Кіріспе

Сұхбат жүргізу әдісі
Өмір тарихы – әдетте маргиналды топтардан жиналған, қарапайым адамның көзқарасынан өмірбаяндық тарихты жазуға қолданылатын сұхбаттасу әдісі. Оны 1900 жылдардың басында американдық жергілікті халықтарды зерттеген антропологтар бастады, кейін социологтар және басқа ғалымдар да қолдана бастады, бірақ оның танымалдылығы содан бері жоғалып, қайтадан арта түсты. Өмір тарихы әдісінің ең маңызды артықшылығы – ол көбінесе интеллектуалдық дискурста назардан тыс қалатын немесе тіпті көрінбейтін әлеуметтік ортаның даусын жеткізеді.

Өмірлік тарих әдісі

Бұл әдіс алғаш рет Американың жергілікті халықтарымен, әсіресе сұхбаттасушыдан өз өмірін сипаттап, сол адамның қандай болғанын түсінуді сұраған америкалық түпкілікті көшбасшылармен сұхбат кезінде қолданылды. Сұхбаттың мақсаты – жоғалып бара жатқан (осылай) халықтардың/өмір салтының тірі суретін сақтау еді. Кейіннен бұл әдіс Чикагодағы қылмыскерлер мен жыныс сатушыларды сұхбатқа алу үшін пайдаланылды. Сұхбаттасушылар әлеуметтік және полициялық деректемелерді, сондай-ақ жалпы қоғамды зерттеп, респонденттерден өз өмірлері туралы айтуды сұрады. Нәтижесіндегі есепте (i) сол кездегі Чикаго қаласы; (ii) респонденттің өзінің өмірін қалай көретіні (яғни «осы адам болу қандай еді»); және (iii) қоғам респондентті қалай қарастыратыны, оның түрмеге қамалуы мүмкін бе, көмек ала ма, әлеуметтік жұмыс істей ме, т.б. мәселелер талданды. Өмір тарихы әдісінің маңызды үлгісі 1920 жылдары жасалып, ең танымал үлгісі В. И. Томас пен Флориан Знянецкидің «Еуропа мен Америкадағы поляк шаруасы» кітабында көрініс тапты. Авторлар поляк иммигрантын өз өмірбаянын жазуға шақырды, содан кейін оны түсіндіріп, талдады. Мартин Булмердің айтуынша, бұл «алғашқы жүйелі түрде жинақталған әлеуметтанулық өмір тарихы» болды. Кейіннен бұл әдіс сандық әдістер американдық социологияда кеңінен қолданылуына байланысты маңыздылығын жоғалтты. 1970 жылдары бұл әдіс қайта жаңғыртылды, негізінен француз социологы Дэниел Берто және Пол Томпсонның нан пісірушілер мен балықшылар сияқты кәсіптерге қатысты өмір тарихы зерттеулері арқасында. Өмір тарихы әдісінің маңызды бастамалары Германияда, Италияда және Финляндияда жүзеге асырылды. Германияда өмірбаян әдісі өмірбаяндық зерттеулер мен өмірбаяндық сұхбаттардың дамуымен тығыз байланысты. Эмпирикалық әлеуметтік зерттеулердегі ашық наративтік сұхбаттарды жүргізу әдісі ретінде наративтік сұхбат 1975 жыл шамасында Германияда әзірленді. Ол феноменологиядан (Альфред Шюц), символдық интеракционизмнен (Джордж Герберт Мид), этнометодологиядан (Гарольд Гарфинкель) және білім социологиясынан (Карл Маннгейм) тұжырымдамаларды қабылдады. Әдісті дамыту мен жетілдіру неміс социологы Фриц Шютцемен тығыз байланысты, ол Билефельд социологының жұмыс тобының мүшесі болды және Эрвинг Гоффман, Харви Сакс, Джон Гумперц және Ансельм Штраус сияқты американдық социолингвистермен және әлеуметтік ғалымдармен тығыз академиялық ынтымақтастық орнатты. Өмір тарихтарын талдауды неміс социологы Габриэль Розенталь өмір тарихы мен өмірбаянын талдау үшін биографиялық жағдайды қайта құру әдісі арқылы одан әрі дамытты. Розенталь баяндалған өмір тарихын (erzählte Lebensgeschichte) және өмірлік тәжірибені (erlebte Lebensgeschichte) талдау деңгейлері арасындағы айырмашылықты көрсетеді.

Техника

Бұл әдісте сұхбаттасушы адамға өз өмірінің әңгімесін зерттеушінің емес, өзінің шарттарымен айтуға мүмкіндік береді. Әдетте сұхбатты адамның ерте балалық шағынан бастап, уақыт бойынша қазіргі күнге дейін жүргізу қалыпты жағдай. Тағы бір тәсіл, "Польшалық шаруа" еңбегінен бастау алады, онда қатысушылардан өз өмірбаяндарын жазу сұралады. Бұл конкурстар арқылы (мысалы, Польша, Финляндия немесе Италияда) немесе ерікті түрде жазылған өмірбаяндарды жинау арқылы іске асырылуы мүмкін. Бұл елдерде зерттеушілер пайдалана алатын өмірбаяндардың үлкен жинақтары бар.