Кіріспе

Күрделілік, мәселелерді шешу және тұрақты қоғамдар – Джозеф Тейнтердің 1996 жылғы энергия экономикасы жөніндегі мақаласы.

Назар аудару

Ол проблеманы шешудің энергиялық құнына және адам жасаған жүйелердегі энергия күрделілігі арақатынасына назар аударады. Бұл экологиялық экономика бойынша табиғи эволюцияның негатроптық тенденцияларының көрінісі, әсіресе Донелла Медоуз және оның әріптестерінің қазіргі заманғы проблемаларды шешудің экономикалық шектеулері туралы ұсыныстары. 1972 жылғы "Өсудің шегі" еңбегінде "мысалы, 1951-1966 жылдар аралығында әлемдік азық-түлік өндірісін 34%-ға арттыру үшін тракторларға жұмсалатын шығын 63%-ға, нитратты тыңайтқыштарға 146%-ға, ал пестицидтерге 300%-ға өсті. Қант өңдеу зауытынан барлық органикалық қалдықтарды шығару, 30%-ын шығаруға қарағанда 100 есе қымбатқа түседі. АҚШ қаласының ауасындағы күкірт диоксидін 9,6 есеге, немесе майда бөлшектерді 3,1 есеге азайту, ластануды бақылау шығындарын 520 есеге арттырады". Тейнердің пікірінше, барлық қоршаған орта мәселелерін шешуде осы сияқты шектеулерге тап болады. Бұл "тиімдірек" жолдарды табу үшін көп энергия жұмсау мәселесі емес – бұл процесс кері құлдырауды күшейтеді.

Сынақтар

"Ең тиімді" әдісті қолданудың басқа да проблемалары бар. «Ұлттардың өрлеуі мен құлдырауы» еңбегінде Манкур Олсон «бюрократиялық реттеудің өзі қосымша күрделілік пен шығындар тудырады. Заңдар шығарылып, салықтар белгіленгенде, оларға қатысты адамдар олардан қашу жолын іздейді, ал заң шығарушылар оларды жабуға тырысады. Осылайша, құтылу жолын табу мен оны жабудың бәсекелестік спиралі пайда болады, және күрделілік үнемі арта түседі». «Қазіргі кезде үкімет шығындары саяси қолдау таппай тұрғандықтан, - дейді Тейнер, - мұндай стратегия ұзаққа соқпайды. Көбінесе экологиялық таза мінез-құлықты реттеу арқылы емес, салықтық жеңілдіктер арқылы қамтамасыз ету керек деп ұсынылады. Бұл тәсілдің бірнеше артықшылықтары бар болғанымен, ол күрделілік мәселесін шешпейді және жалпы реттеу шығындарын күтілгендей азайта бермейді. Мүмкін, бұл шығындар тек салық органдарына және қоғамға ауысады. Зерттеу, білім беру, реттеу және жаңа технологиялар біздің проблемаларды жеңілдете алмайды деген сөз емес. Жеңілдік беру үшін жеткілікті инвестиция жасалса, оларға қол жеткізу мүмкін. Бірақ қиындық мынада: бұл инвестициялардың құны жоғары болады және әрбір елдің жалпы ішкі өнімінің үлесін арттыруы мүмкін. Проблеманы шешуден алынатын пайда азайғандықтан, қоршаған орта мәселелерін дәстүрлі жолмен шешу үшін ғылымға, инженерияға және үкіметке көбірек ресурстар жұмсау қажет. Егер экономикалық өсім жоғары болмаса, бұл өмір сүру деңгейінің уақытша төмендеуіне әкелуі мүмкін, себебі адамдар азық-түлік, баспана, киім, медициналық қызмет, көлік және ойын-сауыққа жұмсайтын қаражаты азаяды». «Проблеманы шешудегі шығындарды азайту үшін ресурстарды тиімдірек және ақылдырақ пайдалану керек деп жиі айтылады», - дейді Тейнер, бірақ Тимоти Ф.Х. Аллен мен Томас Хоекстраның 1992 жылғы зерттемесіне сілтеме жасайды: «Экожүйелерді тұрақты басқару үшін менеджерлер табиғи реттеу процесінен не жетіспейтінін анықтап, тек соны қамтамасыз етуі керек. Қалғанын экожүйе өзі істейді. Экожүйе (яғни, күн энергиясы) басқаруға жұмсалатын күшті субсидияласын, керісінше емес». Бұл кейіннен табиғи капитализмнің экономикалық стратегиясының негізгі тасы болды.

Білімділік талаптары

Тейнердің пікірінше, бұл "бізге қазір жоқ көптеген білімді қажет етеді. Бұл дегеніміз - бізге күрделі әрі қымбат зерттеулер қажет, сондай-ақ, ол үшін табиғи отынға субсидиялар қажет. Бір саладағы күрделіліктің шығындарын төмендету оларды екінші салада көтеруге әкеледі". "Индустриализм осыны көрсетеді. Ол өзінің күрделілік пен қымбаттық проблемаларын тудырды. Бұған көмір мен өндіріс тауарларын тарату үшін темір жолдар мен каналдар, ақша мен жалақыға негізделген экономиканың дамуы және жаңа технологиялардың енгізілуі кірді. Мұндай күрделі элементтер экономикалық өсуді жеңілдетеді деп ойласа да, шын мәнінде олар энергия субсидияланған кезде ғана осыны істей алады". (Біздің баса назар ететініміз). Бұл Тейнердің басты аргументі: энергия экономикасы әрқашан өнім экономикасын, қызмет көрсету экономикасын және тауар нарықтары сияқты аралықтарды субсидиялайды. Әрбір трофикалық деңгейдегі энергия шығындарын және олардың арасындағы ауысуды, технологияны қолданудың артуымен төмендейтіндей көрінетін ауысуды ескермейінше, ненің "тиімді" екенін және ненің емес екенін анықтаудың жолы жоқ. "Арзан табиғи отындарға берілген субсидиялардың арқасында индустриализмнің көптеген салдары ұзақ уақыт бойы маңызды болмады. Индустриалдық қоғамдар оларға төлей алатын. Энергия шығындары оңай және ауырсынусыз шешілсе, әлеуметтік инвестицияларға қатысты пайда-шығын арақатынасын едәуір ескермеуге болады (қазіргі индустриалдық ауыл шаруашылығында болғандай). Табиғи отын индустриализмді және одан туындаған барлық нәрсені (мысалы, ғылым, көлік, медицина, жұмыспен қамту, тұтынушылық, жоғары технологиялық соғыс және қазіргі саяси құрылым) бірнеше буынға сақталатын проблемаларды шешу жүйесіне айналдырды". "Энергия әрқашан мәдени күрделіліктің негізі болды және бола береді". Тейнер экономикаға бейімделу үшін елеулі қиындықтар қажет екенін қорытындылайды: а) кішірек; б) жеке адамдардың өздерінің негізгі өндірісін жүзеге асыруға көбірек тәуелді болуы, мысалы, бау-бақшалар мен фермаларда; в) энергиядағы нақты үнемдеуге негізделген проблемаларды шешуге инвестициялаудан гөрі, одан артық инвестициялау.