Кіріспе
Заң шығарушыларды қудалаудан құқықтық қорғау, Вестминстер жүйелеріндегі ұқсас механизм.
a similar mechanism in Westminster systems
Парламенттік иммунитет, сондай-ақ заң шығару иммунитеті деп те аталады, бұл президент, вице-президент, министр, губернатор, вице-губернатор, спикер, вице-спикер, парламент мүшесі, заң шығарушы жиналыстың мүшесі, заң шығарушы кеңестің мүшесі, сенатор, конгресс мүшесі, корпоратор, кеңесші сияқты саяси басшылық лауазымдардағы адамдарға олардың қызметтік міндеттерін орындау барысында азаматтық және қылмыстық қудалаудан толық иммунитет беру жүйесі болып табылады. Парламенттік иммунитетті жақтаушылар бұл қағида сот билігінің билікті заңсыз пайдалануын тексеру, соттың жауапкершілігін сақтау және демократиялық институттардың дамуын қамтамасыз ету үшін қажет деп санайды.
Вестминстер жүйесі елдері
Вестминстер жүйесін қолданатын елдердегі заң шығарушылар, мысалы Ұлыбритания, парламент отырысында болған кезде жалған айыптау және қаралауға қатысты азаматтық шаралардан және қылмыстық заңнан парламенттік иммунитет арқылы қорғалады. Бұл қорғау парламенттік құқықтар аясында Парламент палаталарына берілген артықшылықтардың бір бөлігі болып табылады. Вестминстер жүйесіндегі парламент мүшелері қылмыстық қудалаудан парламенттік иммунитетке ие емес. Қылмыстық иммунитеттің болмауы Ұлыбритания Конституциясының негізгі қағидасынан туындайды, ол заң алдында барлығы теңдікке ие.
Бразилия
1988 жылғы Бразилия конституциясы Депутаттар палатасының және Сенат мүшелеріне парламенттік иммунитет береді. Басқа елдерден өзгешелігі, Бразилиядағы парламенттік иммунитет парламенттік міндеттерінен тыс жасалған қылмыстарға да (қаза, ұрлық сияқты) қолданылады. Бұл ереже, депутат лауазымына кіріспей тұрып жасалған қылмыстарға қатысты қолданылмайды. Парламент мүшелерін тек қылмыс жасаған сәтте қолға түсіргенде, кепілдік беру мүмкіндігі жоқ қылмыс үшін ғана тұтқындауға болады. Мұндай тұтқындауды тиісті парламент палатасының дауыс беруімен жоюға болады. Парламент мүшесінің өкілеттігі басталғаннан кейін жасалған қылмыстар бойынша қылмыстық іс жүргізуді тоқтата тұруға болады, ал мұндай тоқтату туралы өтінішті Парламент мүшелерінің көпшілігі мақұлдауы тиіс. Ұлттық Конгресс мүшелері және басқа да жоғары деңгейдегі саясаткерлер тек Жоғарғы Сотта сотталады, ал төменгі соттарда емес. 2007 жылға дейін Жоғарғы Федералды Трибунал 1988 жылы парламенттік иммунитет орнатылғаннан бері ешбір бразилиялық саясаткерді қылмыс жасағаны үшін кінәлі деп таба алмады. 2005 жылғы "Менсало" жанжалынан кейін Жоғарғы Федералды Трибунал 2007 жылдың 24 тамызында 40 адамға қатысты айыптау актісін қабылдады, олардың көпшілігі бұрынғы немесе қазіргі федералды депутаттар, барлығы Бразилия президенті Луиз Инасио Лула да Силваның одақтастары болды.
Франция
Франция Парламентінің депутаттары парламентарий ретінде атқарған қызметтері үшін жауапкершіліктен босатылған және ішінара қол сұғылмаушылық құқығына ие, яғни полиция немесе сот оларды қамауға алуға немесе ұстауға қатаң шектеулер қойылған. Бұл жауапкершіліктен босату мен қол сұғылмаушылық Франция Конституциясының 26-бабымен бекітілген. Мұндай жеңілдіктердің теріс пайдаланылуына байланысты бұл шаралар қаншалыққа даулы екені күмәнда тудырады.
Германия
Германия Конституциясының 46-бабында: "Ешбір депутат Бундестагта немесе оның кез келген комитетінде дауыс бергені, сөйлегені немесе қатысқан пікір алмасуы үшін Бундестагтан тыс сотқа тартылмайды, тәртіптік жазаға ұшыратылмайды және есеп беруге міндеттелмейді", бірақ "құлықты айыптаулар" ерекшелік ретінде қарастырылады. Сондай-ақ, "депутат қылмыс жасаған сәтте немесе одан кейінгі күні ұсталмаса, Бундестагтың рұқсатысыз жазаланатын қылмыс үшін жауапқа тартылмайды және тұтқындалмайды" делінген. Бұдан өзге, Бундестаг депутаттың ұсталуын немесе қудалануын тоқтатуға бұйрық бере алады. Германияның жерлері де өздерінің заң шығару органдары үшін осыған ұқсас процедураларды қолданады.
Грекия
Грекия Парламентінің мүшелері, қызмет етіп жатқан кезде қылмыстық қудалаудан, тұтқындаудан немесе қамауға алудан иммунитетке ие, бірақ қылмыстық құлықта ұсталған жағдайлар бұл ереженің шегінен тыс. Олар сондай-ақ, өздерінің заң шығару функциялары мен мәжілістеріне қатысты кез келген органға ақпарат ұсынудан да босатылады. Кабинет мүшелері (депутат емес адамдарды қоса алғанда) немесе Республика Президенті жасаған қылмыстар туралы күдіктер бірінші кезекте арнайы парламенттік комитетпен тергеліп, содан кейін депутаттар комитет ұсынған ұсыныстар бойынша дауыс береді. Парламент қудалауға жеткілікті дәлелдер бар деп шешсе, арнайы сот құрылады.
Италия
Италиядағы парламенттік иммунитет 1948 жылы Конституциялық жиналыс тарапынан қайта орнатылды, мынадай жағдайларды болдырмау мақсатында: "Франческо Саверио Ниттидің үйі 1923 жылдың күзінде фашистік полициясымен тінтіліп, тонауға ұшырады; Джакомо Маттеотти, 1924 жылдың 10 маусымында оппозиция депутаты қызметін атқарғаны үшін фашистер тарапынан өлтірілді; Джованни Амендола, 1925 жылы Монтекатиниде сабалып, 1926 жылдың сәуірінде Канн қаласында қайтыс болды; Антонио Грамшидің парламенттік мандаты 1926 жылдың 9 қарашасында жойылды және ол 1928 жылы Парламент мүшесі және саяси оппонент ретіндегі қызметі үшін арнайы сотта сотталды. Сол сот оны түрмеге қамап, жеке хаттарын тәркіледі". 1993 жылы иммунитет шектелді, бірақ телефон тіркеу сияқты кейбір сот әрекеттеріне рұқсат бермей, осы құқықтың бұзылуы жалғасуда; сондықтан, Конституциялық сот соңғы шешімінде Парламент мүшелерін қорғау үшін Парламенттің шешімдерін жиі жойып, сот органдарының қызметін рұқсат етеді.
Испания
Испанияда ұлттық депутаттар мен сенаторлар конгресінің парламентарийлері, сондай-ақ аймақтық әкімшіліктерде қызмет ететін заң шығарушылар және испан корольдік отбасының кейбір мүшелері "афорос" статусына ие болады, осылайша "афорадос" (сөздік мағынасында – "артықшылыққа ие болғандар") атандырып, Испания Конституциясында көзделген жеңілдіктерден пайдаланады. Осы өзін-өзі реттейтін ұйымдардың мүшелік артықшылықтары келесі парламенттік өкілеттіктерде көрініс табады:
Inviolability: Legislators can not be judicially prosecuted for opinions expressed or votes cast in the exercise of their official duties (Article 71.1 of the Spanish Constitution of 1978). Immunity: Legislators may only be detained in flagrante delicto, and so plaintiffs and prosecutors must seek authorisation from the assembly in which the accused is elected before any legal process is initiated (Article 71.2 of the Spanish Constitution of 1978). although the final authority rests with the Supreme Court of Spain
Specific jurisdiction: Parliamentarians can only be judged in the first instance by the Supreme Court, a practice that has been criticised as potentially undermining any right of appeal to a higher court. Currently, there are 10,000 persons in Spain with parliamentary immunity, and only a fifth of them are politicians.
Қорғаусыздық: Заң шығарушылар өздерінің қызметтік міндеттерін орындау кезінде білдірген пікірлері немесе дауыс берулері үшін сотқа тартыла алмайды (1978 жылғы Испания Конституциясының 71.1-бабы). Иммунитет: Заң шығарушыларды тек қылмыс жасаған жерде ұстауға болады, сондықтан талапкерлер мен прокурорлар кез келген сот процесін бастамас бұрын айыпталушы сайланған ассамблеядан рұқсат алуы тиіс (1978 жылғы Испания Конституциясының 71.2-бабы). Алайда, соңғы шешімді Испания Жоғарғы Соты қабылдайды.
Inviolability: Legislators can not be judicially prosecuted for opinions expressed or votes cast in the exercise of their official duties (Article 71.1 of the Spanish Constitution of 1978). Immunity: Legislators may only be detained in flagrante delicto, and so plaintiffs and prosecutors must seek authorisation from the assembly in which the accused is elected before any legal process is initiated (Article 71.2 of the Spanish Constitution of 1978). although the final authority rests with the Supreme Court of Spain
Specific jurisdiction: Parliamentarians can only be judged in the first instance by the Supreme Court, a practice that has been criticised as potentially undermining any right of appeal to a higher court. Currently, there are 10,000 persons in Spain with parliamentary immunity, and only a fifth of them are politicians.
Арнайы юрисдикция: Парламент мүшелерін тек Жоғарғы Сот бірінші инстанцияда ғана соттай алады, бұл практика жоғары сотқа шағымдану құқығын шектеуі мүмкін деген сынға ұшырады. Қазіргі уақытта Испанияда парламенттік иммунитетке ие 10 000 адам бар, олардың тек бесіден бірі ғана саясаткерлер.
Inviolability: Legislators can not be judicially prosecuted for opinions expressed or votes cast in the exercise of their official duties (Article 71.1 of the Spanish Constitution of 1978). Immunity: Legislators may only be detained in flagrante delicto, and so plaintiffs and prosecutors must seek authorisation from the assembly in which the accused is elected before any legal process is initiated (Article 71.2 of the Spanish Constitution of 1978). although the final authority rests with the Supreme Court of Spain
Specific jurisdiction: Parliamentarians can only be judged in the first instance by the Supreme Court, a practice that has been criticised as potentially undermining any right of appeal to a higher court. Currently, there are 10,000 persons in Spain with parliamentary immunity, and only a fifth of them are politicians.
Түркия
1961 жылдың 26 қазаны мен 1998 жылдың 12 наурызы аралығында түрік прокурорлары 1151 депутаттың иммунитетін тоқтату туралы 2713 өтініш берді. Оның тек 29-ы қана қанағаттандырылды. Олардың алтауы 1994 жылы Күрд жұмысшы партиясын (ПКК) ашық қолдағаны және Лейла Зананың күрд түстеріндегі – қызыл, жасыл, сары салфетка таққаны сияқты сепаратистік әрекеттері үшін тұтқындалған Демократия партиясының депутаттары еді. 2008 жылдан бері жалғасып келе жатқан «Эргенекон» ісінде айыпталушылардың кейбірі парламенттік иммунитет арқылы құқықтық қорғау алу үшін әдейі парламент депутаты болуға үміткерлік етті. 2016 жылдың 20 мамырында Парламент Конституцияға түзету енгізіп, парламенттік иммунитетті жойды. Екі үшін бір бөліктен көп дауыс жинағандықтан, түзету конституциялық референдумсыз қабылданды. Сол жылдың қараша айында Халықтық демократиялық партиясының (ХДП) тоғыз депутаты тұтқындалды. 2020 жылдың 4 маусымында тағы үш түрік депутаты парламенттен шығарылып, қамауға алынды – екеуі ХДП-дан, біреуі Республикалық халық партиясынан (CHP).
Украина
Украина Конституциясының 80-бабы Украина халық депутатарына парламенттік иммунитет кепілдігін береді. Украина халық депутатары парламентте және оған қосымша органдардағы өз дауыстары мен пікірлері үшін заңдық жауапкершілікке тартылмайды, тек қана қорлау немесе жала жабу үшін жауапкершілікке тартылудан басқа.
Америка Құрама Штаттары
Мейсонның нұсқаулығында былай делінген: "Соттар бірқатар шешімдер арқылы қамаудан қорғау құқығының бұрынғыдай болған барлық маңызды ерекшеліктерін жойды. Заң шығарушы органның мүшесінің қамауға алуға тырысатын лауазым иесіне қарсы физикалық күш қолдануға, оған шабуыл жасауға құқығы жоқ". АҚШ Конгресінің мүшелері британдық парламент мүшелері сияқты парламенттік артықшылықтарға ие; атап айтқанда, олар Өкілдер палатасы немесе Сенатта айтқан сөздері үшін қудаланбайды. Олар сондай-ақ Конгресте болу құқығына ие: яғни, олар өзге уақытта түрмеде болуы мүмкін, бірақ Конгресс отырыстарына қатысуға, сөз сөйлеуге, дауыс беруге және басқа да іс-әрекеттер жасауға құқылы. Бұл құқықтар Конституцияда нақты көрсетілген және АҚШ тарихында көбінесе даусыз болып келді. Соттар оларды әрдайым өте тар мағынада түсіндірді. Көптеген штаттардың конституциялары штаттық заң шығарушы органдарының мүшелеріне осыған ұқсас қорғауды қамтамасыз еткен.