Кіріспе

Тауматин (талин деп те аталады) – төмен калориялы тәттілендіргіш және дәм түзетуші. Ақуыз көбінесе тек тәттілендіргіш ретінде емес, дәмді өзгерту қасиеттері үшін қолданылады. Тауматиндер алғаш рет Батыс Африкадағы катемфе жемісінен (Thaumatococcus daniellii) (Marantaceae) бөлініп алынған ақуыздардың қоспасы ретінде табылды. Тауматин өте тәтті болғанымен, оның дәмі қанттан едәуір өзгеше. Тауматиннің тәттілігі өте бірте-бірте пайда болады. Сезімі ұзақ сақталады, жоғары концентрацияда лакрицаға ұқсас қосымша дәм қалдырады. Тауматин суда жақсы ериді, қыздыруға және қышқыл ортаға төзімді.

Биологиялық рөлі

Тауматиннің өндірісі катемфеде вирусоидты патогендердің өсімдікке шабуыл жасауына жауап ретінде туындайды. Тауматин ақуыздар тұқымдасының бірнеше мүшелері түрлі саңырауқұлақтардың гифалық өсуін және спорациясын in vitro жағдайында айтарлықтай тежеуін көрсетеді. Тауматин ақуызы патогенге жауап беретін ақуыз доменінің прототипі саналады. Тауматин домені күріш және Caenorhabditis elegans сияқты әртүрлі түрлерде табылды. Тауматиндер – патогенезге байланысты (PR) ақуыздар, олар этиленнен бастап патогендердің өзіне дейінгі түрлі факторлармен стимуляцияланады және өсімдіктерде кең таралған және құрылымдық жағынан әртүрлі болады: олар тауматин, осмотин, темекідегі маңызды және екінші PR ақуыздарын, альфа-амилаза/трипсин ингибиторын, соя және бидай жапырақтарының P21 және PWIR2 ақуыздарын қамтиды. Бұл ақуыздар өсімдіктердегі жүйелі түрде қалыптасқан стресске төзімділік және стресске жауап беру процесіне қатысады, бірақ олардың нақты рөлі әлі белгісіз. Тауматин Батыс Африкадағы Thaumatococcus daniellii өсімдігінің жемісінде табылады: ол вирусоидтардың шабуылынан туындайды, олар – протеин үшін кодтамайтын, қапталдық қабығы жоқ, бір жіпті РНК молекулалары. I тауматин ақуызы 207 қалдықтан тұратын бір полипептидтік тізбектен құралған. Басқа PR ақуыздары сияқты, тауматин де негізінен бета-құрылымға ие деп болжанады, оның құрамында көптеген бета-бұрылыстар және спиральдар аз. Бұл PR ақуыздар тұқымдасына жататын мүше. Арпаның ұн тәрізді шіруімен зақымдалған бидай өсімдіктері PR ақуызын (PWIR2) экспрессиялайды, нәтижесінде бұл инфекцияға қарсы тұру қабілеті пайда болады. Бұл PR ақуызының басқа PR ақуыздарымен және жүгерінің альфа-амилаза/трипсин ингибиторымен ұқсастығы PR ақуыздарының белгілі бір ингибитор ретінде әрекет етуі мүмкін екенін көрсетеді.

Кристалдану

Тауматин тартрат иондарының қатысуымен өте жылдам және оңай кристалданады, сондықтан тауматин тартрат қоспалары ақуыз кристалдануын зерттеу үшін үлгілік жүйе ретінде жиі қолданылады. Тауматиннің ерігіштігі, оның кристалдық пішіні және кристалл түзілу механизмі қолданылатын тұндырғыштың хиральдығына байланысты. L-тартратпен кристалдағанда тауматин қос пирамида пішіндес кристаллдар түзеді және температураның жоғарылауымен ерігіштігі артады; ал D- және мезо-тартратпен кристалдағанда, ол жуан және призма пішіндес кристаллдар түзеді, ал температураның жоғарылауымен ерігіштігі төмендейді. Бұл тұндырғыштың хиральдығын бақылау ақуыз кристалдануының жалпы маңызды факторы болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Сипаттамалары

Тауматин азық-түлік ингредиенті ретінде тұтынуға қауіпсіз деп есептеледі. Шайнама жем өндірісінде тауматин аллерген ретінде анықталды. Тауматин ұнтағын сұйық тауматинге алмастыру салдарынан, зардап шеккен жұмыскерлердегі симптомдар азайды. Сонымен қатар, ұнтақталған араб талшынымен (белгілі аллерген) байланысты жою барлық зардап шеккен жұмыскерлерде симптомдардың жоғалуына әкелді. Тауматин адамның TAS1R3 рецепторымен өзара әрекеттесіп, тәтті дәм тудырады. Өзара әрекеттесетін аминқышқыл қалдықтары ескі әлем маймылдары мен гоминидтерге (адамдарды қоса алғанда) тән; тек осы жануарлар ғана оны тәтті деп сезіне алады.