Кіріспе

Құстың кіші түрі

Қызыл құс (Lagopus lagopus scotica) – Ұлыбритания мен Ирландияның қалың бұталы далаларында кездесетін, қауырсындылар тұқымдасына жататын орташа мөлшердегі құс. Ол көбінесе саз өрме құсының (willow ptarmigan) кіші түрі ретінде жіктеледі, бірақ кейде жеке түр – Lagopus scoticus деп есептеледі. Оны морт құс, дала құсы немесе қара құс деп те атайды. Lagopus атауы көне грек тіліндегі lagos (λαγος) – "қоян" және pous (πους) – "аяқ" сөздерінен құралған, бұл осы суыққа бейімделген түрге тән қауырсынды аяқтары мен саусақтарына сілтеме жасайды, ал scoticus – "Шотландияға тән" дегенді білдіреді. Қызыл құс The Famous Grouse вискиінің логотипі болып табылады және оның жарнамаларының бірінде анимациялық құс кейіпкер ретінде пайда болады. Сондай-ақ, қызыл құс – "Британ құстары" журналының символы.

Сипаттама

Қызыл құрттың саз құрттан және тау құртынан айырмашылығы – оның қауырсыны қызғылт қоңыр түсті, ал қыста ақ түске енбейді. Құйрығы қара, аяқтары ақ. Қанат астында ақ жолақтар болады және көздің үстінде қызыл қыртыстар кездеседі. Аналықтары аталықтарына қарағанда азырақ қызғылт, ал қыртыстары да көз тартарлық емес. Жас құстардың түсі солғын, қызыл қыртыстары болмайды. Ирландиядағы құстар кейде L. l. hibernica деген жеке түрге жатады деп саналады. Олар Ұлыбританиядағы құстардан сәл ақшыл, аналықтарының түсі сарғыш, ал қарын асты бөлігінде ұсақ жолақтар болады. Бұл, жоғары шөп және қамыстың көп, ал жусанның аз болған далалық жерлерде жасыруға бейімделу болуы мүмкін. Оны "chut!chut!chut!chut!chut!chuttt" немесе "Goback, goback, goback" деп дауыстауынан тануға болады. Құс тынығып тұрған жерінен қозғалғанда қанаттарының қозғалысынан шуылдайтын дыбыс естіледі. Құрттардың саны кезеңдік циклмен өзгереді, яғни популяция тығыздығы жоғары деңгейге жетеді, бірақ бірнеше жылдан кейін күрт төмендеп, содан кейін қайта қалпына келеді. Бұл циклдің басты себебі – Trichostrongylus tenuis паразиттік нематода құрты деп есептеледі. Алайда, В. К. Уинн Эдвардс өзінің кітабында құрттар популяциясының өліміне негізінен тамақ қорының жеткіліктілігіне байланысты гомеостаз себепті екенін, ал Trichostrongylus tenuis паразиттік құртынан туындайтын "құрт ауруы" – әлеуметтік оқшаулану салдарынан туған дұрыс емес диагноз екенін айтады.

Диета

Қызыл қауырсын шөппен қоректенеді және негізінен жусанның жапырақтарымен, тұқымдарымен және гүлдерімен азықтанады. Ол сондай-ақ жидектермен, астық дақылдарымен және кейде жәндіктермен де қоректенеді.

Өсіру

Құстар күзде жұптаса бастайды, ал еркектер қыс айларына қарай аумақтық мінез-құлық танытады. Ұясы – өсімдіктермен төселген, беті тегіс, шағын ойыс. Көбінесе сәуір және мамыр айларында 6-9 жұмыртқа салады. Жұмыртқалар сопақ, жылтыр және қоңыр дақтармен жабылған ақшыл сары түсті болады. Жұмыртқалар 19-25 күндей шайқалады, балапандар 12-13 күннен кейін ұша бастайды және 30-35 күнде толық бойға жетеді.

Қорғау

Еуропалық Одақтың мүше мемлекеттері Еуропалық Кеңес Директивасы 2009/147/ЕС бойынша жабайы құстарды қорғау туралы (әдетте Құстар Директивасы деп аталады) қызыл қасқырды қорғау үшін қажетті шараларды қабылдауға міндетті; бірақ бұл Директиваның II қосымшасына жататын түр болғандықтан, 7-бап ұлттық заңнамамен аң ауруға рұқсат береді, егер оның саны төмендемесе. 2002 жылы Еуропалық Әділет соты Ирландияның қызыл қасқырды қорғау бойынша бұрынғы Құстар Директивасы бойынша міндеттемелерін бұзғанын анықтады, себебі ол қойлардың шамадан тыс жайылуына байланысты маңызды көбейту орталығының нашарлауына жол берді. Сот шешімінің нәтижесінде қабылданған қорғау шаралары осы аймақтағы популяцияны шамамен 400-ден 800-ге дейін екі есеге арттырды.

Аң аулайтын құс ретінде

Қызыл құс – аң аулауға арналған құс саналады және дәстүрлі түрде 12 тамызда басталатын, «Даңқты он екінші» деп аталатын ату маусымында көптеп атылады. Кейбір лондондық мейрамханалар арасында 12 тамызда жаңадан өлтірілген құсты ұсыну үшін күшті бәсекелестік бар, құстар даладан әкелініп, сағаттар ішінде пісіріледі. Ату «жаяу ату» (атушылар құсты қоздырып, ату үшін даланы жаяу өтеді) немесе «қуып ату» (құстар көбінесе көптеп «қуып», «бұттардың» артында жасырынып отырған атушыларға қарай жетеледі) түрінде болуы мүмкін. Көптеген далалар құстың тығыздығын арттыру үшін күтіледі. Бұл жас өскіндердің қайта өсуіне мүмкіндік береді, ал құстар осы жас өскіндермен қоректенеді. Хищниктерді кең ауқымда бақылау – далаларды басқарудың маңызды бөлігі: түлкілер, мысықтар және қарғалар құс далаларында қатаң бақыланады. Бұл мәселе консервациялық ұйымдар мен аң аулау ұйымдары арасында қызу дау тудырады және құс далалары мен аң аулауға қатысты көптеген БАҚ назарына ілігеді. Соңғы онжылдықтарда көптеген далаларда құстарды эндопаразит – шұңқыр құртына (Trichostrongylus tenuis) қарсы дәрілік тас қолдану және тікелей дәрі беру практикасы басқару жүйесінің бір бөлігіне айналды.

Тамақ ретінде

Көптеген аң құстары сияқты, тоқылдақ құсының дәмі, ауланғаннан кейін және жеуге дейін бірнеше күн ілінгенде жақсарады. Тоқылдақты пісірудің ең көп қолданылатын тәсілі – қуыру. Тиллипрони леди Кларкінің аспаздық кітабында (1909) тоқылдақты пайдаланудың 11 рецепті келтірілген. "Ескі құстарды пісіру" рецепті мынадай: "Ескі тоқылдақтар қауырсындары "алжапқыштан" оңай тартылғанша пісіруге жарамсыз. Егер құс "қатайса", пісіру кезінде ішіне нан бөлігін салыңыз; дастарқанға қою алдында нанды алып тастап, тастап жіберіңіз. Оларға қосымша дәмді соус қайықта беріңіз, табақта емес, ал нан жеткілікті болса, тост үстіне қойыңыз. Лупинг ауруы вирусы – флавивирус (РНК вирусы), сондай-ақ қойдың энцефаломиелит вирусы деп те аталады. Флавивирустар буынтық аяқтылар арқылы таратылады, ал лупинг ауруы вирусын кенелер таратады. Қызыл тоқылдақта бұл вирус 78%-ға дейін өлімге себеп болуы мүмкін. Бұл вирус қызыл тоқылдақтар популяциясында маңызды рөл атқаруы мүмкін.