелері екі топқа бөлінеді: «Space Viking» сияқты қатал ғарыш операсы, немесе «Little Fuzzy» және «Paratime» оқиғалары сияқты мәдени қақтығыстар немесе түсініспеушіліктер туралы әңгімелер. Оның туындыларындағы басты тақырып – тарихтың қайталануы; өткен оқиғалар болашақта тікелей және айқын үлгілерге ие болады. «Уллер көтерілісі» романы осының ең айқын мысалы, себебі ол Сепой көтерілісіне негізделген. «Көңілді викинг» романының тақырыбы да осыған ұқсас, бірақ роман нақты тарихи оқиғаның тікелей қайта жаңғыртуы емес. Кітаптағы кейінгі тақырып планетаны Адольф Гитлер билікке келгенге ұқсас жолмен басып алуды қамтиды. Пайпердің кейіпкерлерін жасаудағы негізгі идея – өзін-өзі қамтамасыз ете білетін, кез келген жағдайды шешуге дайын және қабілетті адам. Бұл оның 1960 жылғы «Омфел аспанда» атты әңгімесіндегі келесі диалог арқылы көрсетілген:

Ол не істеу керектігін және қалай істеу керектігін біледі, содан кейін бірден іске кіріседі, ондаған конференциялар мен дөңгелек үстелдерге жиналмай, әркімге бәрін бүлдіруге тең мүмкіндік бермейді. Осының нәтижесінде оның әңгімелері көбінесе батырлыққа толы, ал қақтығыс әдетте сырттан туындайды. Пайпер жалпы семантикамен қызығушылық танытқан. Бұл «Қорал бөлмесіндегі кісі өлтіру» романында тікелей айтылады, ал білімнің шектеулігін мойындау сияқты принциптері оның кейінгі туындыларында көрінеді.

Жер-адамның болашақ тарихы

"Терроның болашақ тарихы" Пайпердің адамзат тарихының келесі 6000 жылына арналған толыққанды баяндамасы. 1942 жыл, алғашқы ядролық реактор салынған жыл, 1 А. Е. (Атомдық дәуір) ретінде белгіленеді. 1973 жылы болған ядролық соғыс планетаны қиратып, адамзаттың ғарышқа шығуы мен антигравитациялық технологияны дамытуы нәтижесінде Терра Федерациясының құрылуына жағдай жасайды. "Жақсылықтың шегінде" (Empire жинағында) әңгімесі соғыстан аз бұрын өтеді және болашақтың көріністерін көретін адам туралы айтады. Ол Пайпердің сериясының маңызды элементтерін байланыстырады. Көптеген оқиғалар келесі мыңжылдықта, екі Федерация дәуірінде орын алады. Бұл романдардың ішінде ең танымалдары – үш Фуззи романы (кішкентай Фуззиден басталады), олар ерекше ғарыштық түрдің саналы екендігін мойындау және екі түрдің Фуззилердің туған планетасы Заратустрада бірге өмір сүруді үйрену әрекеттеріне қатысты. Федерация Жүйелік мемлекеттер соғысы мен жұлдызаралық соғыстарда құлады (оның бір бөлігін "Космикалық компьютерде" көруге болады), бұл ұзақ үзіліс кезеңіне алып келді, онда орталық адам күші болған жоқ. "Ғарыш викингі" осы хаостық кезеңде өтеді. Үзіліс кезеңі бірінші Империяның құрылуымен аяқталады. Келесі төрт мың жыл ішінде кем дегенде бес империя адамзатқа билік етеді, бірақ осы кезеңді бейнелейтін қысқа әңгімелер (Empire жинағында) санаулы ғана. Пайпер осы империяларды көбінесе ақылды деспоттар басқаратын игі империялар ретінде көрсетеді. Пайпердің болашақ тарихы кейбір жағынан Исаак Азимовтың "Қор" трилогиясына ұқсас және оған ықпал еткен болуы мүмкін, әсіресе екі автордың да Джон У. Кэмпбелл үшін жазғандықтан.

Пара-уақыт

Пайпердің «Паратайм» тізбегі – тарихи баламалар туралы әлдеқайда қысқа әңгімелер жинағы, кейін «Лорд Калван Otherwhen» романы жарық көрді. Бұл әңгімелерде «Паратайм полициясы» – параллель әлемдегі құқық қорғау органы туралы айтылады, олар уақыт желілері арасында қалай жылғанын білген. Олар өзге әлемдердің ресурстарын пайдаланады және осы құпияны қызғанышпен сақтайды. Қызығы, адамдар – туған планетасындағы апаттан қашып, Жерге көшіп келген марсиандықтар екені анықталды. Көптеген тарихи баламалардан өзгеше, бұл әңгімелердің дені өткенге қарайтын айырмашылықтарға назар аударады. Мысалы, «Лорд Калван» романында полицей кездейсоқ түрде қазіргі еуропалықтардың ата-бабалары Еуропаға қоныстанбаған әлемге көшіріледі. Олардың орнына көшпелі тайпалар Азия арқылы Солтүстік Америкаға қоныс аударды. Осы роман бойынша Солтүстік Американың шығыс жағалауын мекендеген халық батыстан келген және әлі де ортағасырлық қоғамда өмір сүреді. Көптеген оқырмандар «Жаратылыс» (H. Beam Piper әлемдері жинағында жарияланған) әңгімесін Terro Human Future History ғаламының, шын мәнінде, «Паратайм» ғаламындағы балама әлем екенін көрсетеді, онда марсиандықтардың Марстан қашуы олардың тарихын ұмытуына және жаңадан бастауына себеп болды. Алайда, Пайпер достарына жазған хаттарында және жанкүйерлер журналында жарияланған мақаласында «Паратайм» әңгімелерінің тізімін жасады, бірақ «Жаратылыс» әңгімесін олардың қатарына қоспады. Екінші жағынан, «Ол жылқылардың айналасында серуендеді» әңгімесі «Полиция операциясы» әңгімесінде еске алынғандықтан, бұл серияның қосымша бөлігі болып табылады. Сол сияқты, Пайпердің тікелей айғағы болмаса да, «Омнилингуал» (1957) – халықаралық Жер үкіметінің қолдауымен Марсқа жасалған болашақ ғылыми экспедиция туралы – де «Паратайм» әңгімесі болуы мүмкін. Осы экспедицияға қатысқан ғалымдар мен зерттеушілер 50 мың жыл бұрын төртінші планетада біртіндеп жойылған дамыған адамзат цивилизациясының қираған қалдықтарын қазып шығумен айналысады. «Омнилингуал» әңгімесінде НАТО/коммунистік «суық соғыстың» нәтижесінде солтүстік жарты шардағы термоядролық апат туралы ештеңе айтылмаған, бұл антиматериялық метеориттің соққысынан туған жойқын соғысқа ұласқан, Пайпер «Жауап» (1959) әңгімесінде егжей-тегжейлі сипаттаған. Terro Human Future History бойына соғыс және бірінші және екінші әлемдердегі елдердегі қиратулар, мекен планетасының мәдениетінің (әсіресе Оңтүстік Америка, Австралия және Оңтүстік Африка арқылы) Пайпердің Федерациясы мен Империясының планеталарына қалай әсер ететінін түсіндіру үшін маңызды рөл атқарады.

A much shorter series of alternate history stories is Piper's Paratime sequence, collected in Paratime, followed by the novel Lord Kalvan of Otherwhen. These stories concern the Paratime Police, a law enforcement outfit from a parallel world which has learned how to move between timelines. They jealously guard the secret, even as they mine other worlds for their resources. Notably, it appears that humans are in fact Martian refugees who escaped a calamity on their home planet and migrated to Earth. Unlike many alternate histories, these stories tend to focus on points of divergence far back in the past. For instance, Lord Kalvan involves a police officer who is accidentally transported to a world where the ancestors of modern Europeans failed to move into Europe. Instead, the nomadic tribes migrated across Asia and into North America. The people living on the eastern coast of North America in this novel settled the area from the west, and still live in a medieval society. Many readers point towards the short story "Genesis" (anthologized in The Worlds of H. Beam Piper) to suggest that the Terro Human Future History universe is in fact an alternate world in the Paratime universe, where the Martians' escape from Mars resulted in their forgetting their heritage and having to start over. However, in several letters to friends and in an article published in a fan magazine, Piper himself listed the true Paratime stories, and he never identified "Genesis" as one. On the other hand, "He Walked Around The Horses" is referenced in "Police Operation" so that is a sidebar story to the series. By the same token, in spite of Piper's lack of explicit stipulation, "Omnilingual" (1957) — which concerns a near future scientific expedition to Mars under the aegis of an international Earth government — may also be a Paratime story. The scientists and scholars involved in this effort are found in medias res excavating the ruins of the advanced human civilization which had been gradually destroyed on the fourth planet some 50,000 years before. In "Omnilingual" there is no mention of the northern hemisphere's thermonuclear devastation as a result of the NATO/Communist "cold war" kindled into an orgy of extermination by the impact of an antimatter meteorite, which was detailed by Piper in his story "The Answer" (1959). Throughout the Terro Human Future History, that conflict and the destruction wrought across the nations of the First and Second Worlds is pervasive as an explanation of the precise manner in which the home planet's culture (by way of South America, Australia, and South Africa in particular) comes to influence the planets of Piper's Federation and Empire.

Жинақтар

Толық Шашыраңқылар (1998) (pbk.) «Кішкентай Шашыраңқы», «Шашыраңқы Сапиендер» және «Шашыраңқылар және басқа адамдар» жинағы. «Шашыраңқы Еңбектері» (қыркүйек 1980) (pbk.) «Кішкентай Шашыраңқы» және «Шашыраңқы Сапиендер» жинағы. «Шашыраңқы Еңбектері» (?) ISBN ? (hdbk.) «Кішкентай Шашыраңқы» және «Шашыраңқы Сапиендер» жинағы.

Жинақтар

Х. Бим Пайпердің әлемдері (1983)