Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Британ армиясының генерал-майоры, сэр Томас Макдугалл Брисбен, 1-ші баронет (23 шілде 1773 – 27 қаңтар 1860), британ армиясының офицері, әкімшісі және астрономы болған. Ол бірге қызмет еткен Веллингтон герцогының ұсынысымен 1821 жылдан 1825 жылға дейін Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторы болып тағайындалды. Ғалым астроном ретінде колонияның екінші обсерваториясын салған және ғылыми және ауыл шаруашылығы білімін дамытуға ықпал еткен. Оның қарсыластары оның абыройын жоққа шығарды, ал британдық колониялар хатшысы Лорд Батерст Брисбенді және оның колониялық хатшысы Фредерик Гулбернді қызметтен алды. Брисбен, жаңа сотталғандар мекені, оның құрметіне аталған және қазір Австралиядағы үшінші ірі қала.
British Army general
Major General Sir Thomas Makdougall Brisbane, 1st Baronet, (23 July 1773 – 27 January 1860), was a British Army officer, administrator, and astronomer. Upon the recommendation of the Duke of Wellington, with whom he had served, he was appointed governor of New South Wales from 1821 to 1825. A keen astronomer, he built the colony's second observatory and encouraged scientific and agricultural training. Rivals besmirched his reputation and the British Secretary of State for the Colonies, Lord Bathurst, recalled Brisbane and his colonial secretary Frederick Goulburn. Brisbane, a new convict settlement, was named in his honour and is now the 3rd largest city in Australia.
Ерте өмір
Брисбен Шотландияның Айрширдегі Ларгс маңындағы Нодсдейлдегі Брисбен үйінде сэр Томас Брисбен мен оның әйелі Элеонораның (туған есімі Брюс) ұлы болып дүниеге келді. Ол Эдинбург университетінде астрономия және математика пәндерін оқыды. 1789 жылы Британ армиясының 38-ші (1-ші Стаффордшир) жаяу полкіне қатысып, Фландрия, Батыс Индия, Испания және Солтүстік Америкада еңбегімен көзге түсті. Ол Веллингтон герцогының басшылығымен қызмет етті және 1813 жылы генерал-майор шеніне көтерілді. Ол Пиреней соғысы кезінде көптеген шайқастарға қатысты, оның ішінде Витория шайқасында 3-дивизияның бригадасын жетекшілік етті. 1812 жылғы соғыста ол бригада командирі болып тағайындалды, 1814 жылы Платсбург шайқасында бригадаға басшылық етті, егер толыққанды жаяу әскер шабуылына рұқсат берілгенде, олар жеңіске жетер еді деп мәлімдеді. Шабуыл кезінде ол Чарльз С. Платтың үйін штаб-пәтері ретінде пайдаланды. Пиренейдегі қызметі үшін Брисбен армияның алтын крестін, Витория, Пиреней, Нивель, Ортез және Тулуза шайқастары үшін бір таспасымен, ал Ниве үшін бір таспасы бар күміс соғыс медалін алды. 1819 жылдың қараша айында ол Шотландияның Роксбургшир аймағындағы Мейкерстауннан Анна Мария Хей Макдугаллға үйленді. Қайын атасы қайтыс болғаннан кейін, Брисбен қосымша тегін алып, Макдугалл Брисбен атанды.
Brisbane was born at Brisbane House in Noddsdale, near Largs in Ayrshire, Scotland, the son of Sir Thomas Brisbane and his wife Eleanora (née Bruce). He was educated in astronomy and mathematics at the University of Edinburgh. He joined the British Army's 38th (1st Staffordshire) Regiment of Foot in 1789 and had a distinguished career in Flanders, the West Indies, Spain and North America. He served under the Duke of Wellington, and in 1813 he was promoted to major general. He saw much action during the Peninsular War, including leading a brigade in the 3rd Division that broke through at the Battle of Vitoria. He continued as a brigade commander in the War of 1812, where in 1814 he led a brigade at the Battle of Plattsburgh, which Brisbane claimed they could have won if they had been allowed to launch a full infantry attack. During the battle, he used the Charles C. Platt Homestead as his headquarters. For his services in the Peninsula, Brisbane received the Army Gold Cross with one clasp for the battles of Vitoria, the Pyrenees, Nivelle, Orthez, and Toulouse; and the silver war medal with one clasp for the Nive. In November 1819 he married Anna Maria Hay Makdougall of Makerstoun, Roxburghshire, Scotland. On his father in law's death, Brisbane assumed the additional surname, becoming Makdougall Brisbane.
Әкім
1821 жылы Веллингтонның ұсынысымен Брисбен Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторы болып тағайындалды және 1825 жылға дейін осы қызметті атқарды. Брисбен 1 желтоқсан 1821 жылы үкіметті басқаруды қолға алды және бірден Джон Биггтің баяндамасында ұсынылған кейбір реформаларды іске асыруға кірісті. Губернатор ретінде ол қарқынды өсіп, кеңейіп келе жатқан колонияның көптеген мәселелерін шешуге тырысты. Жер бөлу жүйесін жақсарту және валюта реформасын жүзеге асыру үшін жұмыс істеді. Брисбеннің ғылымға деген қызығушылығы оны кейіннен Жаңа Оңтүстік Уэльс Корольдік қоғамына айналған Австралия философиялық қоғамының алғашқы президенті болуға шақыруды қабылдауға итермеледі. Ол сондай-ақ Жаңа Оңтүстік Уэльстегі алғашқы ауыл шаруашылығы оқу колледжін құрды және Жаңа Оңтүстік Уэльс ауыл шаруашылығы қоғамының алғашқы демеушісі болды. Колонияда темекі, мақта, кофе және Жаңа Зеландия зығырын өсіру бойынша тәжірибелер жүргізді. Алайда, Брисбен әкімшілік қызметкерлерінен, әсіресе отарлық хатшы Фредерик Гулберннің толық қолдауын ала алмады. Брисбеннің 1825 жылғы 14 мамырдағы Эрл Батерстке жолданған хаттарына сілтеме жасау, Биггтің ұсыныстары мұқият қарастырылғанын және көптеген жақсартулар жасалғанын көрсетеді. Брисбен назарын Биггтің есебіне ғана шолумен шектемеді. 1822 жылдың сәуір айының басында ол жер участақтарының осы уақытқа дейін қаншалықты оңай қол жеткізілетініне таң қалды. Ол бірден жаңа жүйе енгізді, оған сәйкес әрбір жер участағының иесі коронаға бір сотталған жұмысшыны тегін ұстауға міндетті болды. Ол сондай-ақ мемлекеттік жерлерде ауыл шаруашылығын дамытуға көмектесті, бостандық куәліктерін беру және кешірімдерді жеңілдетті, сондай-ақ 1823 жылы тендерлік сұраныс арқылы жабдықтау жүйесін енгізді. 1824 жылы доктор Роберт Уорделл мен Уильям Вентворт «Австралия» газетін шығарғанда, Брисбен баспасөз бостандығына толық мүмкіндік беру тәжірибесін жасады. 1823 жылы Брисбен лейтенант Джон Окслиді қайталап қылмыс жасаған сотталғандарға жаңа орын табуға жіберді. Оксли Моретон шығанағына құятын үлкен өзенді тапты. Бір жылдан кейін Моретон шығанағына алғашқы сотталғандар келді. Брисбен 1824 жылдың желтоқсанында осы елді мекенді аралады. Оксли өзенге де, елді мекенге де Брисбеннің есімін беруді ұсынды. Сотталғандардың қонысы 1834 жылы қала болып жарияланды және 1839 жылы еркін қоныстануға ашылды. Брисбен пайдалы жұмыс істеді, бірақ бұрынғы губернаторларды да мазалаған тұрақты фракциялық таластардың әсерінен құтыла алмады. Хирургтың көмекшісі Генри Г. Дуглас ақтық қақтығыстардың бірінің ортасында болды. Осының салдарынан Брисбенге қатысты түрлі шағымдар Англияға жіберілді. Олардың ең жаманы – әйелдерді Эму жазығына осыратындай мақсатта жібергендігі туралы айыптаманы вице-губернатор Уильям Стюарт, судьяның көмекшісі Джон Стивен және дін қызметкері Уильям Каупер тексерді және оның ешқандай негізі жоқ екенін анықтады. Брисбен отарлық хатшы Гулберннің одан құжаттарды жасырғанын және кейбіреулеріне губернаторға хабарламай жауап бергенін анықтады және 1824 жылы оның әрекеттері туралы лорд Батерстке хабарлады. Жауап ретінде Батерст 1824 жылғы 29 желтоқсандағы хаттарында губернаторды да, отарлық хатшыны да қайтарды.
In 1821, on the recommendation of Wellington, Brisbane was appointed Governor of New South Wales, a post he held until 1825. Brisbane took over the government on 1 December 1821, and at once proceeded to carry out some of the reforms recommended in the report of John Bigge. While Governor he tackled the many problems of a rapidly growing and expanding colony. He worked to improve the land grants system and to reform the currency. Brisbane's keen interest in science led him to accept the invitation to become the first President of the Philosophical Society of Australasia that later became the Royal Society of New South Wales. He also set up the first agricultural training college in New South Wales and was the first patron of the New South Wales Agricultural Society. He conducted experiments in growing tobacco, cotton, coffee and New Zealand flax in the colony. However, Brisbane did not always receive loyal support from his administrative officers, and in particular from Frederick Goulburn, the colonial secretary. A reference to Brisbane's dispatch to Earl Bathurst dated 14 May 1825 shows that Bigge's recommendations had been carefully considered, and that many improvements had been made. Brisbane did not limit his attention to Bigge's report. Early in April 1822, he discovered with some surprise the ease with which grants of land had hitherto been obtained. He immediately introduced a new system under which every grant had the stipulation that for every granted the grantee would maintain free of expense to the crown one convict labourer. He also encouraged agriculture on government land, streamlined granting of tickets of leave and pardons and introduced, in 1823, a system of calling for supplies by tender. When Dr. Robert Wardell and William Wentworth brought out their paper the Australian in 1824, Brisbane tried the experiment of allowing full latitude of the freedom of the press. In 1823, Brisbane sent Lieutenant John Oxley to find a new site for convicts who were repeat offenders. Oxley discovered a large river flowing into Moreton Bay. A year later, the first convicts arrived at Moreton Bay. Brisbane visited the settlement in December 1824. Oxley suggested that both the river and the settlement be named after Brisbane. The convict settlement was declared a town in 1834 and opened to free settlement in 1839. Brisbane was doing useful work, but he could not escape the effects of the constant faction fights which also plagued previous governors. Henry G. Douglass, the assistant surgeon, was the centre of one of the bitter conflicts. Consequently, charges of various kinds against Brisbane were sent to England. The worst of these, that he had connived at sending female convicts to Emu Plains for immoral purposes, was investigated by William Stewart, the lieutenant governor, John Stephen, assistant judge, and the Rev. William Cowper, senior assistant chaplain, and found to be without the slightest foundation. Brisbane discovered that Goulburn, the colonial secretary, had been withholding documents from him and answering some without reference to the governor, and in 1824 reported his conduct to Lord Bathurst. In reply, Bathurst recalled both the governor and the colonial secretary in dispatches dated 29 December 1824.
Астроном
Брисбен өзінің мансабы бойында ынталы астроном болды. 1808 жылы ол әулеттік үйінің орнында обсерватория салдырды. Осы обсерватория арқылы ол келесі жүз жылдағы навигация саласындағы жетістіктерге үлес қосты. Ол телескоптар, кітаптар және екі астрономдық көмекші – Карл Людвиг Кристиан Рюмкер және Джеймс Данлопты Жаңа Оңтүстік Уэльске алып барды. Ол келген соң, өзінің ілгерідегі губернатор Маккуаридің соңғы әзірліктерін аяқтауын күтіп, Параматтада Австралиядағы алғашқы жабдықталған обсерваторияны салды. Параматта обсерваториясы Оңтүстік жарты шар жұлдыздарын тіркеді, континенттен жасалған алғашқы толыққанды бақылаулар осыдан бастау алды. Оның ең маңызды үлесі – 1822 жылы Рюмкердің Энке кометасын қайта табуы. Брисбен Шотландияға қайтқанда құрал-жабдықтары мен кітаптарын колонияда қалдырды. Осы жинақтың қалдықтары Сидней обсерваториясында сақтаулы.
Brisbane was a keen astronomer throughout his career. He had an observatory built at his ancestral home in 1808. From this observatory he was able to contribute to the advances in navigation which took place over the next hundred years. He took telescopes, books and two astronomical assistants, Carl Ludwig Christian Rümker and James Dunlop to New South Wales with him. On arrival he had the first properly equipped Australian observatory built at Parramatta while waiting for his predecessor, Governor Macquarie to complete his final arrangements. The Parramatta observatory recorded stars of the southern hemisphere, the first detailed observations from the continent. Its major contribution was Rümker's rediscovery of Encke's comet in 1822. Brisbane left his equipment and books in the colony when he returned to Scotland. Remnants of this collection survive in the Sydney Observatory.
Кейінгі жылдар
Брисбен 1825 жылы желтоқсанда Сиднейден шығып, Шотландияға оралды. 1826 жылы ол 34-ші (Кемберленд) жаяу әскер полкінің полковнигі болды. Брисбен есіміне Макдугалл есімін қосып, елдік өмірге бейімделді, ғылымға, өз мүлкіне және полкіне қызығушылық танытты. Сэр Уолтер Скотттың қазасынан кейін 1832 жылы Эдинбург Корольдік қоғамының президенті болып сайланды, ал 1836 жылы барондық атаққа ие болды. Сол жылы оған Канададағы әскерлерге басшылық ету ұсынылды, екі жылдан кейін Үндістанда бас қолбасшылыққа ұсынылды, бірақ екеуінен де бас тартты. Ол астрономиялық зерттеулерін жалғастырып, құнды еңбектер атқарды. Австралиядағы ғылымды қолдаған алғашқы меценат болды, және 1828 жылы Брисбенге Корольдік астрономиялық қоғамның алтын медалін табыс еткен Сэр Джон Гершель оны жоғары бағалады. Оксфорд және Кембридж университеттері оған DCL құрметті дәрежесін берді, ал ол Лондон мен Эдинбург Корольдік қоғамдарының мүшесі болып сайланды. 1814 жылы Бат орденінің кавалер-командоры, ал 1837 жылы Бат орденінің үлкен кресті болды. 1828 жылы Корольдік астрономиялық қоғамның алтын медалін жеңіп алды. 1835 жылы Оңтүстік жарты шардағы 7385 жұлдыздың «Брисбен каталогын» жариялады. Обсерватория 1855 жылға дейін қолданылды. Брисбен Шотландияға оралғаннан кейін оқуын жалғастырып, әйелінің Макерстаун иелігінде, Келсоның жанындағы шекара аймағында тағы бір обсерватория салдырды. Эдинбург Корольдік қоғамының мүшесі болды және 1848 жылы Кит медалімен марапатталды. 1833 жылы Британдық ғылымды дамыту қауымдастығының президенті қызметін атқарды. Эдинбург Корольдік қоғамымен ғылыми зерттеулерді ынталандыру үшін алтын медальді құрды. Брисбен 1860 жылдың 27 қаңтарында Ларгсте қайтыс болды. Оның төрт баласы одан бұрын дүниеден озған. Ол Ларгс Ескі шіркеуінің (Скелморли Айл деп белгілі) қалдықтарының жанындағы кішкентай шіркеу ауласындағы Брисбен Айл склепінде жерленген.
Brisbane left Sydney in December 1825 and returned to Scotland. In 1826 he was made colonel of the 34th (Cumberland) Regiment of Foot. He added the name of Makdougall before Brisbane, and settled down to the life of a country gentleman and took interest in science, his estate, and his regiment. He was elected president of the Royal Society of Edinburgh (1832) following the death of Sir Walter Scott, and in 1836 he was created a baronet. In the same year he was offered the command of the troops stationed in Canada and two years later the chief command in India, but declined both. He continued his astronomical researches, and did valuable work. He was the first patron of science in Australia, and as such was eulogised by Sir John Herschel when he presented Brisbane with the gold medal of the Royal Astronomical Society in 1828. Oxford and Cambridge universities gave him the honorary degree of DCL, and he was elected a fellow of the Royal Societies of both London and Edinburgh. He was created Knight Commander of the Order of the Bath in 1814 and Knight Grand Cross of the Order of the Bath in 1837. In 1828, he won the Gold Medal of the Royal Astronomical Society. He published The Brisbane Catalogue of 7,385 stars of the Southern Hemisphere in 1835. The Observatory was used until 1855. When Brisbane returned to Scotland he continued his studies and built a further observatory on his wife's estate, Makerstoun, near Kelso in the Borders. He was a member of the Royal Society of Edinburgh and received its Keith Medal in 1848. In 1833 he acted as president of the British Association for the Advancement of Science. He founded a gold medal for the encouragement of scientific research to be awarded by the Royal Society of Edinburgh. Brisbane died on 27 January 1860 in Largs. His four children predeceased him. He is buried in the Brisbane Aisle Vault, which is in the small kirkyard next to the remains of Largs Old Kirk (known as Skelmorlie Aisle).