Кіріспе

Бартон Финк – Коен ағайындарының 1991 жылы түсірген американдық қара комедиялық психологиялық триллер фильмі. 1941 жылы өтетін фильмде Джон Туртурро Голливудтағы киностудияға сценарий жазуға шақырылған жас Нью-Йорк драматургының рөлін ойнайды, ал Джон Гудман – Шарли Медоус, бөлмесі іргесінен құлап тұрған «Эрл» қонақүйінде тұратын сақтандыру агенті. Коендер «Бартон Финк» сценарийін үш апта ішінде, «Миллердің қиылысы» фильмін жазу кезінде авторлық дағдарысқа тап болғанда жазды. «Миллердің қиылысы» аяқталғаннан кейін олар түсірілімдерді бастады. Фильмге Роман Поланскидің «Жыбырлау» (1965) және «Жыртқыш» (1976) фильмдері сияқты бұрынғы режиссерлердің туындылары әсер еткен. «Бартон Финк» 1991 жылдың мамыр айында Канн кинофестивалінде тұңғыш рет көрсетілді. Фильм «Алтын пальма» сыйлығының иегері болды, сондай-ақ «Үздік режиссер» және «Үздік актер» (Туртурро) номинацияларында жеңіске жетті. Бюджеті 9 миллион доллар болса да, фильм прокатта сәтсіздікке ұшырады, тек 6 миллион доллар таба алды. Дегенмен, фильм оң пікірлерге ие болды және үш «Оскар» сыйлығына ұсынылды. «Бартон Финк» фильмінің маңызды тақырыптары: жазу процесі, құлдық және шығармашылық салалардағы еңбек жағдайлары, жоғары және төмен мәдениет арасындағы сыртқы айырмашылықтар, зиялылар мен «қарапайым халықтың» қарым-қатынасы. Фильмнің алуан түрлі элементтері оны жанрлық жіктеуге кедерілді, осы туындыны фильм-нуар, қорқыныш фильмі, Кунстлерроман, постмодернистік фильм және дос фильмі деп атауға болады. Фильмде әртүрлі әдеби сілтемелер, діни мәнерлер, сондай-ақ нақты адамдар мен оқиғаларға қатысты айтулар бар. Атап айтқанда, Клиффорд Одетс және Уильям Фолкнер есімдері, олардың кейіпкерлері Бартон Финк және В. П. Мейхью тиісінше, ойдан шығарылған бейнелер ретінде көрінеді. Фильмнің кейбір ерекшеліктері, әсіресе жағажайдағы әйелдің қайталап тұратын суреті, көптеген пікірталстарға себеп болды. Коендер кейбір символикалық элементтерді мойындап, фильмде бір жақты хабарламаны жеткізуге тырыспағанын мәлімдеді.

Сюжет

1941 жылы Бродвейдің дамып келе жатқан драматургі Бартон Финк Голливудтағы Capitol Pictures компаниясымен аптасына мың доллар төлеп киносценарий жазу туралы келісімшартқа отырады. Лос-Анджелеске көшіп келгеннен кейін Финк арзан "Эрл" қонақ үйіне орналасады. Оның бөлмесінің жалғыз әшекейі – жағажайда күн сәулесінен қорғану үшін қолын көтерген әйелдің кішкентай суреті. Финк өзінің жаңа бастығы Джек Липник оған күрес туралы фильм жазуды тапсырады, бірақ ол бұл бейтаныс тақырыпта жазуда қиындыққа кезеді. Ол көрші бөлмеден келетін дыбыстарға алаңдап, қабылдау бөліміне қоңырау шалып, оларды мазалаған дыбыстар туралы ескертеді. Оның көршісі, шудың көзі Чарли Медоус, кешірім сұрау үшін Финктің бөлмесіне келеді. Әңгімелесу барысында Финк "қарапайым адамға" деген құрметін білдіреді, ал Медоус өзінің сақтандыру агенті ретіндегі өмірін сипаттайды. [[File:John Goodman 1989. jpg|thumb|upright|Коэн ағайындары актер Джон Гудман үшін Чарли Медоустың рөлін жазды, өйткені ол "көрерменге жылы және достық бейне береді". Олар Лос-Анджелестен Нью-Йоркке көшіп, басқа жобада жұмыс істей бастады. thumb|left|Коэн ағайындары Бартон Финк туралы былай деді: "Шын мәнінде, біз ешқандай зерттеу жұмысын жасамадық". Үш апта ішінде Коэндерлер актер Джон Туртурро үшін арнайы жазылған басты рөлге ие сценарийді аяқтады, олар бұрын "Миллердің қиылысы" фильмінде бірге жұмыс істеген еді. Жаңа фильм, Бартон Финк, үлкен, көрінеу тасталған қонақ үйде түсірілуі тиіс болды. Сценарий өз мақсатына жетті, ал Коэндерлер оны жатып қалдырды: "Бартон Финк біздің миымызды босатып, бізге "Миллердің қиылысын" аяқтауға мүмкіндік берді". Бірінші фильмнің түсірілімі аяқталғаннан кейін Коэндерлер Бартон Финкті түсіру үшін команда жинауға кірісті. Туртурро басты рөлді ойнауға асыққан еді және жоба бойынша пікірлерін үйлестіру үшін Коэндерлермен бірге Лос-Анджелесте бір ай өткізді: "Мен Бартонға көбірек адамгершілік сезім сыйлай алатыныма сендім. Джоэл мен Итан маған белгілі бір еркіндік берді. Мен олар күткеннен де асып түсуге тырыстым". Бартон Финк үшін егжей-тегжейлі раскадровкаларды жасаған кезде Коэндерлер жаңа операторды іздеуді бастады, өйткені олардың алғашқы үш фильмін түсірген серіктесі Барри Сонненфельд өзінің режиссерлік дебютімен – "Адамс отбасы" фильмімен айналысып жатқан еді. Коэндерлер ағылшын операторы Роджер Дикинстің жұмысына, әсіресе 1988 жылғы "Шаңды дүйсенбі" фильмінің ішкі көріністеріне қатты әсерленді. Ол жұмыс істеген басқа фильмдерді (оның ішінде "Сид пен Нэнси" және "Паскали аралы") қарағаннан кейін, олар Дикинске сценарий жіберіп, жобаға қатысуға шақырды. Оның агенті Коэндерлермен жұмыс істемеуге кеңес берді, бірақ Дикинс олармен Ноттинг-Хиллдегі кафеде кездесті және олар көп ұзамай Бартон Финкпен бірге жұмыс істей бастады.

Түсірілім

Бартон Финктің Нью-Йорктегі ресторандық көрінелері «Квин Мэри» мұхит кемесінің ішінде түсірілді. Басты түсірілім 1990 жылдың маусым айында басталды және сегіз аптаға созылды (Миллердің өткеліне қарағанда үштен бір бөлігі уақыт кетті), ал фильмнің шамамен соңғы бюджеті 9 миллион АҚШ долларына бағаланды. Коэн ағалар Дикинспен жақсы қарым-қатынас орнатты және олардың әрбір көрініс үшін ойлаған идеяларын оңай түрде фильмге көшіре алды. «Біз оны бір рет ғана таң қалдырдық», - деп еске алды Джоэл Коэн. Ұзақ созылған көріністе жатын бөлмеден шығып, көрші ванна бөлмесіндегі «көпіршік тоғысы» арқылы түсірілуі қажет болды, бұл жыныстық қатынастың символы ретінде бейнеленді. «Бұл кадр қатты қызықты болды және оны қалай жасау керектігін ойлап, біз керемет уақыт өткіздік», - деді Джоэл. Содан кейін, біз Роджерден қиын тапсырма сұраған сайын, ол қабағын көтеріп: «Енді мені көпіршік тоғысын іздеуге мәжбүрлемеңіздер», - дейтін. Суретші-қоюшы Деннис Гасснер жасаған «Эрл» қонақ үйінде үш апта түсірілім жүргізілді. Фильмнің кульминациялық нүктесі үшін қонақ үйдің дәлізінде үлкен өрттің таралуын көрсету қажет болды, ал Коэн ағалар бастапқыда оны пост-өндірісте цифрлық түрде қосуды жоспарлаған. Бірақ, олар нақты отты пайдалануды шешкенде, команда Калифорния штатының Лонг-Бич қаласындағы тастап кетілген ұшақ ангарында үлкен альтернативтік декорация жасады. Дәліздің қабырғасының артына газ шығаратын құрылғылар орнатылды, ал қабырғаға оңай ену үшін тесіктер салынды. Гудман дәлізден жүгіріп келе жатқанда, жоғарыдағы платформадағы адам әрбір газ құбырын ашып, Чарлидің алдынан оттің шапқандай әсерін тудырды. Әрбір кадрды қайта құру қажет болды, ал өртсіз екінші дәліз түсірілімдер арасында қосымша кадрларды түсіруге дайын тұрды. Соңғы көрініс Зума жағажайының жанында түсірілді, сондай-ақ тасқа соққан толқынның суреті де сол жерде алынды. Коэн ағалар фильмді өздері монтаждады, бұл олардың әдеті. «Бізге біреудің қасында отырып, не кесу керектігін айтудың орнына, өзімізбен жұмыс істеу ұнайды», - деп түсіндірді Джоэл 1996 жылы. Фильм өндірісіне қатысты гильдиялардың ережелеріне сәйкес, олар псевдонимді пайдалануға міндетті; «Родерик Джейнес» Бартон Финктің монтаждаушысы ретінде көрсетілген. Соңғы нұсқадан бірнеше түсірілген көріністер алынып тасталды, соның ішінде Бартонның Нью-Йорктан Голливудқа қалай көшкенін көрсететін көрініс те болды. (Фильмде бұл толқынның тасқа соққандағы суретімен жұмбақ түрде көрсетілген.) Голливуд студиясындағы жұмысты бейнелейтін бірнеше көріністер де түсірілді, бірақ олар «әлдеқайда консервативті» болғандықтан монтаждалды.

Орнату

[[Файл:EarleҚолжазба. Бартонның бөлмесіндегі қабырға қағазы Чарлидің ісіп қалған құлағынан тамған іріңді еліктеу үшін жасалған. Бартонның бөлмесі екі үлкен терезесі бар, олар қарсы ғимаратқа қараған. Коэндер кейінірек бұл қонақ үйді "басқа жолаушылардың болғанын сезінесің, бірақ ешқайсысын көре алмайтын, теңізде жалғыз қалқып жүрген кемедей" деп сипаттады. Фильмде тұрғындардың аяқ киімдері осы көрінбейтін адамдардың бар екенін көрсетеді; басқа тұрғындардың болуын сездіретін тағы бір сирек белгі – көрші бөлмелерден естілетін дыбыс. Жоел былай деді: "Коммерциялық саяхаттары сәтсіз аяқталған, өмірінде жыныстық қанағатсыздық көріп, бөлмелерінде жалғыз жылайтын адамдармен толған деп ойлауға болады."

Сурет

[[Файл:Бартон Финк әйелдер суреттері.jpg|thumb|right|Этан Коэн 1991 жылғы сұхбатта Бартонның бөлмесіндегі (жоғарыда) жағажайдағы әйелдің «жайылым сезімін» беруге арналғанын айтты. Фильмнің кейінірек бөлігінде Бартон кадрға Чарлидің кішкентай суретін қояды, ол әдемі костюм киіп, портфель ұстап тұр. Сақтандыру агентінің формасындағы көршісінің және жағажайдағы әйелдің арманды бейнесі Бартон үшін шындық пен қиялдың шатасуына әкеледі. Сынаушы Майкл Данн былай деп жазады: «Көрермендер Чарлидің қаншалықты «нағыз» екенін ойлайды. Фильмнің соңғы кадрында көрермендер [әйелдің] қаншалықты «нағыз» екеніне таңғалады. Бұл сұрақтар басқаларына да жетеледі: Финк қаншалықты шынайы? Липник? Одри? Мейхью? Өзі фильмдер қаншалықты шынайы?» Суреттің маңызына қатысты көптеген болжамдар айтылды. The Washington Post газетінің сыншысы Дессон Хоу эмоционалдық әсеріне қарамастан, соңғы сахнаның «тек әзіл үшін жасалған, ойдан шығарылған қосымша» сияқты көрінетінін айтты. Коэн ағайындарының фильмдеріне арналған кітабында Роуэлл Бартонның суретке қызығуын оның төмен мәдениеттік статусы және жоғары мәдениетке деген талпынысын ескере отырып, ирониялық деп санайды (оған қарамастан). Ол сондай-ақ камераның Бартонның өзіне де, суретке де бірдей назар аударатынын атап өтеді. Бір сәтте камера Бартонды елемей, жағажайдағы әйелді толық кадрға алады. Объективті және субъективті көзқарастар арасындағы бұл кернеу фильмнің соңында қайтадан пайда болады, Бартон өзін – белгілі бір мағынада – суреттің ішінде табады. Сынаушы М. Кит Букер соңғы сахнаны «бейнелеу және өнер мен шындық арасындағы қарым-қатынас туралы жұмбақ пікір» деп сипаттайды. Ол бір-біріне ұқсас суреттер өмірді тікелей бейнелейтін өнердің абсурдтығын көрсетеді деп санайды. Фильм әйелді тікелей өнерден шындыққа көшіреді, көрерменде шатасу тудырады; Букер мұндай сөзбе-сөз бейнелеу сөзсіз күмәнділікке әкеледі деп мәлімдейді. Көптеген сыншылар Коэннің өндірісіндегі «The Law of Non Contradiction» атты Fargo телесериалының эпизодында, олардың 1996 жылғы аттас фильміне негізделген, эпизодтың басты кейіпкері Глория суреттегідей жағажайда отырғанына байланысты суретке сілтеме жасалғанын атап өтті. Эпизодтың тақырыптары да Бартон Финкпен салыстырылды.

Жанр

Коэндер қарапайым жіктемеге келмейтін фильмдер жасауымен танымал. Олар алғашқы фильмі «Қанды жайлы» (1984) детективтік жанрдың салыстырмалы түрде қарапайым мысалы деп атаса да, Коэндер келесі сценарийін, «Аризонаны өсіру» (1987) жазғанда, нақты бір жанрға ұқсатуға тырыспады. Олар комедия жазуды шешті, бірақ қасақана қараңғы элементтер қосып, Итан «өте қатал фильм» деп атаған туынды жасады. Олардың үшінші фильмі «Миллердің қиылысы» (1990) бұл тәртіпті өзгертіп, қылмыстық фильмдерге комедиялық элементтер енгізді. Сонымен қатар, ол мелодрама, махаббат оқиғалары және саяси сатирадан алынған элементтерді пайдалану арқылы бір жанрлық белгілілікті бұзады. Жанрларды қосақтау үрдісі «Бартон Финк» (1991) фильмімен жалғасты және күшейді; Коэндер фильмнің «ешқандай жанрға жатпайтынын» мәлімдейді. Дегенмен, Коэндер фильмдегі символдардан жүйелі бірлік құруға ниеттенбеді. «Біз ешқашан, ешқашан фильмдерімізге мұндай оймен кірмейміз», – деді Джоэл 1998 жылғы сұхбатында. «Мұндай ерекше интеллектуалдық талдау болмайды. Бұл әрқашан қандай да бір себеппен дұрыс сезінетін инстинктивті нәрселер». Коэндер шешілмеген екіұштылыққа қатысты ыңғайлы екенін атап өтті. 1991 жылы Итан былай деді: «Бартон Финк не болып жатқанын айтады, себебі бұл маңызды, бірақ ол кристалдай айқын емес, кристалдай айқын бола алмайды және оны осылай қалдыру дұрыс». Фантазиялар мен арман тізбектері туралы ол былай деді: «Біз көрерменнің Бартон Финктің ішкі өмірімен және оның көзқарасымен бөлісуін қаладық деп айтуға болады. Бірақ тым шарықтаудың қажеті жоқ еді. Мысалы, Бартон Финк фильмнің соңында оянып, оның фильмде көрсетілгеннен гөрі үлкен шындықта өмір сүргенін айтуымыз мүмкін емес. Қалай болғанда да, ойдан шығарылған кейіпкерге қатысты «нақтылық» туралы сөйлеу әрқашан жасанды. Музыка 1996 жылы компакт-дискте, Коэндердің «Фарго» фильміне арналған музыкамен бірге жарық көрді. Фильмде қолданылған әндердің көптегені мағынаға толы. Бір кезде Мейхью Бартон мен Одриден мас күйде қашып кетеді. Ол серуендеп бара жатып, «Ескі қара Жо» халық әнін айқайлайды. (1853) Стивен Фостер жазған, ол «жақсырақ жерге» достарына қосылуға дайындалып жатқан қарт құл туралы айтады. Мейхьюдың әнді орындауы оның Капитолий Пикчерс компаниясының қанаушы қызметкері ретіндегі жағдайымен үйлеседі және фильмнің соңында Бартонның жағдайын болжайды. Сценарийін аяқтағаннан кейін Бартон Біріккен қызметтер ұйымдарының (USO) шоуында билейді. Бұл сахнада «Оңтүстіктегі лагерь жиыны» әні орындалады, ол свинг стиліндегі ән. Оның мәтіні (фильмде естілмейді) былай дейді: «Дайын болыңыз (Ән салу) / Олар келеді! Хор дайын». Бұл жолдар Бартонның «Жарамсыз күйреген хорлар» пьесасының атауын қайталайды. Тойдың қарқыны артып, музыканың күші ұлғаяды, ал камера кернейдің үңгірлі қуысына еніп барады. Бұл кадр фильмде Одри өлтірілгенге дейін көрсетілген ауыздыққа үңілуге ұқсас.