Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қылқан жапырақты ағаш түрі
Species of conifer
Pinus radiata (syn. Pinus insignis), Монтерей қарағайы, инсигнис қарағайы немесе радиата қарағайы – Калифорнияның орталық жағалауы мен Мексикаға (Гуадалупе және Седрос аралдарында) ендемік қарағай түрі. Бұл Pinaceae тұқымдасына жататын мәңгі жасыл қылқан жапырақты ағаш. P. radiata – әмбебап, жылдам өсетін, орташа тығыздықтағы жұмсақ ағаш, ол көптеген қолданулар үшін қолайлы және жылдам өсуімен, сондай-ақ сапалы ағаш және қағаз өндірісі үшін бағаланады. Оның орман шаруашылығы бір ғасырлық зерттеулер, байқаулар және тәжірибелердің нәтижесі. Табиғи ареалында қарағайдың қанжарлы ауруын (Fusarium circinatum) тудыратын саңырауқұлақтың паразитінің таралуына байланысты, ол қауіпті жағдайға тап болып отыр.
Pinus radiata (syn. Pinus insignis), the Monterey pine, insignis pine or radiata pine, is a species of pine native to the Central Coast of California and Mexico (on Guadalupe Island and Cedros island). It is an evergreen conifer in the family Pinaceae. P. radiata is a versatile, fast growing, medium density softwood, suitable for a wide range of uses and valued for rapid growth, as well as desirable lumber and pulp qualities. Its silviculture reflects a century of research, observation and practice. it faces serious threats in its natural range, due to the introduction of a fungal parasite, the pine pitch canker (Fusarium circinatum).
Сипаттама
P. radiata – шынайы мәңгі жасыл қылқан жапырақты ағаш, жабайы табиғатта биіктігіне жетеді, бірақ оңтайлы жағдайларда өсірілгенде биіктікке дейін өсе алады, жоғары қарай бұрылған бұтақтары мен дөңгелек тәрізді жоғарғы бөлігі бар. Жапырақтары ("қылқандары") ашық жасыл түсті, үштен біріне топталған (binata түрінде екіден), жіңішке, ұзындығы және тұйық ұшы бар. Ұрғашы конустар ұзын, қоңыр, жұмыртқа тәрізді (жұмыртқа пішіндес) және көбінесе бұтаққа асимметриялық түрде, көлбеу бұрышта бекітіледі. Қабығы тіреліп, қара сұрдан қоңырға дейін болады. Ауруға шалдықпаған немесе жиналмаған жағдайда, оның өмір сүру мерзімі 80-90 жылды құрайды. "Radiata" деген сөз конус қабыршақтарының ортасынан сәулеленген жарықтарға сілтеме жасайды. Ағаш плантацияларында әдетте 4 шаршы метр аралықта, жазықтан бастап орташа еңісті төбелерге дейінгі әртүрлі ландшафттарда отырғызылады. Мексикада Тынық мұхитындағы екі аралда – Гваделупе және Седрос аралдарында кездеседі. Австралия, Жаңа Зеландия және Испанияда ең көп таралған енгізілген ағаш, ал Аргентина, Чили, Уругвай, Кения және Оңтүстік Африкада маңызды плантациялық түр болып табылады. Бұл сонымен қатар әлемдегі ең шалғайдағы мекенделген арал – Тристан-да-Куньяда енгізілген ағаш.
P. radiata is a coniferous evergreen tree growing to tall in the wild, but up to in cultivation in optimum conditions, with upward pointing branches and a rounded top. The leaves ("needles") are bright green, in clusters of three (two in var. binata), slender, long and with a blunt tip. The ovulate cones are long, brown, ovoid (egg shaped), and usually set asymmetrically on a branch, attached at an oblique angle. The bark is fissured and dark grey to brown. When not cut short by disease or harvesting, it has a lifespan of 80 to 90 years. The specific epithet radiata refers to the cracks which radiate from the umbo of the cone scales. In plantations the tree is commonly planted at 4 square meter spacing on a wide variety of landscapes from flat to moderately steep hills. In Mexico, it is found on two islands in the Pacific Ocean, Guadalupe Island and Cedros Island. In Australia, New Zealand, and Spain it is the leading introduced tree and in Argentina, Chile, Uruguay, Kenya, and South Africa it is a major plantation species. It is also an introduced tree on the world's most remote inhabited island, Tristan da Cunha.
Бөлімшелер
Бұл түрдің екі нұсқасы белгілі, олардың әрқайсысы Баха-Калифорниядағы өз эндемикалық аралына сәйкес келеді. Кейбір авторлар бұл таксондарды біріктіріп, инфра түрлерді мойындамайды. Екі аралда да бұл қарағайдың жалғыз түрі және ағаштардың санаулы түрлерінің бірі. Құрлықтағы түрлермен салыстырғанда, көбінесе үш жапырақтан тұратын, аралдық нұсқаларының жапырақтары екі жапырақтан бір шоғырға жиналған. Олардың шишалары да кішкентай, және олар желдің әсерінен құлауға қарсы тұру қабілеті жоғары. Өзінің табиғи ареалында P. radiata ерекше флора және фаунамен байланысты. Бұл Cupressus macrocarpaмен бірге басым қанатты ағаш, ол Монтерей округінің жағалауында ғана табиғи түрде кездеседі. Сонымен қатар, Калифорния штатының Монтерей қаласындағы қарағай ормандарының бірінде құрып кету қаупі төніп тұрған Хикманның потенцилласы табылған. Пиперия ядони – орхидеялардың сирек кездесетін түрі, ол Пеббл-Бич маңындағы қарағай орманына тән. P. radiata өз табиғи ареалында Arceuthobium littorumның негізгі қожайыны болып табылады. Седрос аралындағы қарағайлардың өсетін жері аралдың басқа бөліктеріндегі шөл далалық бұталармен күрт контраст жасап, жедел өзгеретін аймақтарды құрайды. Көптеген тоғайлар түрдің көбінесе монотиптік орманын құрайды, ал жас өсімдіктерден басқа, жер бетінде өте аз өсімдіктер кездеседі. Кейбір аймақтарда ормандардың жиегі Malosma laurina, Diplacus stellatus және эндемикалық Eriogonum molle сияқты шапараль түрлерін қолдайтын аймақты құрайды. Үлкен беттерінің арқасында тұманды конденсаттап, қарағайлар өздері мен олармен бірге өсетін өсімдіктерді суарады. Аралдың солтүстік ұшына жақын, көбінесе Dudleyaдан тұратын суккуленттер қауымдастығы табылады, ал эндемикалық Dudleya pachyphytum кейде экотон аймағындағы қарағайлардың астында өседі. Тыныш мұхитындағы Пасифик-Гровтегі қарағай тоғайы – монарх көбелектерінің маңызды қыстау орны. Оңтүстік Африкада бұл ағаш азғын су ресурстарына қауіп төндіреді. Ағаштың тамыр жүйесі ерекше. Монтерей қарағайының тамырлары жер астының физикалық жағдайларына байланысты мүмкіндігінше тереңге жетеді. Тамырлардың ұзындығы шамамен жеткен. Оңтүстік Африканың кейбір аймақтарында бұл ағаштың көп мөлшерін жоюға жасалған күш-жігер судың қолжетімділігін арттырды, әсіресе өсу сабақтарының бұзылуынан кейін.
Two varieties of this species have been recognized, each corresponding to the island they are endemic to in Baja California. Some authors lump these taxa and do not recognize infraspecies. On both islands it is the only pine species, and one of the few tree species. Compared to the mainland species, which are mostly three needled, the insular varieties have their needles in bundles of two. Their cones are also smaller, and they show greater wind resistance in regards to wind induced toppling. In its native range, P. radiata is associated with characteristic flora and fauna. It is the co dominant canopy tree, together with Cupressus macrocarpa, which also naturally occurs only in coastal Monterey County. Furthermore, one of the pine forests in Monterey, California, was the discovery site for Hickman's potentilla, an endangered species. Piperia yadonii, a rare species of orchid, is endemic to the same pine forest adjacent to Pebble Beach. In its native range, P. radiata is a principal host for the dwarf mistletoe Arceuthobium littorum. The habitat of the pines on Cedros Island contrasts greatly with the desert scrub on other parts of the island, forming zones of abrupt transition. The numerous groves form a mostly monotypic forest of the species, with very few other plants besides seedlings emerging in the understory. In some areas, the edges of the forest form a zone that supports chaparral species, including Malosma laurina, Diplacus stellatus, and the endemic Eriogonum molle. With their large surfaces to condense fog, the pines create irrigation for themselves and their associates. Towards the far northern end of the island, a succulent community mostly consisting of Dudleya is found, and the endemic Dudleya pachyphytum can sometimes be found growing under the pines in the ecotone. A remnant P. radiata stand in Pacific Grove, the Monarch Grove Sanctuary, is a prime wintering habitat of the monarch butterfly. In South Africa, the tree is a threat to already scarce water resources. The tree has remarkable roots. Monterey pine roots will reach downward as far as physically permitted by subterranean conditions. Roots have been discovered up to long. Efforts to remove large quantities of the non native tree in areas of South Africa have resulted in significant increases in accessible water. especially after hail damage to growing tips.
Бая Калифорния
Гуадалупе аралында, вар. бината түрі жоғары деңгейде қорғауға алынған. Халықтың көп бөлігі ондаған мың жабайы ешкілердің бината көшеттерін жеуі және 19 ғасырдың ортасынан бастап соңғы жылдарға дейін топырақ эрозиясын тудыруы салдарынан құрытылды. Ескі ағаштар біртіндеп қурап, 2001-2002 жылдарға қарай саны жүзге дейін азайды. 2005 жылға қарай ешкілерді жою бағдарламасы толығымен аяқталғаннан кейін, жүздеген жас Гвадалупе қарағайлары 2001 жылдан бастап қоршалған жерлерде өсуге басталды, бұл соңғы 150 жылдағы алғашқы маңызды жаңа өсім. Қазіргі уақытта Гуадалупе аралындағы қарағай популяциясының өмір сүруіне ең үлкен қауіп – қарағай қабығының кездейсоқ таралуы болып саналады. Калифорния университетінің Рассел резервациясындағы орман зерттеу стансасында Гвадалупе аралынан алынған 73 P. radiata көшеттерінен тұратын жеміс бағы бар, және ол бината түрін сақтауда маңызды рөл атқарады.
On Guadalupe Island, var. binata is critically endangered. Most of the population was destroyed as tens of thousands of feral goats ate binata seedlings and caused soil erosion from the mid 19th century until just a few years ago. The older trees gradually died off until by 2001–2002 the population stood at only one hundred. With a program to remove the goats essentially complete by 2005, hundreds of young Guadalupe pines have started to grow up in habitat fenced after 2001, the first significant new growth in about 150 years. Possible accidental introduction of pine pitch canker is considered the biggest threat at present to the survival of the Guadalupe Island pine population. The University of California's Russell Reservation forestry research station hosts an orchard planted with 73 P. radiata seedlings from Guadalupe Island and plays an important role in conserving the binata variety.
Австралия
P. radiata Австралияға 1870 жылдары әкелінді. Ол "Австралиядағы плантациялық орманның басым ағаш түрі" болып табылады – сондықтан көптеген австралиялықтар осының салдарынан туындаған жергілікті фаунаның қоныс ету ортасының жоғалуына алаңдайды. Бұл түр Австралияның оңтүстік-шығысы мен оңтүстік-батысында экологиялық зиянды бұршақ ретінде кеңінен танылады және плантациялардың за пределами жекелеген өсімдіктерді жоюға кеңес беріледі. Аделаида қаласының оңтүстік-шығысында орналасқан Куитпо орман – Монтерей қарағайларынан жасалған орман. Сидней қаласының батысында, Пемулвуй елді мекенінде Проспект-Хиллде ендірілген Монтерей қарағайларының орманы бар.
P. radiata was introduced to Australia in the 1870s. It is "the dominant tree species in the Australian plantation estate" – so much so that many Australians are concerned by the resulting loss of native wildlife habitat. The species is widely regarded as an environmental weed across southeastern and southwestern Australia and the removal of individual plants beyond plantations is encouraged. The Kuitpo Forest, south east of the Adelaide city centre, is a planted forest of Monterey Pine trees. west of the Sydney city centre, there is a forest of introduced Monterey Pine trees in Prospect Hill, in the suburb of Pemulwuy.
Чили
P. radiata Вальдивияның ылғалды орташа белдеу ормандарын кеңінен ығыстырды, онда ағаш өндіру үшін үлкен плантациялар құрылды, осы арқылы туған ормандар да қысырына түсті. 2001 жылы бұл түрден 5 580 724 текше метр ағаш өндірілді, бұл Чилидің жалпы ағаш өндірісінің 95% құрайды. 2021 жылы Чилидегі 2,3 миллион гектар орман плантациясының 1,3 миллионы Pinus radiataмен егілді.
P. radiata has greatly replaced the Valdivian temperate rain forests, where vast plantations have been planted for timber, again displacing the native forests. In 2001, this species produced 5,580,724 cubic meters of lumber, or 95% of Chile's total lumber production. In 2021 1.3 million of Chile's 2.3 million ha of forest plantations were planted with Pinus radiata.
Жаңа Зеландия
Монтерей қарағайы (Жаңа Зеландияда әрқашан "Радиата қарағайы" немесе Pinus radiata деп аталады) алғаш рет 1859 жылы Жаңа Зеландияға әкелінді және бүгінде елдің плантациялық орманның 89% осы түрден тұрады. Бұған әлемдегі ең ірі жасанды орманның бірі болып табылатын Каингароа орманы (Солтүстік аралдың орталық үстіртінде) кіреді. 1900 жылдан бастап Роторуа аймағында, түрме жұмысы қолданылып, жаппай отырғызу кең таралды. Кейбір аймақтарда (әсіресе бұрын мал жайылымдары болған, бірақ мал алынып тасталған жерлерде) ол плантациялардан тысқары өсіп, жабайы түрге айналғандықтан (жабайы қарағай немесе жабайы қызыл қарағай деп аталады) инвазивті түр деп есептеледі. Бұл Жаңа Зеландияда ең көп қолданылатын ағаш. Соғыс кезіндегі тапшылыққа байланысты ғана құрылыста қарағайды кеңінен қолдануға батылдық келді. Ол 1920 жылдан бері Оңтүстік аймақта қолданылып келсе де, 1945 жылға дейін оның қасиеттеріне күмән келтірілді, тіпті бір депутат оны тек ішкі қабырғаларды жасауға ғана жарамды деп санады. 1943 жылдан бастап суға ерігіш сақтағыштармен қысыммен өңдеу тәжірибелері жүргізілді.
The Monterey pine (always called "Radiata Pine" or Pinus radiata in New Zealand) was first introduced into New Zealand in 1859 and today 89% of the country's plantation forests are of this species. This includes the Kaingaroa Forest (on the central plateau of the North Island), which is one of the largest planted forests in the world. Mass plantings became common from 1900 in the Rotorua area where prison labour was used. In some areas (particularly areas that were formerly grazed that have had stock removed) it is considered an invasive species (termed a wilding conifer or more commonly wilding pine) where it has escaped from plantations. It is the most extensively used wood in New Zealand. Use of pine in construction did not become widespread until forced by wartime shortages. It had been used in Southland from about 1920, but doubts were being expressed about it as late as 1945, when at least one MP considered it only suitable for interior studding. Experiments in pressure treatment with water soluble preservatives were made from 1943.
Испания
Пиреней түбегінде XIX ғасырдан бері олар негізінен солтүстік аймаққа қағаз өндірісі үшін және көмір шахталарында тіреу жұмыстарына пайдалану мақсатында енгізілді. Ол Галисия, Астурия, Кантабрия, Баск елі және Канар аралдарының солтүстігінде кездеседі. P. radiata ормандары жергілікті экологияға теріс әсер етеді. Оның егістіктерінде әдетте басқа ағаш түрлері өспейді, ал оның көлеңкелі астындағы өсімдік жамылғысы бұталардың бай қабатының қалыптасуына кедерілді етеді. Испанияда жыл сайын кесілген ағаштың 13% осы қарағайдан құралады.
In the Iberian Peninsula since the nineteenth century they have been introduced mainly in the north area in order to take advantage of their wood for the manufacture of paper pulp and for shoring work in coal mines. It is found in low altitude areas of the Autonomous Communities of Galicia, Asturias, Cantabria, the Basque Country, and in the north of the Canary Islands. P. radiata forests have a negative effect on local ecology. In its plantations there are usually no other tree species, while its shady undergrowth does not allow the existence of a rich stratum of scrub. 13% of the wood cut annually in Spain comes from this pine.
Ұлыбритания
P. radiata (Aurea Group) 'Aurea' сорты Корольдік бау-бақша қоғамының Бақшалық Еңбек Сыйлығымен марапатталды.
The cultivar P. radiata (Aurea Group) 'Aurea' has gained the Royal Horticultural Society's Award of Garden Merit.
Америка Құрама Штаттары
P. radiata жеке бақтарда және қоңыржай Калифорнияда, сондай-ақ әлемнің басқа да ұқсас климаттық аймақтарында кеңінен қолданылады. Ол Калифорнияның жағалау аймақтарында, табиғи ареалынан тыс жерлерде, ландшафт ағашы ретінде ерекше жиі өсіріледі, онда климат оның туған жерімен дерлік бірдей. Ол тез өседі және топырақтың кең ауқымы мен климатқа бейімделеді, бірақ шамамен төмен температураны көтере алмайды. Оның жылдам өсуі оны ландшафттар мен орман шаруашылығы үшін өте қолайлы етеді; жақсы жағдайда P. radiata шамамен 40 жылда толық биіктігіне жете алады. P. radiata-ның табиғи таралуын биотикалық және абиотикалық факторлардың жиынтығы анықтаса да, адамдар Калифорния жағалауының бойымен оның таралуын кеңейтіп, тіпті Орегонға дейін жеткізді.
P. radiata is widely used in private gardens and public landscapes in temperate California, and similar climates around the world. It is particularly commonly grown as a landscape tree in coastal areas of California outside of its native range, where the climate is virtually identical to its native range. It is fast growing and adaptable to a broad range of soil types and climates, though it does not tolerate temperatures below about Its fast growth makes it ideal for landscapes and forestry; in a good situation, P. radiata can reach its full height in 40 years or so. Though a combination of biotic and abiotic factors determines the natural distribution of P. radiata, humans have broadly expanded its distribution up and down the California coast, even reaching Oregon.
Қолданылуы
Ағаш ретінде P. radiata кең ауқымды қолдануға жарамды және өңделген кезде шайырлы хош иісі бар. Бұрандалар мен шегелерді жақсы ұстайды, бояу мен лактарды қиындықсыз сіңіреді, ал қазіргі заманғы пеште кептірілген ағашпен жұмыс істеу өте оңай. Ол кептірілген батыс қызыл кедрінен шамамен 1/3-ке ауыр. Иілген кезде сынғыш, сондықтан Орегон қарағайының (Дуглас шыршасы, Pseudotsuga) сияқты жүктемеге төзу қабілеті жоқ. P. radiata үй құрылысында сыртқы қаптама, тіреулер, қабырғалар немесе фанера ретінде, қоршауларда, қабырғаларды ұстап тұру үшін, бетон қалыптарына қолданылады. Ол сондай-ақ кеме жасауда шектеулі түрде қолданылады, онда кейде өңделмеген фанера қолданылады, бірақ ылғалдылықтың кірмеуі үшін эпоксидті шайырмен қапталуы керек. Ағаш әдетте ұзын, таза бөліктерде 12% ылғалға дейін пеште кептіріледі. Ол әртүрлі химиялық тұздармен өңделген немесе өңделмеген күйде болады. Химиялық тұзбен өңдеу тиімділігі дәлелденген және мұндай ағаш көбінесе жер астында тіреулер мен бағаналар ретінде, сондай-ақ қабырғалар мен бағаналы үйлер сияқты құрылымдардың бөлігі ретінде қолданылады. Бұл өңдеу "танализацияланған ағаш" деп аталады. H1 және H2 өңдеуі үй ішінде қолдануға жарамды. H3 – үйдің стандартты ағаш класы және бұл сынып қоршау үшін қолданылады. H4 және H5 – жер астында қолдану үшін стандарт. Жаңа Зеландияда 1995 жылы үйдің ағаш қаңқасында боратпен өңдеуді міндетті етуден бас тарту шешімі «сырғанақ үйлер» дағдарысының басты факторы болды, бірақ 2003 жылдан бері бірқатар өзгерістер ережелерді жақсартты. Төмен сапалы ағаш газет қағазын жасау үшін целлюлозаға айналдырылады. Үй құрылысында жоғары сапалы ағаш қолданылады. P. radiata көбінесе еденге арналған бөлшектік тақталар жасауға қолданылады. Басқа табақша тәрізді өнімдер – қатты тақта, жұмсақ тақта және фанера. Көптеген фанералар құрылымдық және әртүрлі өлшемдерде қол жетімді. Аз мөлшердегі жоғары сапалы фанера жиһаз, шкафтар және кеме жасауға қолайлы жұқа фанераны өндіру үшін қолданылады. Ол түйінсіз және жарықсыз, су өткізбейтін клеймен жабыстырылған. 1990 жылдан бері саусақ тіркемелі жиектелген ағаш кең ауқымды профильдерде қол жетімді. 1958 жылы Жаңа Зеландиялық кеме дизайнері Дес Таунсон P. radiata-ны қолдана отырып, 3 метрлік 186 Zephyr класты қайықты салқын қалыпқа түсіруді бастады. 2011 жылы бұл қолмен жасалған қайықтар өте жоғары бағаға сатылып, көбінесе жақсы жағдайда болды. Қабығы орхидеяларды отырғызу және қайта отырғызу үшін субстрат ретінде қолданылады. P. radiata – Австралия мен Жаңа Зеландиядағы ең көп таралған Рождество ағашы. Калифорнияда P. radiata көбінесе жел немесе шуды тоқтату үшін немесе сәндік мақсаттарда отырғызылады.
As timber P. radiata is suitable for a wide variety of uses, and has a resinous fragrance while being worked. It holds screws and nails well and takes paint and stain without difficulty, and modern kiln dried timber is very easy to work. It is about 1/3 heavier than dried western red cedar. It is brittle when bent, so does not have the same load bearing features as Oregon pine (Douglas fir, Pseudotsuga). P. radiata is used in house construction as weatherboards, posts, beams or plywood, in fencing, retaining walls, for concrete formers. It is also used to a limited extent in boat building where untreated ply is sometimes used, but must be encased in epoxy resin to exclude moisture. The wood is normally kiln dried to 12% moisture in long, clear lengths. It is available treated with a range of chemical salts, or untreated. Chemical salt treatment is well proven and such timber is frequently used in the ground as posts and poles as part of structures such as retaining walls and pole houses. The name applied to this treatment is tanalized wood. H1 and H2 treatment is suited to indoor use. H3 is the standard house timber and this grade is used for fence palings. H4 and H5 are the standard for inground use. In New Zealand, a 1995 change to no longer require borate treatment in house framing timber was a key factor in the leaky homes crisis, but since 2003 a series of changes have now improved the regulations. Lower grade timber is converted to pulp to make newsprint. Higher grade timber is used in house construction. P. radiata is used chipped to make particle board sheets, commonly used in flooring. Other sheet products are hardboard, softboard and ply. Most ply is structural and available in sizes. A small amount of higher grade ply is used to produce thinner ply suitable for furniture, cabinet work and boat building. This is knot and crack free and glued with resorcinol waterproof glue. Since the 1990s finger jointed joinery grade wood has become available in up to lengths in a wide range of profiles. In 1958, New Zealand boat designer Des Townson started building 186 11 feet (3 m), cold moulded Zephyr class dinghies, using P. radiata. In 2011 these hand built boats fetched very high prices and were generally in excellent condition. The bark is used as a substrate for potting and re potting orchids. P. radiata is the most common species of Christmas tree in Australia and New Zealand. In California, P. radiata is commonly planted to block wind or noise, or for ornamental reasons.