Кіріспе

Тіл білімінде дыбыс символикасы – тіл дыбыстары мен ұғымдардың мағынасы арасындағы қабылданатын ұқсастық. Бұл тілдік икониканың бір түрі. Мысалы, ағылшын тіліндегі "ding" сөзі нағыз қоңыраудың дыбысына ұқсас болуы мүмкін. Тілдік дыбыс тек дыбыстарға ғана емес, сонымен қатар мөлшер, көру, сезу немесе иіс сияқты басқа да сезімдік қасиеттерге, немесе эмоция немесе бағалау сияқты абстрактілі салаларға ұқсас деп қабылдануы мүмкін. Тілдік дыбыс пен мағына арасындағы мұндай сәйкестік сөйлеу тілдерінің түріне маңызды әсер етіп, оларды қалыптастыруы мүмкін.

Платон мен Кратил диалогы

Кратил кітабында Платон Сократтың әр түрлі есімдер мен сөздердің пайда болуы мен дұрыстығы туралы пікір білдіргенін көрсетеді. Гермоген белгілердің қалай туындағаны жөнінде өзгеше гипотеза ұсына алатынын сұрағанда (оның пікірінше, бұл тек "келісім" ғана), Сократ бастапқыда олардың дыбыстары арқасында нәрселерге сәйкес келетінін айтады.

Дегенмен, Гермоген келтірген көптеген қарсы мысалдарға тап болған Сократ "алғашқы есімдер туралы менің ойларым шынымен де қисынсыз және күлкілі" екенін мойындауға мәжбүр болады.

Шыңго буддизмі

Шыңгоның негізін қалаушы Кукай 9 ғасырда «Дыбыс, сөз, шындық» атты еңбегін жазды, онда барлық дыбыстар Дхармакай Будданың дауысымен байланыстырылған.

Батыстың ертедегі фоносемантикасы

Фоносемантика идеясы Орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінде сирек-сирек талқыланды. 1690 жылы Локк "Адамның түсінігі туралы эссесінде" бұл идеяға қарсы шықты. Оның аргументі мынадай: егер дыбыстар мен идеялар арасында қандай да бір байланыс болғанда, бәріміз бір тілде сөйлескен болар едік, бірақ бұл тым кең жалпылау. Лейбництің 1765 жылы жарық көрген "Адамның түсінігі туралы жаңа эсселері" Локк эссесін нақты тұс-тұс етіп сынап көрсетеді. Лейбниц Локк қолданған жалпылауды пайдаланып, көбірек икемделуге ұмтылады: сөздер мен нәрселер арасында толық сәйкестік жоқ екені анық, бірақ бұл қарым-қатынас толығымен кездейсоқ емес, бірақ ол осы қарым-қатынастың қандай болуы мүмкін екендігін нақты айтпайды.

Қазіргі тіл білімі

Қазіргі заманғы лингвистика Фердинанд де Соссюрдан (1857–1913) бастап, дыбыстық символизмге қарсы тұрғандай көрінеді, ол қазіргі заманғы "ғылыми" лингвистиканың негізін қалаушы саналады. Де Соссюр сөздер туралы айтқандарының екі маңызды тұжырымы бар: Біріншіден, ол "көрнекі белгі кездейсоқ" дейді. Оның пікірінше, біз заттар мен ұғымдарды атау үшін қолданатын сөздер кез келген сөздер болуы мүмкін – олар тілде сөйлейтін адамдардың келісімімен қалыптасқан және аталатын нысанға ешқандай анық үлгісі немесе байланысы жоқ. Екіншіден, ол сөздердің кездейсоқ болғандықтан, олардың мағынасы тек басқа сөздермен салыстырғанда ғана болатынын айтады. Мысалы, ит – мысық, тышқан, жылқы сияқты басқа жануарлар емес болғандықтан, ол ит деп аталады. Осы идеялар 19 ғасырдан бері сөздерді зерттеуге үлкен әсер етіп келеді.

Ономатопея

Ономатопея – дыбыстарды еліктейтін сөздер. Мысалы, ағылшын тілінде "bow wow" иттің, ал "meow" мысықтың дыбысын бейнелейді.

Идеофон

Идеофон – "сезгілік бейнелерді көрсететін ерекшеленген сөздердің ашық лексикалық тобының мүшесі". Ономатопеядан өзгешелігі, идеофон көру немесе сезу сияқты кез келген сезгілік салаға қатысты сөздерді көрсетеді. Мысалы, корей тіліндегі mallang mallang 말랑말랑 'жұмсақ' және жапон тіліндегі kira kira キラキラ 'жарық'. Идеофондар көптеген африка және Шығыс/Оңтүстік-Шығыс Азия тілдерінде, мысалы жапон, тай және коса тілдерінде кең таралған. Олардың формасы көбінесе қайталанады, бірақ міндетті емес.

Фонаэстемалар

Фонаэстема – белгілі бір мағыналар спектрімен байланысты дыбыстардың морфемадан кіші тізбегі. Белгілі бір мысал – ағылшын тіліндегі "gl" дыбыстары, олар жарық немесе көруге қатысты көптеген сөздерде кездеседі, мысалы, "gleam" (жымырлау), "glow" (жарықтану), немесе "glare" (көзді алаңдату). Морфемадан кіші болғандықтан, "gl" өзі жеке морфема емес және ол басқа морфемалармен бірігіп жаңа сөздер құрамайды: "eam", "ow" және "are" дегендердің өздерінің жеке мағынасы жоқ. Дегенмен, фонестемалар міндетті түрде бейнелі емес, себебі олар тілге ғана тән болуы мүмкін және олармен байланысты мағынаға бейнелі түрде ұқсамауы да мүмкін.

Негізгі сөздіктегі дыбыс символикасы

Blasi және басқалар. (2016), Joo (2020) және Johansson және басқалар. (2020) әлемдік тілдердегі негізгі сөздіктегі (мысалы, Свадеш тізімі немесе Лейпциг-Жакарта тізімі) кейбір ұғымдар белгілі бір дыбыстарды қамтитын сөздермен көрсетілетінін дәлелдеді. Төменде осы үш зерттеуде расталған фоносемантикалық байланыстардың мысалдары келтірілген:

Ұғым Дыбыс
Кеуде Мұрын дыбыстары (мысалы, /m/)
Тізе Дөңгелек дауыстылар (мысалы, /o/)
Тіл Жанама дауыссыздар (мысалы, /l/)

Үлкендік символикасы

Жоғары алдыңғы дауыстылар, мысалы /i/, көзқарас тұрғысынан кішкентай өлшеммен байланысты болып келеді, ал төменгі және/немесе артқы дауыстылар, мысалы /u/ немесе /a/, көбінесе үлкен өлшеммен байланысты. Бұл құбылыс шамалық символизм деп аталады. Сапир (1929) көрсеткендей, mil және mal деп аталатын екі үстелдің қайсысы екіншісінен үлкен деп сұрағанда, көптеген адамдар mal үстелін mil үстелінен үлкен деп таңдайды. Бұл құбылыс тек жасалмаған сөздерде ғана емес, сонымен қатар ағылшын тілінің сөздік қорында да кездеседі.

Деиктикалық символика

Көптеген тілдерде жақын көрсету есімдігі ('this') жоғары алдыңғы дауыстылармен (мысалы /i/) жиі келеді, ал алыс көрсету есімдігі ('that') төменгі және/немесе артқы дауыстылармен (мысалы /u/) жиі келеді. Мысалы, ағылшын тілінде "this" және "that", француз тілінде "ceci" және "cela", ал индонезия тілінде "ini" және "itu".

Прономиналдық символика

Бірінші тұлғадағы жіктеу есімдері (мен) және екінші тұлғадағы жіктеу есімдері (сен) көбінесе мұрындық дыбысқа ие болады. Joo (2020) бұл нәрестеде мұрын дыбысын күтушінің назарын аударуға бейімділікпен байланысты болуы мүмкін деп ұсынады.

Буба-Кики эффектісі

Кёлер (1929, 1947, 1970) Такете-Малума құбылысы деп белгілі құбылысты ұсынды. Екі пішін көрсетілгенде, біреуі дөңгелек, екіншісі тік, және оларға қайсысы Такете, қайсысы Малума деп аталады деп сұралғанда, қатысушылар көбінесе Такете есімін тік пішінмен, ал Малума есімін дөңгелек пішінмен байланыстырады. Рамачандран мен Хаббардтың (2001) жұмысына сәйкес, бұл құбылыс қазір көбінесе Буба/кики эффектісі деп аталады және әртүрлі мәдениеттер мен тілдерде дұрыс екені көрсетілген.

Тактильді дыбыс символикасы

Екі ерін дауысты дыбыстары жұмсақтық сезімімен байланысты екені дәлелденді, бұл адам еріндерінің жұмсақ текстурасына байланысты болуы мүмкін. «Дөңгелек» сөзінде «қатаң» мағынасын білдіретін сөздерде жиі кездеседі, ал «жұмсақ» мағынасын білдіретін сөздерде сирек кездеседі.

Коммерциялық пайдалану

Саудада дыбыстық символизм өнімдердің, тіпті компаниялардың өзінің атауларында қолданылады. Мысалы, автомобиль компаниясы өз машинасының атын жылдам немесе күштірек естілуі үшін қалай қоюға болатынына қызығушылық танытуы мүмкін. Бұдан әрі, дыбыстық символизм компанияның бренд атауы мен оның таңбасы арасында мағыналы байланыс орнату үшін пайдаланылуы мүмкін. Дыбыстық символизм бренд таңбасының түсіне, реңіне, пішініне және мөлшеріне қатысты болуы мүмкін.