Ладан – Boswellia тұқымдас ағаштардан алынатын хош иісті шайыр. Ол құрбандықтарда, парфюмерияда қолданылады. Түрлері: Sacra, frereana, serrata, papyrifera.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Босвеллия ағаштарынан алынатын хош иісті шайыр
Aromatic resin from Boswellia trees
Ладан, сондай-ақ олибан (/oʊ/'/lɪ//b//ə//n//ə//m/) деп те аталады, – иіссулы құрамында қолданылатын және парфюмерияда пайдаланылатын, Burseraceae тұқымдасының Boswellia туысына жататын ағаштардан алынатын хош иісті шайыр. Бұл сөз көне француз тіліндегі «жоғары сапалы ладан» деген мағынаны білдіретін *franc encens* сөзінен келген. Boswellia sacra (синонимдері: B. bhaw dajiana, B. carteri), B. frereana, B. serrata (B. thurifera, үнді ладаны), және B. papyrifera. Әрбір ағаштан алынатын шайыр сапасы бойынша әртүрлі дәрежеде болады, бұл оның қандай уақытта жиналғанына байланысты. Шайыр сапасы бойынша қолмен сұрыпталады.
Frankincense, also known as olibanum (/oʊ/'/l//ɪ//b//ə//n//ə//m/), is an aromatic resin used in incense and perfumes, obtained from trees of the genus Boswellia in the family Burseraceae. The word is from Old French franc encens ('high quality incense'). Boswellia sacra (syn. B. bhaw dajiana, syn. B. carteri), B. frereana, B. serrata (B. thurifera, Indian frankincense), and B. papyrifera. Resin from each is available in various grades, which depends on the time of harvesting. The resin is hand sorted for quality.
Этимология
Ағылшын тіліндегі ладан сөзі көне француз тіліндегі franc encens сөзінен шыққан, яғни "шынайы хош иіс", немесе "жоғары сапалы хош иіс" деген мағынаны білдіреді. Ескі француз тілінде franc сөзі "асыл, шынайы" мағынасын білдірген, бұл жағдайда "таза" дегенді білдіруі мүмкін; франк сөзі түп нұсқада франктар тайпасының атынан шыққан болса да, ладан сөзінде оларға тікелей сілтеме жоқ. Жаңа өсиеттегі койне грек тіліндегі ладан сөзі (немесе ) Ливанның (Λίβανος) атына туыс; араб, финики, еврей тілдері үшін де осы айтуға болады. Бұл олардың екеуі де "ақ" деген сөзден шыққандығына және дәмдеуіш жолы Ливан тауы арқылы өткендігіне байланысты деп болжанады, ол λίβανος немесе libanus сөзінен шыққан. Алдыңғы "о" әрпі олеумнан немесе грек тіліндегі "о" немесе араб тіліндегі "ал" сөздерінен шыққан болуы мүмкін. Басқа атаулары: اللبان, کندر, , לבונה, , , tūs.
The English word frankincense derives from the Old French expression franc encens, meaning 'true incense', maybe with the sense of 'high quality incense'. The adjective franc in Old French meant 'noble, true', in this case perhaps 'pure'; although franc is ultimately derived from the tribal name of the Franks, it is not a direct reference to them in the word francincense. The word for frankincense in the Koine Greek of the New Testament, (or ), is cognate with the name of Lebanon (Λίβανος); the same can be said with regard to Arabic, Phoenician, Hebrew, This is postulated to be because they both derive from the word for 'white' and that the spice route went via Mount Lebanon derived from λίβανος or libanus. The leading "o" may have come from oleum, or from the Greek article o or Arabic article al Other names include اللبان, کندر, , לבונה, , , tūs.
Тарих
Арабия түбегінде ладан саудасы 5 мың жылдан астам уақыттан бері жүріп келеді. Ладан Шіл жолы дәуірінде Африка мүйізінен де саудаға шығарылған. Грек тарихшысы Геродот "Тарих" кітабында ладанның Оңтүстік Арабиядағы ағаштардан жиналатынын жазған. Ол бұл шырышты жинау қауіпті екенін, себебі ағашты қанатты жыландар қорғап тұрады және отқа жаққанда шығатын түтін жыландарды қуып жібереді деп мәлімдеді. Ежелгі Плиний өзінің "Табиғи тарих" атты еңбегінде де ладанды атап өткен. Ладанды Франк крестшілері және Шығыс Рим империясына саяхаттаған басқа Батыс Еуропалықтар Батыс Еуропаға қайта әкелді, онда ол шіркеу қызметтерінде кеңінен қолданылды. "Ладан" деген атау франктарға емес, Батыс Еуропаға әкелінген ладанның сапасына қатысты. Ағаш діңіне балтамен ойық салынады, содан кейін шайыр ағып шығады, қатып қалғаннан кейін ладанға айналады, ол жиналып, кесектерге бөлінеді; одан кейін пилдермен Даши портына, ал содан кемемен Санфоқиға тасымалданады, сондықтан ол Санфоқи өнімі деп белгілі болды. Христиан дәстүрінде ладан – Матай Ілтебісінде сипатталғандай, Исаның туған күнінде Киелі кітаптағы "Патшалардың" сыйлықтарының бірі.
Frankincense has been traded on the Arabian Peninsula for more than 5,000 years. Frankincense was also traded from the Horn of Africa during the Silk Road era. Greek historian Herodotus wrote in The History that frankincense was harvested from trees in southern Arabia. He reported that the gum was dangerous to harvest because of winged snakes that guard the trees and that the smoke from burning storax would drive the snakes away. Pliny the Elder also mentioned frankincense in his Naturalis Historia. Frankincense was reintroduced to Western Europe by Frankish Crusaders, and other Western Europeans on their journeys to the Eastern Roman Empire where it was commonly used in church services. Although named frankincense, the name refers to the quality of incense brought to Western Europe, not to the Franks themselves. the trunk of the tree is notched with a hatchet, upon which the resin flows out, and, when hardened, turns into incense, which is gathered and made into lumps; it is transported on elephants to the Dashi ports, then on ship to Sanfoqi; which is why it was known as a product of Sanfoqi. In Christian tradition, frankincense is one of the gifts given by the Biblical Magi to Jesus at his nativity as described in the Gospel of Matthew.
Өндіріс
Жыл сайын мыңдаған тонна ладан діни обрядтарда, құрбандық шалу үшін қолданылатын хош иіс жағуға, парфюмерия, табиғи дәрілер және эфир майларын жасаушылар үшін саудаланып алынады. Оның денсаулыққа пайдалы екеніне сеніп, оны демдеуге немесе теріге жағуға болады. Африка мүйісінде ладан Бари және Санаг аймақтарында жиналады: Эригавоның солтүстік-батысындағы таулар; Эль-Афвейн ауданы; Каль-Мадоу тау тізбегі, жағалауға параллель созылған батыс жартас; Каль-Мискед, оның ішінде Хантаара және Хабиено үстірттері, сондай-ақ ладан өсетін жартастың орталық бөлігі; Каркаар таулары немесе шығыс жартас, ол ладан жартасының шығыс жиегінде орналасқан.
Thousands of tons of frankincense are traded every year to be used in religious ceremonies as incense in thuribles and by makers of perfumes, natural medicines, and essential oils. It can be inhaled or applied to the skin for its supposed health benefits. In the Horn of Africa, frankincense is harvested in the Bari and Sanaag regions: mountains lying at the northwest of Erigavo; El Afweyn District; Cal Madow mountain range, a westerly escarpment that runs parallel to the coast; Cal Miskeed, including Hantaara and Habeeno plateau and a middle segment of the frankincense growing escarpment; Karkaar mountains or eastern escarpment, which lies at the eastern fringe of the frankinscence escarpment.
Экологиялық жағдайы
1998 жылы Халықаралық табиғатты қорғау одағы хош иістің негізгі түрлерінің бірі – Boswellia sacra-ның “жақында қорғауға алынуы мүмкін” екенін ескертті. Жыпар иіс ағаштары Құрып кету қаупі төнген жабайы флора мен фауна түрлерінің халықаралық саудасы жөніндегі конвенцияға кірмейді, бірақ сарапшылар Boswellia түрлерінің қорғау шараларына сай екенін айтады. 2006 жылғы зерттеуде Вагенинген университеті мен зерттеу институтының экологы 1990 жылдардың соңында Эритреяда Boswellia papyrifera ағаштарын табу қиын болғанын мәлімдеді. 2019 жылы жаңа мақалада алдағы екі онжылдықта Boswellia papyrifera-ның 50%-ға дейін азаятыны болжанды. Бұл түр негізінен Эфиопия, Эритрея және Судан елдерінде кездеседі және жаһандық хош иіс өндірісінің шамамен екі бөлігін құрайды. Мақалада Boswellia түрлерінің барлығының мекендеу орындарының жоғалуы және артық пайдалану қаупі бар екені ескертіледі. Boswellia ағаштарының көпшілігі кедейлік пен қақтығыстарға толы, құрғақ аймақтарда өседі. Ағаштан шайыр жинап сату – тұрғындардың негізгі табыс көзі, осыдан олар шайырды тым көптеп жинап алады. Boswellia serrata-дан алынған эфир майының микробқа қарсы белсенділігі анықталды. 2022 жылғы зерттеуде “хош иіс майы MRSA және MDR P. aeruginosa-ға қарсы әлсіз тежегіш әсерге ие” делінген; ал жануарлар үстіндегі in vivo зерттеулер хош иіс олеогум шайырының нейроқорғау қасиеттерін көрсетті.
In 1998, the International Union for Conservation of Nature warned that one of the primary frankincense species, Boswellia sacra, is "near threatened". Frankincense trees are not covered by the Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora, but experts argue that Boswellia species meet the criteria for protection. In a 2006 study, an ecologist at Wageningen University & Research claimed that, by the late 1990s, Boswellia papyrifera trees in Eritrea were becoming hard to find. In 2019, a new paper predicted a 50% reduction in Boswellia papyrifera within the next two decades. This species, found mainly in Ethiopia, Eritrea, and Sudan, accounts for about two thirds of global frankincense production. The paper warns that all Boswellia species are threatened by habitat loss and overexploitation. Most Boswellia grow in harsh, arid regions beset by poverty and conflict. Harvesting and selling the tree's resin is one of the only sources of income for the inhabitants, resulting in overtapping. The essential oil obtained from the oleogum resin of Boswellia serrata showed antimicrobial activities. A 2022 study stated that "frankincense oil has a weak inhibitory effect against MRSA and MDR P. aeruginosa"; and in vivo studies on animals revealed that frankincense oleogum resin exhibits neuroprotective activity.
Қолданылуы
Мысырлықтар мұмиалау процесінде дене қуыстарын ладан мен натронмен тазартқан. Парсы медицинасында ол қант диабеті, гастрит және асқазан жарасына қолданылады. Ладан Абрахам діндерінде үйді немесе ғимаратты жаман немесе зұлым энергиядан тазарту үшін қолданылады – оның ішінде екзорцизмдерде және адамның жанын нұрландыру үшін (Персия шығанағы мәдениеттеріндегі бахор сияқты, түтінін денеге тарату арқылы). Ескі өсиеттегі (Шығу кітабы, 30:34–38) құрбандық заңдарында ладан үш хош иісті дәмдік заттармен тең пропорцияда араластырылып, айдаладағы Келісім шатырындағы Қасиетті тақсырдың алдындағы қасиетті құрбандық жерінде майдаланып жағылуы тиіс деп көрсетілген. Ол хош иісі үшін емес, қасиетті құрбан ретінде ұсынылуы керек еді. Ғалымдар ладанды Еремия кітабында (6:20) б.з.д. 6 ғасырында Вавилон тұтқындығы кезінде Шебадан әкелінген деп анықтады. Жаңа өсиетте ладан "Шығыстан келген" патшалардың Мәсіх баласына алтын мен миррамен бірге сыйлаған үш сыйлықтың бірі ретінде айтылады.
Дәстүрлі қытай медицинасында ладан (乳香 rǔ xiāng) пен мирра (沒藥 mò yào) бактерияға қарсы қасиеттеріне ие және қан айналымын жақсартады. Оны сыртқа жағуға немесе ішке қабылдауға болады, сондай-ақ дәстүрлі қытай медицинасының хирургиялық және ішкі медицинасында қолданылады. Ол ауруды басады, қанның тоқтауын жояды, қан айналымын жақсартады, сонымен қатар құлақтықты, инсультты, жақ сүйегінің қысылуын және әйелдердің етеккір циклінің бұзылуларын емдеуге көмектеседі.
The Egyptians cleansed body cavities in the mummification process with frankincense and natron. In Persian medicine, it is used for diabetes, gastritis and stomach ulcer. The oil is used in Abrahamic religions to cleanse a house or building of bad or evil energy—including used in exorcisms and to bless one's being (like the bakhoor commonly found in Persian Gulf cultures by spreading the fumes towards the body). The incense offering occupied a prominent position in the sacrificial legislation of the ancient Hebrews. The Book of Exodus (30:34–38) prescribes frankincense, blended with equal amounts of three aromatic spices, to be ground and burnt in the sacred altar before the Ark of the Covenant in the wilderness Tabernacle, where it was meant to be a holy offering—not to be enjoyed for its fragrance. Scholars have identified frankincense as what the Book of Jeremiah (6:20) relates was imported from Sheba during the 6th century BC Babylonian captivity. Frankincense is mentioned in the New Testament as one of the three gifts (with gold and myrrh) that the magi "from the East" presented to the Christ Child
In traditional Chinese medicine, frankincense (乳香 rǔ xiāng) along with myrrh (沒藥 mò yào) are considered to have anti bacterial properties and blood moving uses. It can be used topically or orally, also used in surgical and internal medicine of traditional Chinese medicine. It is used to relieve pain, remove blood stasis, promote blood circulation and treat deafness, stroke, locked jaw, and abnormalities in women's menstruation.
Эфирлік май
Ладан майы ағаш шайырынан бу арқылы дистилляциялау арқылы өндіріледі. Майдың химиялық құрамы 75% монотерпендер, сесквитерпендер және кетондардан тұрады. Кейбір коммерциялық мәлімдемелерге қарамастан, бумен дистилляцияланған ладан майы жеткіліксіз ұшқыш босвеллик қышқылдарын (тритерпеноидтарды) қамтымайды, бірақ олар еріткішпен алынған экстракттарда болуы мүмкін. Эфир майының химиясы негізінен монотерпендер мен сесквитерпендерден, мысалы альфа-пинен, лимонен, альфа-тужен және бета-пиненнен тұрады, ал молекулалық салмағы бойынша жоғарғы шегі шағын мөлшерде дитерпеноид компоненттерін қамтиды. Эфир майларын сұйытып теріге жағуға болады немесе оның хош иісін жұтуға болады.
The essential oil of frankincense is produced by steam distillation of the tree resin. The oil's chemical components are 75% monoterpenes, sesquiterpenes, and ketones. Contrary to some commercial claims, steam distilled frankincense oils do not contain the insufficiently volatile boswellic acids (triterpenoids), although they may be present in solvent extractions. The chemistry of the essential oil is mainly monoterpenes and sesquiterpenes, such as alpha pinene, Limonene, alpha Thujene, and beta Pinene with small amounts of diterpenoid components being the upper limit in terms of molecular weight. Essential oils can be diluted and applied to skin or the fragrance can be inhaled.