Кіріспе
Тас құралы – тарихқа дейінгі құрал. Қол балтасы (немесе қолбалта, немесе Ашеул қолбалтасы) – екі жақты тастан жасалған тарихқа дейінгі құрал, ол адамзат тарихында ең ұзақ қолданылған құрал. Ол тастан, әдетте кремнийден немесе шерттен жасалады, ол "кемітіліп", үлкен бөлшектен қалыптасу үшін басқа тасқа соғылу арқылы өңделеді. Олар төменгі Ашеул және орта Палеолит (Мустер) кезеңдеріне тән, шамамен 1,6 миллион жыл бұрыннан шамамен 100 000 жыл бұрынға дейін қолданылған, және оларды Homo erectus және басқа ерте адамдар қолданған, бірақ сирек Homo sapiens. Олардың техникалық атауы (бифас) архетиптік үлгісі әдетте екі жақты (екі кең жағы немесе беттері бар) және бадам пішіндес (амигдалоидты) литикалық қабыршақ болғандықтан берілген. Қол балталары ұзындығы бойынша симметриялық болып келеді және қысым немесе соққы арқылы қалыптасады. Ең көп таралған қол балталарының ұшы сүйір, ал негізі дөңгелек болып келеді, бұл оларға бадам пішіндес сипат береді, және екі беті де табиғи қабықты кем дегенде ішінара алып тастау үшін өңделген. Қол балтасы – екі бетті құралдар немесе қарулардың кең тобының бір түрі. Қол балталары алғашқы тарихқа дейінгі құралдар ретінде танылды: қол балтасының алғашқы жарияланған суреті Джон Фрере салған және 1800 жылы британдық басылымда жарияланған. Осы уақытқа дейін олардың шығу тегі табиғи немесе табиғаттан тыс деп есептелген. Оларды күн күркірі деп атаған, себебі халық дәстүрі бойынша олар дауыл кезінде аспаннан құлап түскен немесе жердің ішінде найзағай соғып, кейін жер бетіне шыққан. Кейбір ауылдарда оларды дауылдан қорғайтын амулет ретінде қолданады. Қол балталары негізінен кескіш құрал ретінде қолданылған деп есептеледі, ал кең негізі қолдың құралды ұстауы үшін ыңғайлы аймақ ретінде қызмет етеді, бірақ оларды қару ретінде тастау және әлеуметтік және жыныстық сигнал беру үшін де қолданған деген болжам бар. Бұл термин "coup de poing" (қол соққысы) дегенінен гөрі жиі қолданылады, бұл атауды Габриэль де Мортилье әлдеқайда ертерек берген. Франсуа Бордес пен Лайонель Балуттың бифас сөзін қолдануы оның Францияда және Испанияда қолданылуын кеңейтті, онда ол қол балтасы терминін ығыстырды. Ағылшын тілінде қол балтасы сөзі француз бифасының (испан тілінде бифас) эквиваленті ретінде қолданыла береді, ал бифас екі жағынан қабыршақтарды алып тастау арқылы өңделген кез келген бұйымды білдіреді. Неміс тілінде Faustkeil сөзі қолданылады; оны сөзбе-сөз қол балта деп аударуға болады, бірақ қатаң мағынада ол "жауыз тісте" дегенді білдіреді. Голланд тілінде де осылай, онда сөзбе-сөз "vuistbijl" деп аталады, бұл "жау балта" дегенді білдіреді. Бұл сөз басқа тілдерде де кездеседі. Дегенмен, бұл құралдардың жалпы бейнесі идеалды (немесе классикалық) үлгілерге негізделген, олардың пішіні соншалықты жақсы болғандықтан, сарапшы емес адамдардың назарын аударды. Олардың типологиясы терминнің мағынасын кеңейтті. Бифас қол балталары мен бифас литикалық бұйымдар ажыратылады. Қол балтасы міндетті түрде бифас болуы керек емес, және көптеген бифас бұйымдары қол балтасы емес. Сондай-ақ, қол балталары мен бифас бұйымдары Ескі әлемдегі Төменгі Палеолит кезеңіне ғана тән емес. Олар бүкіл әлемде және көптеген тарихи дәуірлерде кездеседі, бұл міндетті түрде ежелгі шығу тегін білдірмейді. Литикалық типология сенімді хронологиялық анықтама емес және даталау жүйесі ретінде тасталды. Бұған мысал ретінде Франция мен Испаниядағы Гравиет, Солютре және Магдален кезеңдерінің қабаттарында кездесетін "квази-бифастар", Лупембан мәдениетінің (Б.з.б. 9000 ж.) екі жақты сынықтары немесе Кубадағы Сагуа-Ла-Гранде маңында табылған пириформалы құралдар жатады. Бифас сөзі ағылшын тілінде француз тіліндегі бифас немесе испан тіліндегі бифас сөзінен өзгеше мағынаға ие, бұл көптеген түсініспеушіліктерге әкелуі мүмкін. Екі жақты кескіш құралдар, қол балтасына ұқсас, неолит және халколит кезеңдерінде шөпті тазалау үшін қолданылған. Бұл құралдар қазіргі заманғы балталарға ұқсас және жылтыратылған балталарға қарағанда арзан болды. Жаңа Гвинеядағы Сепик өзенінің бойындағы қазіргі ауылдар орманды кесу үшін қол балтасына ұқсас құралдарды қолдануды жалғастыруда. "Бифас термині Вюрм II-III стадияаралықтан бұрынғы заттар үшін сақталуы керек", дегенмен кейінірек жасалған кейбір заттарды ерекше жағдайларда бифас деп атауға болады. Қол балтасы балтамен байланысты емес, ол литикалық типологияда тас құралдардың әртүрлі түрлерін сипаттау үшін шамадан тыс қолданылған. Ол кезде осындай заттардың мағынасы түсінілмеген. Палеолиттік қол балталарының ерекше жағдайында балта термині бұл нысандарды сипаттау үшін жеткіліксіз. Лайонель Балут былай деді: "Бұл термин олардың 'балталар' емес екенін түсінбеудің қателігі ретінде қабылданбауы керек". Кейінгі зерттеулер бұл пікірді қолдады, әсіресе олардың қолданылу белгілерін зерттегенде.
the prehistoric tool
A hand axe (or handaxe or Acheulean hand axe) is a prehistoric stone tool with two faces that is the longest used tool in human history. It is made from stone, usually flint or chert that has been "reduced" and shaped from a larger piece by knapping, or hitting against another stone. They are characteristic of the lower Acheulean and middle Palaeolithic (Mousterian) periods, roughly 1.6 million years ago to about 100,000 years ago, and used by Homo erectus and other early humans, but rarely by Homo sapiens. Their technical name (biface) comes from the fact that the archetypical model is a generally bifacial (with two wide sides or faces) and almond shaped (amygdaloidal) lithic flake. Hand axes tend to be symmetrical along their longitudinal axis and formed by pressure or percussion. The most common hand axes have a pointed end and rounded base, which gives them their characteristic almond shape, and both faces have been knapped to remove the natural cortex, at least partially. Hand axes are a type of the somewhat wider biface group of two faced tools or weapons. Hand axes were the first prehistoric tools to be recognized as such: the first published representation of a hand axe was drawn by John Frere and appeared in a British publication in 1800. Until that time, their origins were thought to be natural or supernatural. They were called thunderstones, because popular tradition held that they had fallen from the sky during storms or were formed inside the earth by a lightning strike and then appeared at the surface. They are used in some rural areas as an amulet to protect against storms. Handaxes are generally thought to have been primarily used as cutting tools, with the wide base serving as an ergonomic area for the hand to grip the tool, though other uses, such as throwing weapons and use as social and sexual signaling have been proposed. This term co exists with the more popular hand axe (coup de poing), that was coined by Gabriel de Mortillet much earlier. The continued use of the word biface by François Bordes and Lionel Balout supported its use in France and Spain, where it replaced the term hand axe. Use of the expression hand axe has continued in English as the equivalent of the French biface (bifaz in Spanish), while biface applies more generally for any piece that has been carved on both sides by the removal of shallow or deep flakes. The expression Faustkeil is used in German; it can be literally translated as hand axe, although in a stricter sense it means "fist wedge". It is the same in Dutch where the expression used is vuistbijl which literally means "fist axe". The same locution occurs in other languages. However, the general impression of these tools was based on ideal (or classic) pieces that were of such perfect shape that they caught the attention of non experts. Their typology broadened the term's meaning. Biface hand axes and bifacial lithic items are distinguished. A hand axe need not be a bifacial item and many bifacial items are not hand axes. Nor were hand axes and bifacial items exclusive to the Lower Palaeolithic period in the Old World. They appear throughout the world and in many different pre historical epochs, without necessarily implying an ancient origin. Lithic typology is not a reliable chronological reference and was abandoned as a dating system. Examples of this include the "quasi bifaces" that sometimes appear in strata from the Gravettian, Solutrean and Magdalenian periods in France and Spain, the crude bifacial pieces of the Lupemban culture (9000 B. C.) or the pyriform tools found near Sagua La Grande in Cuba. The word biface refers to something different in English than biface in French or bifaz in Spanish, which could lead to many misunderstandings. Bifacially carved cutting tools, similar to hand axes, were used to clear scrub vegetation throughout the Neolithic and Chalcolithic periods. These tools are similar to more modern adzes and were a cheaper alternative to polished axes. The modern day villages along the Sepik river in New Guinea continue to use tools that are virtually identical to hand axes to clear forest. "The term biface should be reserved for items from before the Würm II III interstadial", although certain later objects could exceptionally be called bifaces. Hand axe does not relate to axe, which was overused in lithic typology to describe a wide variety of stone tools. At the time the use of such items was not understood. In the particular case of Palaeolithic hand axes the term axe is an inadequate description. Lionel Balout stated, "the term should be rejected as an erroneous interpretation of these objects that are not 'axes. Subsequent studies supported this idea, particularly those examining the signs of use.
Материалдар
Қол балталары көбінесе қыштан жасалған, бірақ риолит, фонолит, кварцит және басқа да кедір-бұдыр тау жыныстары да қолданылған. Обсидиан – табиғи вулкандық шыны, ол оңай сынып қалатындықтан, көбінесе қолданылмаған.
Қолданылуы
Зерттеушілердің көпшілігі қол балталары негізінен кесу құралы ретінде қолданылған деп санайды, осы себепті оларды кейбіреулер «Ашеулдық швейцариялық армия пышағы» деп атайды. Басқа ғалымдар қол балтасы басқа құралдар жасау үшін ядро ретінде немесе әдет-ғұрыптарда қолданылған болуы мүмкін деген пікірде. Уэллс 1899 жылы қол балталарының аң ауру үшін зымыран ретінде қолданылғанын болжады. Кальвин бұл түсіндіруді қолдады, ол Ашеул қол балталарының кейбір дөңгелек үлгілері аң ауру снаряды ретінде немесе суаттағы жануарлар тобына лақтырылатын «өлтіруге арналған фрисби» ретінде қолданылған болуы мүмкін деп ұсынды, осылайша олардың біреуін шағып тастауға болады. Бұл пікірге Кениядағы Олоргесайли археологиялық ескерткішінде жасалған табалдырықтар негіз болды. Аз ғана үлгілер қол балтасын бекітуді көрсетеді, ал кейбіреулері осы мақсатқа тым үлкен. Дегенмен, қол балталарының көпшілігі лақтырудың күшті зақымдану белгілерін көрсетпейді, қазіргі заманғы тәжірибелер бұл техниканың көбінесе жалпақ бетпен қонуға әкелетінін көрсетті, ал көптеген қазіргі ғалымдар «лақтыру» теориясын нашар ойластырылған деп санайды, бірақ ол өзінің өмірін жалғастырды. Қол балталарын қайта өңдеуге, қайрауға және жаңартуға болатындықтан, оларды әртүрлі жұмыстар үшін қолдануға болады. Осы себепті оларды балта деп санау шатастыратын болуы мүмкін, олар қазу, кесу, сыпыру, тіліп алу, тесу және соғу сияқты жұмыстарда қолданылған болуы мүмкін. Дегенмен, кішкентай пышақтар сияқты басқа құралдар осы міндеттердің кейбіреулеріне жақсырақ сәйкес келеді, ал көптеген қол балталары қолданылмаған іздермен табылған. Бейкердің пікірінше, көптеген қол балталары ретушьтамасыз табылғандықтан, қол балтасы құрал емес, бірақ ұсақ бөлшектер алынып, құрал ретінде қолданылған ірі лит құралы болуы мүмкін (ұсақ құрал теориясы). Екінші жағынан, қайрау немесе пішін беру сияқты ретушьтамамен табылған көптеген қол балталары бар, бұл бұл идеяға күмән келтіреді. Басқа теориялар пішіннің бір бөлігі дәстүрге, ал екінші бөлігі оның өндірісінің нәтижесіне байланысты екенін көрсетеді. Көптеген ерте қол балталары қарапайым дөңгелектелген тастардан (өзен немесе жағажай шөгінділерінен) жасалған сияқты көрінеді. «Бастапқы ұяшықты» бөліп алу қажет, ол көбінесе қалған ұяшықтардан әлдеқайда үлкен болады (дөңгелек тастың бұрыштығы оны бөліп алу үшін үлкен күшті қажет етеді), осылайша асимметрия туындайды. Асимметрияны басқа беттерден материалды алып тастау арқылы түзету, одан да сүйір (овал) пішінге ие болуға көмектеседі. (Толық дөңгелек қол балтасын жасау үшін пішіннің айтарлықтай түзетуін қажет етеді). 1990 жылдары Боксгроувта жүргізілген зерттеулерде мал союшы қол балтасымен мәйітті кесуге тырысқанда, қол балтасының сүйек миын ашуға қабілетті екені анықталды. Кон және Митен тәуелсіз түрде симметриялық қол балталарының жыныстық таңдау арқылы дене күшінің көрсеткіштері ретінде басымдыққа ие болғанын түсіндірді. Кон өзінің «Біз білетініміздей» атты кітабында қол балтасы «жақсылықтың айқын көрсеткіші, сондықтан ол жұбай таңдау критерийіне айналады» деп жазды. Миллер олардың үлгісін ұстанды және қол балталарының жыныстық таңдауға ұшырайтын ерекшеліктері бар екенін айтты, мысалы, олар Африка, Еуропа және Азияда миллион жылдан астам уақыт бойы жасалды, олар көп мөлшерде жасалды және олардың көпшілігі пайдалы қолдануға жарамсыз болды. Ол уақыт пен кеңістікте сақталған бір ғана дизайнды мәдени еліктеу арқылы түсіндіруге болмайды деп мәлімдеді және бовербирдтердің құрылыстарын (болашақ жұбайларды тарту үшін салынған және тек қана құдалану кезінде пайдаланылатын) және плейстоценді гоминидтердің қол балталарын салыстырды. Ол қол балтасын «белгілі бір нысанды құруға деген генетикалық бейімділік» деп атады. Ол оларды зымырандық қару ретінде қолданды деген ойды жоққа шығарады, өйткені олардан тиімдірек қарулар, мысалы, найзалар болды. Кейбір қол балталары практикалық мақсаттарда қолданылған болуы мүмкін деп мойындағанмен, ол көптеген қол балталары пайдалылыққа қажеттіден тыс шеберлік, дизайн және симметрияны көрсетеді деп көрсеткен Кон және Митенмен келісті. Кейбіреулері тым үлкен болды, мысалы, Теңіз академиясының қол балтасы немесе Англияның Фурзе-Платтан табылған «Ұлы қол балтасы» 30,6 см ұзындықта (басқа ғалымдар оны 39,5 см ұзындықта өлшейді), практикалық талаптарға сай емес симметрияны көрсетеді және форма мен бітіруге қажетсіз көңіл бөлінгенін көрсетеді. Кейбіреулері тас емес, сүйектен жасалған, сондықтан олар өте практикалық емес, бұл мәдени немесе ритуалдық қолдануды көрсетеді. Миллер ең маңызды белгінің қол балталарының электрондық микроскопияда қолданылған іздерінің немесе жиектердің тозу белгілерінің жоқтығы екенін ойлайды. Басқалар қолдану іздерінің аздығы нақты шөгінділік жағдайлармен байланысты екенін, қолданылмастан тастау туралы дәлел емес екенін айтады.
Тозуды талдаудан алынған дәлелдер
Палеолиттік қол балталарының пайдалану-тозу талдауы Батыс Еуропаның дерлік барлық жерлеріндегі маңызды табылған орындардан алынған деректерге негізделген. Кили мен Семенов осы мамандандырылған зерттеудің алғашқыларын жасады. Кили былай деді: «Типикалық қол балталарының морфологиясы, жарықтарға қарағанда, потенциалды әрекеттердің кең ауқымын көрсетеді». Осы типтегі талдауды жүргізуде көптеген мәселелерді шешу қажет. Бірі – үлкен даналарды микроскоппен қарастырудың қиындығы. Белгілі миллиондаған дананың арасында, олардың адамзат тарихындағы ұзақ рөліне қарамастан, аз ғанасы мұқият зерттелді. Тағы бір мәселе – дәл сол тапсырмалардың жарықтардан жасалған құралдарды пайдалану арқылы тиімдірек орындалғанына нақты дәлелдер бар: Кили өзінің байқауларын Англиядағы археологиялық орындарға негіздеді. Ол, болашақ әрекеттерді болжауға мүмкіндік беретін және күнделікті іс-әрекеттерді жақсырақ бақылауға болатын тұрақты елді мекендерде, арнайы жарықтардан, мысалы, рацлоирлер, тікұшақ пышақтар, қаскырлар және соққыштар сияқты құралдар басымдыққа ие болатынын ұсынды. Дегенмен, қол балталары экспедицияларда және маусымдық лагерьлерде, онда күтпеген тапсырмалар жиі кездеседі, тиімдірек болды. Олардың басты артықшылығы – маманданбау және түрлі жағдайларға бейімделу қабілеті. Қол балтасының ұзын жапырағы әртүрлі қисықтар мен бұрыштармен, кейбіреулері өткір, ал басқалары кескіш ұштар мен ойықтармен жабдықталған. Бәрі де бір құралда біріктірілген. Тиісті жағдайларда, жарықтарды пайдалануға болады. Сол кітапта Кили зерттелген қол балталарының көпшілігі ет кесу үшін пышақ ретінде қолданылғанын айтады (мысалы, Хоксн мен Каддингтоннан табылған қол балталары). Ол тағы бір қол балтаның ұшы сағат тілімен айналатын бұрғы ретінде қолданылғанын анықтады. Бұл қол балтасы Клэктон-он-Сиден (осы орындардың барлығы Англияның шығысында орналасқан) табылған. Тот Испаниядағы Амбронадан (Сория) алынған даналар бойынша да ұқсас қорытындыға келді. Домингес Родриго және оның әріптестері Пениньдегі (Танзания) ерте Ашель жеріндегі 1,5 миллион жыл бұрын жасалған құралдар сериясын талдағанда, өсімдік фитолиттерінен туындаған айқын микротозуды анықтады, бұл қол балталары ағаш өңдеу үшін қолданылғанын көрсетеді. Басқа қолданыстардың ішінде, Франциядан табылған кейінгі орта палеолиттік қол балталарында от жасауға байланысты тозудың дәлелдері анықталды, бұл неандертальдықтардың кем дегенде 50 000 жыл бұрын осы құралдарды ұшқын шығару үшін пирит минералымен соқтырғанын көрсетеді.
Keeley based his observations on archaeological sites in England. He proposed that in base settlements where it was possible to predict future actions and where greater control on routine activities was common, the preferred tools were made from specialized flakes, such as racloirs, backed knives, scrapers and punches. However, hand axes were more suitable on expeditions and in seasonal camps, where unforeseen tasks were more common. Their main advantage in these situations was the lack of specialization and adaptability to multiple eventualities. A hand axe has a long blade with different curves and angles, some sharper and others more resistant, including points and notches. All of this is combined in one tool. Given the right circumstances, it is possible to make use of loose flakes. In the same book, Keeley states that a number of the hand axes studied were used as knives to cut meat (such as hand axes from Hoxne and Caddington). He identified that the point of another hand axe had been used as a clockwise drill. This hand axe came from Clacton on Sea (all of these sites are located in the east of England). Toth reached similar conclusions for pieces from the Spanish site in Ambrona (Soria). Analysis carried out by Domínguez Rodrigo and co workers on the primitive Acheulean site in Peninj (Tanzania) on a series of tools dated 1.5 mya shows clear microwear produced by plant phytoliths, suggesting that the hand axes were used to work wood. Among other uses, use wear evidence for fire making has been identified on dozens of later Middle Palaeolithic hand axes from France, suggesting Neanderthals struck these tools with the mineral pyrite to produce sparks at least 50,000 years ago.
Макроскопиялық іздер
Кейбір қол балталары сонша күшпен қолданылған, әсерінен анық іздер қалған. Басқа көзге көрінетін іздер ретушь жасаудан қалған жарақаттар болуы мүмкін, кейде оларды бастапқы дайындау кезінде қалған іздерден ажыратуға болады. Ең көп кездесетін жағдайлардың бірі – ұштың сынғануы. Мұндай жағдайлар Еуропа, Африка және Азияда кездескен. Мысалы, Саламанкадағы Эль Басалито табиғат ескерткішіндегі қазба жұмыстары кезінде қол балтасының сынықтары табылды, оның ұшындағы іздер клиннің әсерінен пайда болғандай көрінеді, бұл затты күшті бұруға ұшыратқан. Құралдың ұшы немесе кез келген басқа бөлігі сынып немесе тым тозығын. Мұндай тозу жоғарыда айтылғандай, екінші деңгейдегі өңдеу арқылы түзетілген. Кейбір жағдайларда бұл қайта құрастыру оңай анықталады және "траншеттік соққы" деп аталатын француз әдісі (coup de tranchet) немесе жай ғана шеттің симметриясын және сызығын өзгертетін масштабты немесе қабырғалы ретушьпен орындалған.
Нысандар
Ең ерекше және кең таралған пішін – бір жағында үшкір бөлік, оның жиегінде кесу қырлары және дөңгелек негіз (мұнда ланцет және миндаль пішіндес қол балталары, сондай-ақ осы топқа жататын басқалары да кіреді). Балталар көбінесе симметриялы болып келеді, бірақ зерттеулер симметрияның жануар терісін сыпыру сияқты қол балтаны пайдалануда көмектеспейтінін көрсеткенімен. Көптеген қол балталарының «типикалық» пішіні болғанымен, кейбіреулері дөңгелек, үшбұрышты және эллипстік сияқты әртүрлі пішіндерді көрсетеді, бұл олардың тұрақты және тек символдық мағынасы бар деген жорамалды күмәндандырады. Олардың ұзындығы әдетте , бірақ олар үлкен немесе кіші болуы мүмкін. Олар көбінесе дөңгелек тас, блок немесе лит қабыршақтан, балға көмегімен екі жағынан қабыршақтарды алып, жасалған. Бұл балға қатаң тас, ағаш немесе мүйізден жасалуы мүмкін. Соңғы екеуі, жұмсақ балғалар нәзік нәтижелер бере алады. Дегенмен, қол балтаның технологиялық ерекшеліктері әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, бір жақты құралдар тек бір жағынан ғана өңделген, ал жартылай екі жақты құралдар құрал тасының табиғи қабығының үлкен бөлігін сақтайды, сондықтан оларды кескіш құралдармен шатастыру оңай. Сонымен қатар, қарапайым екі жақты құралдар қолайлы құрал тастан жасалған болуы мүмкін, бірақ оларда қайта өңдеу іздері сирек кездеседі. Кейінгі қол балталар Леваллуа әдісін қолдану арқылы жақсартылды, бұл Леваллуа ядросын күрделірек және жеңілдетті. Қорытындылай айтқанда, қол балталары түрлі археологиялық парадигмаларға сәйкес көптеген типологиялық мектептерде танылады және олар өте жақсы танылады (кем дегенде ең типік мысалдары). Алайда, олар нақты категорияға бөлінбеген. Формальды түрде айтқанда, идеалды модель бірқатар анықталған қасиеттерді біріктіреді, бірақ осы қасиеттердің ешқайсысы қол балтаны анықтау үшін қажетті немесе жеткілікті емес.
Тарих және таралу
1969 жылы «Дүниежүзілік тарихқа дейінгі кезең» кітабының 2-ші басылымында Грэм Кларк «басым литикалық технологиялар» ретімен қатар келген, онда қарапайым олдовандық бір қырлы құралдар күрделірек ашеулдік қол балталарымен алмастырылды, содан кейін олар Леваллуа техникасымен жасалған одан да күрделі мостер құралдарымен алмастырылды. Олдовандық құралдардың ең көнесі Эфиопияның Гона қаласында табылған. Бұл заттар шамамен 2,6 миллион жыл бұрын жасалған. Қол балталарының алғашқы мысалдары 1,6 миллион жыл бұрынғы кейінгі Ольдован (I режим) кезеңіне жатады, оны Мэри Лики «дамыған Ольдован» деп атады. Бұл қол балталары 1,4 миллион жыл бұрын Оңтүстік Эфиопияда пайда болған II Ашеулдік индустриясында кеңінен таралды. Ең жақсы үлгілерінің кейбіреулері 1,2 миллион жыл бұрын Олдувай шатқалында табылған. 1,8 миллион жыл бұрын Еуропада ертедегі адамдар болған. Олардың қызметтерінің қалдықтары Испаниядағы Гуадикс-База ойпатында және Атапуэрка маңындағы жерлерде қазылып алынды. Еуропаның көптеген ертедегі орналасқан жерлері «1-ші режим» немесе Ольдован жиынтығын көрсетеді. Еуропадағы ең ерте ашеулдік орындары шамамен 0,5 миллион жыл бұрын пайда болды. Сонымен қатар, ашеулдік дәстүр Шығыс Азияға таралған жоқ. Еуропада, әсіресе Франция мен Англияда ең көне қол балталары шамамен 750 000 жыл бұрын, Бестон мұздығынан кейін пайда болды, бұл кезең Хромериандық кешен деп аталады. Олар Әбевильдік дәстүр кезінде кеңінен өндірілді. Қол балта жасаудың шыңы Ескі әлемнің кең аумағында, әсіресе Рисс мұздығы кезінде, космополиттік деп сипатталатын және Ашеулдік деп аталатын мәдени кешенде болды. Қол балталарын қолдану Орта палеолиттен кейін әлдеқайда кішігірім аумақта сақталды және соңғы мұздық кезеңнің ортасына дейін Мостериан кезінде маңызды рөл атқарды. Төменгі палеолитке жататын қол балталары Азия құрлығында, Үндістан субконтинентінде және Таяу Шығыста (солтүстік ендігі 40°-тан оңтүстікке қарай) табылған, бірақ олар 90° шығыс бойынан шығысқа қарай орналасқан аймақта кездеспеді. Мовиус қол балталарын батыста қолданған мәдениеттер мен Пекин адамы және Қытайдағы Ордос мәдениеті сияқты кескіш құралдар мен ұсақ ретушталған литиктер жасаған мәдениеттер арасындағы шекараны (Movius сызығы деп аталатын) белгіледі. Алайда, 1978 жылы Оңтүстік Кореяның Йончхон округіне қарасты Хантян өзенінен шығыс Азияда алғаш рет палеолит дәуірінде жасалған көптеген қол балталары табылған кезде Мовиус гипотезінің дұрыс еместігі дәлелденді. Олардың кейбіреулері Оңтүстік Кореядағы Чонгок тарихқа дейінгі мұражайында қойылған. Жавадағы Паджитания мәдениеті қол балталарын жасаған жалғыз шығыс мәдениеті деп есептелді. Алайда, Қытайдағы Байседе табылған орын шығыс Азияда қол балталары жасалғанын көрсетеді. Қол балта технологиясы Австралия тарихында кеңінен таралмаған, бірақ бірнеше мысалдары табылған.
Құрылыс
Қолмен тас қашау тәжірибелері қол балтасын салыстырмалы түрде оңай жасауға болатынын көрсетті, бұл олардың кең таралғанын түсіндіруге көмектеседі. Оларға аз күтім қажет, сондай-ақ қолдануға болатын шикізаттардың таңдауы кең – конхоидтық сыныққа төтеп бере алатын кез келген тау жынысы жарайды. Алғашқы қол балталарды жасау кезінде оларды тездетіп жасауға болады, егжей-тегжейлі жоспарлаусыз қателерді түзету оңай, ал қажетті техниканы үйрену үшін ұзақ немесе қиын оқудан өтудің қажеті жоқ. Бұл факторлардың барлығы осы заттардың тарихқа дейінгі кезеңде кеңінен қолданылуын қамтамасыз етеді. Олардың бейімделу қабілеті түрлі тапсырмаларды орындауға мүмкіндік береді: ауыр жұмыстар, мысалы, топырақ қазу, ағаш кесу немесе сүйектерді сындыру, сондай-ақ нәзік жұмыстар, мысалы, сіңірлерді кесу, ет тілу немесе әртүрлі материалдарды тесу. Кейінгі қол балта үлгілері екі қабатты тас қашау техникасын қолдану арқылы күрделене түседі (бірі таспен, екіншісі сүйекпен қашалады). Ақырында, қол балта – жетілдірілуге болатын прототип, ол түрлі снарядтардың ұштары, пышақтар, айбалталар және балталар сияқты дамыған, мамандандырылған және күрделі құралдардың пайда болуына әкеледі.
Талдау
Қол балтасының мәнін анықтаудағы типтік қиындықтарды ескере отырып, оларды талдау кезінде олардың археологиялық контекстін (географиялық орналасуы, стратиграфиясы, сол деңгеймен байланысты басқа элементтердің болуы, хронология және т.б.) ескеру маңызды. Кез келген табиғи өзгерістерді анықтау үшін – патина, жылтырлық, тозу, механикалық, жылулық және/немесе физикалық-химиялық өзгерістер, мысалы, жарылу сияқты олардың физикалық жағдайын зертету қажет, сондай-ақ осы факторларды құралдың жасалуы немесе қолданылуы кезінде қалған іздерден ажырату керек. Шикізаттың маңыздылығы оны өңдеу нәтижесіне және тарихқа дейінгі адамдардың экономикасы мен қозғалысын анықтауға байланысты. Олдувай шатқалында шикізат ең жақын елді мекендерден шамамен он километр қашықтықта қолжетімді болған. Алайда, қыш тас немесе силикат Батыс Еуропаның өзендік террасаларында кең таралған. Бұл қолда бар ресурстарды алу және пайдалану үшін әртүрлі стратегиялар қажет болғанын білдіреді. Материалдармен қамтамасыз ету өндіріс процесіндегі ең маңызды фактор болды, себебі палеолиттік шеберлер қолда бар материалдарға бейімделіп, тіпті ең қиын шикізаттан да қанағаттанарлық нәтижелерге қол жеткізе алды. Бұған қарамастан, тау жынысының құрылымын, текстурасын, біріктірулердің, тамырлардың, қоспалардың немесе сынық конустардың болуын зерттеу маңызды. Жеке заттардың қолданылуын зерттеу үшін псевдоретуш, сыну немесе тозу сияқты тозу іздерін, соның ішінде жылтыратылған аймақтарды іздеу қажет. Егер зат жақсы сақталған болса, оны тозуды талдауға жіберуге болады, бұл туралы төменде егжей-тегжейлі айтылады. Барлық археологиялық өңделген заттарға тән осы жалпы ережелерден басқа, қол балталарына олардың жасалуының техникалық және морфологиялық талдауы қажет.
Техникалық талдау
Қол балтасының техникалық талдауы оның операциялық тізбегінің әрбір кезеңін анықтауға бағытталған. Бұл тізбек өте икемді, себебі құрал жасаушы тізбектің тек бір буынына ғана немесе барлық буындарына бірдей назар аударуы мүмкін. Осы типтегі зерттеуде қарастырылатын буындар шикізатты алу әдістерімен басталады, содан кейін өнімдің өндірілуі, пайдалануы, жұмыс істеу кезеңіндегі күтімі және соңында оның кәдесінен шығарылуы қарастырылады. Құрал жасаушы ең жақсы сападағы шикізатты немесе ең қолайлы құрал тасын табуға көп күш жұмсауы мүмкін. Осылайша, берік негізді құруға көбірек күш салынады, бірақ тасты өңдеуге жұмсалатын уақыт үнемделеді: яғни, күш-жігер операциялық тізбектің басына шоғырланған. Сол сияқты, шебер өндіріске ең көп күшін салуы мүмкін, сондықтан шикізаттың сапасы немесе қолайлылығы осылайша маңызды болмайды. Бұл бастапқы күш-жігерді азайтады, бірақ операциялық тізбектің соңында күшті күшейтуге әкеледі.
Құрал тас және қабық
Қол балталары көбінесе дөңгелектелген тасшалар немесе түйіндерден жасалады, бірақ көптегендері ірі қабықшадан да жасалады. Ашеул дәуірінің басында қабықшадан жасалған қол балталары тұңғыш рет пайда болды және уақыт өте келе жиі кездесетін болды. Қабықшадан қол балтасын жасау, тасшадан жасауға қарағанда шын мәнінде оңайырақ. Бұл сондай-ақ жылдамырақ, себебі қабықшалар қажетті пішінге жақын болуы мүмкін. Бұл құралды оңай манипуляциялауға және оны аяқтау үшін аз мөлшерде қабықша жұмысы қажеттілігіне мүмкіндік береді; сонымен қатар, тік жиектерді алу да оңайырақ. Қабықшадан жасалған қол балтасын талдағанда, оның пішіні алдын ала анықталғанын (Levallois немесе Kombewa техникасы сияқты әдістерді қолдану арқылы) естен шығармау керек. Бұл қарамастан, құралдың сипаттамаларын атап өту қажет: қабықшаның түрі, түбі, қабықша жұмысының бағыты. Құрал тастың табиғи сыртқы қабығы немесе қабықшасы, эрозия мен ауа райының физикалық-химиялық өзгерістерінен туындайды және тастың ішкі бөлігінен өзгеше. Шерт, кварц немесе кварцит жағдайында бұл өзгеріс негізінен механикалық болып табылады, ал түсі мен тозудан басқа, оның қаттылығы, беріктігі және т.б. сияқты ішкі қасиеттерімен бірдей. Дегенмен, қыш тас – жұмсақ және тас құралдар жасауға жарамсыз әк тас қабығымен қапталған. Қол балталары құрал тасының өзегінен жасалатындықтан, оларды жасау үшін қолданылатын техникаларды жақсырақ түсіну үшін қабықтың қалыңдығы мен орналасуын көрсету қалыпты жағдай. Құралдар арасындағы қабықтың айырмашылықтарын олардың жасын анықтау үшін пайдалануға болмайды. Көптеген жартылай өңделген қол балталары тиімді құралдар болуы үшін қосымша жұмыс қажет етпейді. Оларды қарапайым қол балталары деп санауға болады. Жарамсыз құрал тасын өңдеу үшін мұқият жұмыс қажет. Кейбір үлгілерде, толыққанды жұмыс істеу салдарынан түпнұсқалық қабықтың іздері жойылғандықтан, қабық танылмайды.
Өндіріс
Ескі қол балталары тас балғамен тікелей соққы арқылы жасалған және олардың қалыңдығымен, ирек жиегімен ерекшеленеді. Мостер қол балталары мүйізден немесе ағаштан жасалған жұмсақ белбеумен өңделген, олар әлдеқайда жұқа, симметриялы және тік жиектері бар. Тәжірибелі тас кескіш сапалы қол балтаны жасауға 15 минуттан кем уақыт жұмсайды. Жағажайдағы тастан жасалған қарапайым қол балтаны 3 минуттан аз уақытта жасауға болады. Өндіріс процесінде литикалық редукция қолданылады. Бұл кезең қол балта жасаудағы ең маңызды кезең деп есептеледі, бірақ ол әрқашан қолданылмайды, мысалы, қабықшалардан немесе қолайлы құрал тастан жасалған қол балталарда. Маңызды мәселе – екі жақты құралды жасау үшін қолданылған құрал. Егер бірнеше құрал қолданылса, олардың қолданылған ретін және әрқайсысының нәтижесін анықтау қажет. Ең көп қолданылатын құралдар: Ашель дәуірінде тас балға ең көп таралған соққы құралы болды. Нәтижесінде шыққан артефакт әдетте оның өлшемі мен дөңгелек жиектеріне байланысты оңай танылады, себебі алынған қабықшалар айқын соққы іздерін және қысылу сақиналарын қалдырады. Тас балғамен жасалған қабықшалар кең және терең болады, ұзын жиектерді қалдырады, өйткені олардың иісті пішіні қисық жиектерге әкеледі. Қимасы ретсіз, көбінесе ромбқа жақын, ал беттердің қиылысуы 60° мен 90° градус аралығында өткір бұрыш құрайды. Пішіні өзектің пішініне ұқсас, себебі кескішпен өңдеу кезінде пайда болған кемшіліктер жойылмайды. Пайда болған ойықтар өндіріс процесінде пайдаланылды. Мұндай өндіріс көбінесе "жартылай екі жақты" (көп бөлігі қабықпен жабылған толық емес өңдеу), "бір жақты" (тек бір жағынан өңделген құралдар), "Аббевиль стиліндегі екі жақты" және "ядро тәрізді екі жақты" құралдарды береді. Өндірістің осы түрі құралдың жасалған шағын кезеңін көрсетеді және басқа археологиялық деректермен бірге оның жасын анықтауға көмектесетін контекстті ұсынуы мүмкін.
Қатты балғаның беттері мен жиектері
Бұл қол балталары көбірек тепе-теңдікке ие, себебі өзгертулер екінші (немесе үшінші) соққылар сериясынан тұрады, бұл затты біркелкірек етіп, жақсырақ өңдеуге мүмкіндік береді. Бұл өзгерту көбінесе ретушь деп аталады және кейде инвазивті ретушь немесе жұмсақ, шеттік, беткей соққылар арқылы жасалады, олар ең көзге түсетін кемшіліктерге ғана қолданылады, нәтижесінде қабықша тәрізді іздер қалады. Қатты балғамен жиектерді өңдеу Ашель дәуірінің бастапқы кезеңдерінен бері қолданылып, Мустье дәуірінде де жалғасты. Сондықтан, бұл хронологияны анықтау үшін пайдалы емес (оны белгі ретінде қарастыру үшін, басқа толықтыратын және тәуелсіз археологиялық мәліметтермен бірге қарастыру қажет). Осы әдістемемен жасалған қол балталары классикалық пішінге ие, олар көбінесе симметриялы бадам немесе сопақ пішінде болады және бастапқы ядроның қабығының үлесі аз. Ретушь әрқашан жиектің бұзылуын немесе деформациясын азайту мақсатымен жасалмайды. Шындығында, кейбір жағдайларда ретушьпен өңдеу, пайдалану нәтижесінде тозығып кеткен немесе зақымданған жиекті қайта өткірлеу үшін жасалғаны дәлелденген.
Жұмсақ балғамен бітіру
Кейбір қол балталары қатты соққышпен пішімделіп, жұмсақ соққышпен аяқталады. Терең конхоидтық сынықтарға (дайындаудың бірінші кезеңі) әкелетін соққыларды жұмсақ соққышпен қайраудан туындаған іздерден ажыратуға болады. Соңғысы беткейірек, кеңірек, жайылып жатқан және кейде кішкентай, көптеген соққы толқындары бар іздер қалдырады. Дегенмен, кішкентай, қатты соққышпен жасалған іздер жұмсақ соққышпен жасалған іздерге ұқсас болуы мүмкін. Жұмсақ соққышпен аяқталған бұйымдар әдетте теңдестірілген және симметриялық болады, сондай-ақ салыстырмалы түрде тегіс болуы мүмкін. Жұмсақ соққышпен жұмыс істеу алғаш рет Ашель дәуірінде пайда болды, бұл осы белгілері бар құралдарды post quem бағалау үшін пайдалануға мүмкіндік берді, бірақ одан артық дәлдік жоқ. Жұмсақ соққыштың басты артықшылығы – ол кремнезный кескіштің кеңірек, жұқарақ қабыршақтарды, жаңа ғана қалыптасқан табандықтарымен алып тастауға мүмкіндік береді, бұл шикізатты ең аз мөлшерде ысыраптап, кесу жиегін сақтауға немесе тіпті жақсартуға болады. Алайда, оларды тиімді пайдалану үшін жоғары сапалы шикізат қажет. Шикізаттың бірлік салмағы бойынша өнімділік немесе энергияны пайдаланудағы айырмашылықтарды екі әдісті салыстыратын ешқандай зерттеулер жүргізілмеген. Жұмсақ соққышпен жұмыс істеу үшін кремнезный кескіштен күштірек күш қолдану және қиын оқу қисығын меңгеру қажет, бірақ ол аз шикізатпен көбірек қабыршақтарды ұсынады.