Кіріспе

Заңдық принцип: кінәлі деп дәлелденгенше, әркім кінәсіз деп есептеледі. Кінәсіздік презумпциясы – қандай да бір қылмыспен айыпталған әрбір адамның кінәлі емес деп саналатын заңдық принцип. Кінәсіздік презумпциясына сәйкес, дәлелдеудің заңдық жауапкершілігі прокуратураға жүктеледі, ол фактіні анықтаушыға (судьяға немесе қазылар алқасына) нақты дәлелдер ұсынуы керек. Егер прокуратура айыптауды дәлелдей алмаса, онда адам айыптаудан босатылады. Көп жағдайда прокуратура айыпталушының кінәлі екенін күмәндан тыс дәлелдеуі керек. Егер күмәнді жағдай сақталса, айыпталушы ақталуға тиіс. Мұндай жүйенің керісі – кінәлі деп есептеу. Көптеген елдерде және құқықтық жүйелерде, соның ішінде жалпы құқық және азаматтық құқық жүйелерінде (қылмыстық емес құқықтық мәселелермен айналысатын азаматтық құқықтың басқа түрімен шатастырмау керек), кінәсіздік презумпциясы қылмыстық сотта айыпталушының заңды құқығы болып табылады. Бұл сондай-ақ БҰҰ-ның Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясының 11-бабына сәйкес халықаралық адам құқығы болып табылады.

Рим құқығы

VI ғасырдағы Юстинианның Дигестінде (22.3.2) дәлелдеудің жалпы қағидасы ретінде: "Ei incumbit probatio qui dicit, non qui negat" – "Дәлелдеуді талап ететін адамның міндеті, жоқ деп айтушының емес" делінген. Бұл қағида екінші және үшінші ғасыр заңгері Юлий Паулюсқа жатқызылған. Ол Рим қылмыстық құқығына император Антонин Пий енгізген. Азаматтық құқық жүйесі – ежелгі Рим құқық жүйесінен (ағылшын ортақ құқық жүйесінен өзгеше) туындаған қазіргі заманғы құқық жүйесі. Бұл принцип және оған баламалылары азаматтық құқық жүйесін қолданатын көптеген елдерде, соның ішінде Бразилия, Қытай, Франция, Италия, Филиппин, Польша, Румыния және Испанияда қабылданған.

Талмудтық заң

Талмудта «әр адам кінәсіз деп есептеледі, оның кінәлі екені дәлелденгенше. Сондықтан, айыпталушыға қатысты ерекше қатаң шаралар қолдану, оның кінәсіздігі сәтті күдік тудырғанға дейін кейінге шегерілуі тиіс. Осылайша, сот процесінің бастапқы кезеңдерінде оның қорғанындағы аргументтер кез келген сотталушының қорғанындағыдай толық болуы керек. Тек оның кінәлі екені анықталған соң ғана, қорғау үшін жасалған барлық шаралардан бас тарылады».

Ислам құқығы

Күдіксіздік презумпциясы ислам құқығының негізгі қағидасы болып табылады, онда дәлелдеу міндеті айыптаушының немесе талапкердің үстіне жүктеледі деген принцип берік ұсталады, бұл Имам Науауи тіркеген хадис негізінде құрылған. "Күдік" де қатаң айыпталады, бұл да Имам Науауи, Имам Бухари және Имам Муслимнің жазған хадистерінде айтылған. Мұхаммедтің (ﷺ) заманынан кейін төртінші халифа Әли ибн Әби Талиб (р.а.) былай деген сөзі келтіріледі: "Шүбәлі дәлелдерді қабылдамай, белгіленген жазадан сақтаныңдар."

Ортағасырлық еуропалық құқық

Батыс Рим империясы құлағаннан кейін, Батыста феодалдық құқық енгізілді, ол жаңа элитаның пікірінше, Рим құқығының элементтерімен және германдық әдет-ғұрыптарының бірігісінен тұрды, соның ішінде күдікті деп есептелу принципі де болды. Мысалы, айыпталушы өзінің кінәсіз екенін он екі адамның ол тағылған айыпты жасауға қабілетсіз екендігіне ант беруі арқылы дәлелдей алатын болды. Іс жүзінде, бұл төменгі топтарға қарағанда ақсүйектерге көбірек пайда келтірді, себебі олардың куәгерлерінің сенімділігі күмәнді болуы мүмкін еді. 6-шы ғасырдан 13-шы ғасырдың басына дейін сынақтар кең таралды және 17-шы ғасырға дейін, әсіресе колдовствоға қарсы күрес түрінде жалғасты. Бұл ерте германдық құқығында кең таралған болса да, 1215 жылы Рим папасы III Иннокентий төртінші Латеран кеңесінде ресми түрде қабылданып, от пен су арқылы соттауға тыйым салынды. Бұл jus commune құқығының даму кезеңімен бірге жүрді, орта ғасырларда Католик шіркеуінің канондық құқығы жалпы құқыққа әсер етті.

13-шы ғасырдың басында Франция королі IX Людовик барлық сынақтарды тыйым салып, қылмыстық іс жүргізуде кінәсіздік презумпциясын енгізді. Бірақ бұл көп ұзаққа соқпады және судьяның қалауынша қылмысқа күдікті адамдарға қатысты қолданылған "алдын ала сұрақ" деп аталатын азаптау институты, "қарапайым сұрақ" (жеңіл азаптау) және "күрделі сұрақ" (ауыр азаптау) деп бөлінді, ол Француз революциясының қарсаңына дейін жалғасты.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда осы принципке әсер ететін өзгерістер енгізілді. Сотталушылардың бұрынғы соттылықтары белгілі бір жағдайларда қазылар алдында жария етуге болады. Күдікті ресми түрде қамауға алынғаннан кейін сұрақтарға жауап беруге міндетті болмаса да, ақпарат бермеу сотта зиян келтіруі мүмкін. Сонымен қатар, полиция талабы бойынша деректерді шифрлаудан бас тарту қылмыстық жазамен қамтылған. Егер күдікті оны істеуге келмесе, ол құқық бұзушылық болып саналады. Осылайша, азаматтар шифрланған материалдың заңсыз екеніне ешқандай дәлелсіз сотталып, түрмеге қамалуы мүмкін. Бұдан бөлек, зорлау сияқты жыныстық қылмыстар ісінде, жыныстық актінің күмәнсіз дәлелденген жағдайында, жауапкердің шағымданушының жыныстық актіге келісімін немесе жауапкердің шағымданушының келісімін дұрыс түсінгенін дәлелдеу міндеті туындайтын шектеулі жағдайлар бар. Мұндай жағдайларға, мысалы, шағымданушының есінен тануы, заңсыз ұсталып қалғаны немесе зорлық-зомбылыққа ұшырауы жатады.

Канада

Канада заңдарында кінәсіздік презумпциясы белгілі бір жағдайларда нығайтылды. Қылмыстық кодекс бұрынғыда белгілі бір қылмыстарға қатысты қорғаныстарды теріс міндеттемеге жататын көптеген ережелерді қамтыды: яғни, егер айыпталушы сол қорғанысты қолданғысы келсе, қорғаныстың фактілерін дәлелдеу үшін дәлелді күмәндан тыс дәлелдеудің орнына, ықтималдықтардың тепе-теңдігін дәлелдеуге тиіс еді. Бұл, кейбір жағдайларда, айыпталушының кінәлі екеніне қатысты күмәндар болған жағдайда да, оны кінәлі деп тануға мүмкіндік берді. Бірнеше жағдайда, түрлі теріс міндеттеме ережелері Канаданың Құқықтар мен бостандықтар хартиясының кінәсіздік презумпциясын бұзады деп танылды. Олар айыпталушының ұсынылған қорғанысқа "нақты негіз" бар екенін көрсетуі керек болатын процедуралармен алмастырылды, содан кейін қорғанысты жоққа шығару міндеті мемлекетке ауысты. C-51 заң жобасы, Қылмыстық кодекске және Әділет министрлігіне өзгерістер енгізу және басқа да заңдарға тиісті түзетулер жасау туралы заң, 2018 жылдың желтоқсан айында Корольдік мақұлдауын алды. Басқа нәрселермен қатар, ол Қылмыстық кодекстен бірнеше теріс міндеттеме ережелерін жойды, олардың кейбіреулері бұрын конституциялық емес деп танылған, ал қалғандары Хартияға шағымданудан алдын алу мақсатында алынып тасталды.