Кіріспе

Jørgen Bent Larsen (4 наурыз 1935 – 9 қыркүйек 2010) – даниялық шахмат гроссмейстері және жазушы. Ол өзінің шығармашылық және бейәдет стильдегі ойынымен танымал болды және 1960-1970 жылдары Бобби Фишерден кейін совет емес екінші ең күшті шахматшы болды. Ларсен Данияда туған ең күшті шахматшы және Магнус Карлсен пайда болғанға дейін Скандинавиядағы ең күшті шахматшы деп есептеледі. Ол алты рет Дания чемпионы атанды және төрт мәрте Әлем чемпионатына үміткер ретінде қатысты, үш рет жартылай финалға өтті. 1948-1985 жылдары әлем чемпионы атанған Михаил Ботвинник, Василий Смыслов, Михаил Тал, Тигран Петросян, Борис Спасский, Бобби Фишер және Анатолий Карповтың барлығына қарсы бірнеше рет жеңіске жетті, бірақ оларға қарсы жалпы есепте ұтылып отырды. 1970 жылдардың басынан бастап ол Лас-Пальмас және Буэнос-Айрес қалаларында өмір сүрді.

Ерте өмір

Ларсен Даниядағы Тильстедке жақын Тистедте дүниеге келді және Олборг соборы мектебінде білім алды. 1942 жылдың қаңтар айында Ларсен балалық шақтағы бірнеше ауруға шалдықты. Ешқайсысы тұрақты әсер қалдырмаса да, осы кезеңде Ларсен шахматты ашты. Сонымен қатар, әскери қызметте жүргенде ол орыс тілін оқыды, бұл оған орыс тіліндегі шахмат әдебиетін түсінуге көмектесті (Бобби Фишер де осыны істегені белгілі). 1954 жылы 19 жасында Амстердам Олимпиадасында бірінші тақтада қола медаль жеңіп алғаннан кейін ол Халықаралық шебер атанды. Ларсен 1954 жылы алты Дания чемпионатының біріншісін жеңіп, 1955, 1956, 1959, 1963 және 1964 жылдары бұл жетістікті қайталады. 1955 жылы Ослода өткен көрме матчта Ларсен Фридрик Олафссонды 4½–3½ есебімен жеңді. Ол 1956 жылы Гихон халықаралық шахмат турнирінде бірінші орынды иеленді, Клаус Дарга мен Ян Хайн Доннерден озып, сол жылы Копенгагенде 8/9 есебімен жеңіске жетті. Содан кейін ол Лас-Пальмаста 1971 жылы Вольфганг Ульманды 5½–3½ есебімен жеңді. Бірақ ол Денвердегі жартылай финалда 0–6 есебімен Фишерден жеңіліп, ол да титул жеңіп алды. Кейін Ларсен Фишерге қарсы бір жақты жеңілісінің себебі матч кезіндегі жағдайына байланысты екенін мәлімдеді: "Ұйымдастырушылар бұл матчқа дұрыс емес уақытты таңдады. Мен ыстықтан шаршадым, ал Фишер осындай ерекше жағдайларға жақсы дайындалған. Мен шахмат фигураларын тұман арқылы көріп тұрдым, сондықтан менің ойын деңгейім жақсы болмады". Ларсен 1968 жылы Пальма-де-Майоркада 13/17 есебімен 2-3 орындарды бөлісті, Спасскиймен бірге; Виктор Корчной жеңіске жетті. Үміткерлер турнирінде үшінші орын үшін плей-офф матчында ол 1969 жылы Эрсельде Талды 5½–2½ есебімен жеңді, бұл олардың 1965 жылғы кездесуінің реваншы болды. Ол 1969 жылы Пальма-де-Майоркада 12/17 есебімен Петросян, Корчной, Хорт және Спасскийден озып жеңіске жетті. 1969 жылы Буэсумда 11/15 есебімен Полугаевскийден озып тағы бір жеңіске жетті. 1969 жылы Сан-Хуанда ол 9/15 ұпай жинап, 6-7 орындарды бөлісті (Спасский жеңіске жетті). Ол 1969 жылы Хельсинкиде Халықаралық шебер Хейки Вестериненді 6–2 есебімен жеңді. Ларсен 1970 жылы Луганода Олафссоннан озып 9½/14 есебімен жеңіске жетті. 1970 жылы Белградта КСРО-ға қарсы әлемнің қалған бөлігінің матчында ол әлемдік команда үшін Фишерден озып ойнады және Спасский мен Леонид Стайнға қарсы 2½/4 ұпай жинады. 1970 жылы Лейденде ол 3-4 орындарды 5½/12 есебімен бөлісті (Спасский жеңіске жетті). 1970 жылы Соллингенде өткен көрме матчта Любомир Кавалекты 6–2 есебімен жеңді. Ол 1970 жылы Винковчиде Дэвид Бронштейн, Хорт және Глигоричтен 10½/15 есебімен жеңіске жетті. 1970 жылы Пальма-де-Майоркада 9/15 есебімен 6-7 орындарды бөлісті (Панно мен Любомир Любоевич бірлескен жеңімпаз болды). Ларсен 1972 жылы Сан-Антониода 8½/15 есебімен 8-9 орындарды бөлісті (Портиш, Петросян және Карпов жеңіске жетті). Ол 1972 жылы Тиссайде 11/15 есебімен Любоевич пен Портиштен озып жеңіске жетті. 1972 жылы Лас-Пальмаста 11/15 есебімен 2-3 орындарды бөлісті (Портиш жеңді). Ларсен 1972-73 жылдары Хастингсте 11½/15 есебімен жеңіске жетті, Вольфганг Ульманнан озып кетті. 1973 жылы Бауангте 6/9 ұпай жинап 4-орынды иеленді (Кавалек жеңіске жетті). Ларсен 1973 жылы Гренадада Скандинавия чемпионатында 8½/10 есебімен жеңіске жетті. Ол 1973 жылы Маниладе 12½/15 есебімен Любоевич пен Кавалектен озып жеңіске жетті. 1975 жылы Ларсен Геллерупте Дания чемпионы және болашақ халықаралық шебер Герт Исковты 5½–½ есебімен жеңіп, сол жылы Стокгольмде GM Ульф Андерссонға 5½–2½ есебімен жеңілді.

Кейінгі мансап

1988 жылы ол Software Toolworks чемпионатында Deep Thought-қа есе жіберіп, алғашқы Грандмастер және сол кездегі ең жоғары Elo рейтингісіне (сол кезде 2560) ие болған ойыншы, турнирде компьютерге жеңілген алғашқы адам болды. 1993 жылы Ларсен Копенгагенде Deep Blue суперкомпьютерімен өткен қайта матчта 2½–1½ есебімен жеңіске жетті. Жасы ұлғайғанмен Ларсен турнирлерде ойнауын жалғастырды. 1999 жылы Дания чемпионатында 10 ойыншының арасында 7-орынды иеленді, бірақ 2000 жылы ауыр сырқатқа шалдыққандықтан жарыстан шығуға мәжбүр болды, оған миға операция жасау қажет болды. Содан кейін ол тек Буэнос-Айресте бірнеше турнирде ғана қатысты. 2002 жылғы Найдорф мемориалының нокаут жүйесінде 4-орын алды. Ларсеннің соңғы турнирі 2008 жылы Буэнос-Айресте өткен Magistral Internacional Ruibal турнирі болды. Ол нашар өнер көрсетіп, қатысқан тоғыз ойынның барлығында жеңіліске ұшырады. 2009 жылғы сәуірдегі ФИДЕ тізімінде оның Elo рейтингі 2415 болды. 2010 жылдың қыркүйек айында Буэнос-Айресте қайтыс болды. Англия шахмат федерациясының жаңалықтарында хабарланғандай, "Оның денсаулығы ұзақ уақыт бойы нашар болды және ол жылдар бойы дерлік белсенді болған жоқ".

Ойын стилі мен авторлығы

Ларсен терең ойлы және жоғары қиялдағы ойыншы ретінде танымал болды, ол дәстүрден өзгеше идеяларды сынап көруге және көптеген әріптестерінен гөрі көбірек тәуекелге баруға дайын болды. Оның ойын ерекшелігінің бұл жағы ашылу таңдауында да көрінетін. Грандмастер Сэмюэл Решевский Ларсеннің «көрнекі таң қалдырудың құндылығына берік сенгенін» және бұл оны «әртүрлі ашылуларда күмәнді вариацияларға» жүгінуге итермелегенін жазды. Ол сондай-ақ Ларсеннің «өз ойынына зор сенімділігі бар және ешкімнен қорқамайтынын», ал оның стилі «салыстырмалы түрде әлсіз қарсыластарға қарсы өте тиімді болғанымен, жоғары деңгейдегі ойыншыларға қарсы аса сәтті болмағанын» айтты. Ол қазіргі кездегі аса сирек қолданылатын 1. f4 (Bird's Opening) ашылуын жүйелі түрде қолданған аз ғана гроссмейстерлердің бірі болды және ұзақ жылдар бойы 1. b3 қозғалысымен байланысты болды, бұл жүйе оның (және Арон Нимзовичтің) құрметіне Ларсен ашылуы немесе Нимзо-Ларсен шабуылы деп аталады. Ол Голландия қорғанысын жоғары деңгейде сирек кездесетін кезде сәтті ойнады. 1964 жылы ол ұзақ уақыттан бері қолданылмаған Епископ ашылуын (1. e4 e5 2. Bc4) жаңғыртты және қаралар үшін Филидор қорғанысында (1. e4 e5 2. Nf3 d6) белсенділік іздеудің жаңа жолдарын зерттеді. Шындығында, ол 1971 жылы «Филидор қорғанысын неге ойнамау керек?» атты қысқаша монография жазды. Ол сондай-ақ Сицилия қорғанысына қарсы Гран-при шабуылын (1. e4 c5 2. f4) сәтті қолданған алғашқы үздік ойыншы болды, бұл оның танымалдылығын күрт және тұрақты түрде арттырды. 1960 жылдардың ортасында ол Алехин қорғанысына (1. e4 Nf6) таңғаларлық сенім көрсетті және оны маңызды жағдайларда қолданды. 1979 жылы ол әлем чемпионы Анатолий Карповты жеңу үшін сирек кездесетін Скандинавия қорғанысын (1. e4 d5) ойнады, бұл вариацияға жаңа қызығушылықты тудырды. Каро-Канн қорғанысындағы (1. e4 c6 2. d4 d5 3. Nc3 dxe4 4. Nxe4 Nf6 5. Nxf6+ gxf6) сүйікті жүріс оның және Давид Бронштейннің есімімен аталады; мұндағы идея – позицияны теңгермеу және піл жұбын сақтап қалу үшін қаралардың пешка құрылымындағы әлсіздікті қабылдау. Ларсеннің 1969 жылғы «Ларсеннің таңдамалы шахмат ойындары, 1948–69» кітабында шахмат психологиясы және сирек ашылуларды тиімді пайдалану туралы түсініктемелер бар. Кітаптың бір тарауы Ларсеннің өзінің стилі туралы ойларына арналған, онда ол Полугаевский мен Глигоричтің флангтық шабуылдарға бейімділігі және басқа замандас шеберлерге қарағанда пілдердің пешкаларын жылдыруды ұнататындығы туралы пікірлерін қолдайды. Ол сондай-ақ, жекпе-жектерді ұнатпауынан туындаған агрессивті ойыншы ретінде сипатталуға келісім білдірді. Ол күмәнді ұстанымдарды қабылдап, тактиканы қиындатуды Талға тән қасиет деп есептеді. Кітап алғаш рет Данияда жарық көрді, ал 1970 жылы ағылшын тілінде «Counter Attack Master» деген қосымша атаумен жарияланды. Ларсен 1974 жылы жарық көрген «Шахмат ойынын қалай ашу керек» кітабына тараулар жазған жеті үздік гроссмейстердің бірі болды. Ол 1972 жылы Сан-Антониода өткен турнирдің кітапшасын редакциялады. Кен Смит сол турнирде ақ фигуралармен көптеген ойындарын Смит-Морра гамбитімен ойнағанда, Ларсен Смиттың қарсыласының бірі 1. e4-ке 1...e6 жауабымен француз қорғанысына өткенін көрген соң: «c5 ойнағанда пешканы ұтып алуға болар еді!» деді. Ол сондай-ақ жақсы қабылдаған «Карпов vs. Корчной: 1978 жылғы әлем чемпионаты» кітабының авторы болды, ол матч аяқталғаннан кейін бірнеше күн ішінде жарық көрді және 1978 жылғы әлем чемпионаты матчы туралы кез келген тілдегі алғашқы кітап болды. Грюнфельд қорғанысы (1. d4 Nf6 2. c4 g6 3. Nc3 d5) Ларсеннің қаралармен жиі таңдайтын ашылуы болды, сонымен қатар ол ақтармен Грунфельд үнді жүйелеріне де үлкен сенім артты. Бұл оны 1979 жылы Штеффен Зейтенмен бірлесіп «Zoom 001 Zero Hour for Operative Chess Opening Models» атты кітапты жазуға итерді.

Ерекше ойындар

Бент Ларсен мен Борис Спасский, Амстердам Интерзоналы 1964, Құс ашылуы (A03), 1–0 Ларсен осы турнирде ерекше ашылуларды табысты ойнады, және осы жерде ол олардың бірін қолданып, үздік советтік шахматшыны жеңіп, турнирде жеңіске жетті. Дэвид Бронштейн мен Бент Ларсен, Амстердам Интерзоналы 1964, Корольдік үнді қорғанысы: Авербах. Бенони қорғанысы, кеңейтілген вариация (E75), 0–1 Ларсен қорғанысқа өтіп, Бронштейннің әлем чемпионатының үміткері болу арманына нүкте қойды. Светозар Глигорич пен Бент Ларсен, Загреб 1965, Сицилия қорғанысы, Шевенинген вариациясы (B83), 0–1 Глигорич қауіпті шабуылға көшті, бірақ Ларсен шабыттанған қорғаныс тапты. Ларсен сол дәуірдегі Югославияның үздік шахматшысына қарсы үлкен басымдық танытты. Бобби Фишер мен Бент Ларсен, Санта-Моника 1966, Руй Лопес, Ашық вариация (C82), 0–1 Фишердің жақсы позициясы болды, бірақ ол қате есептеп, Ларсеннің қарсы шабуылымен қатты жазаланды. Бент Ларсен мен Тигран Петросян, Санта-Моника 1966, Сицилия қорғанысы, Үдетілген Дракон вариациясы (B39), 1–0 Ларсен әлем чемпионын жеңу үшін ферзін құрбан етті. Михаил Тал мен Бент Ларсен, Эрсел 1969, матчтың 6-шы партиясы, Сицилия қорғанысы, Рихтер-Раузер вариациясы (B65), 0–1 Ларсен қара фигуралармен қауіпті ойыншы еді, және осы жерде ол бұрынғы әлем чемпионына оның қабілетін көрсетті. Михаил Ботвинник пен Бент Ларсен, Лейден 1970, Голландия қорғанысы, Классикалық вариация (A90), 0–1 Ларсен ұзақ соңғы ойында тағы бір бұрынғы әлем чемпионын жеңіп алды. Бобби Фишер мен Бент Ларсен, Пальма-де-Майорка Интерзоналы 1970, Сицилия қорғанысы, Велимирович шабуылы (B89), 0–1 Ларсен Фишерді, сол кезде жеңіліссіз дерлік, жаңа ашылумен таң қалдырды және жеңіске жету үшін мінсіз ойын ойнады. Анатолий Карпов пен Бент Ларсен, Монреаль 1979, Скандинавия қорғанысы (B01), 0–1 Ларсен әлем чемпионына сирек кездесетін ашылуды жасады және сәттілікке қол жеткізді. Висванатан Ананд пен Бент Ларсен, Рокбрун 1992, Сицилия (B27), 0–1 Ларсен Ларсеннің сүйікті ашылуын қолданып, болашақ әлем чемпионын жеңді.