Кіріспе

Құс түрі
Түрлер қорабы
| кескін = Rock Ptarmigan (Lagopus Muta).jpg
| кескін түсірілімі = Норвегиядағы көктемгі киімдегі жұп
| дыбыс = Ptarmigan (Lagopus mutus) (W1CDR0001418 BD38).ogg
| дыбыс түсірілімі = Шотландиядағы Гленшидегі ән шұғыласы
| статусы = LC
| статустық жүйе = IUCN3.1
| статустық сілтеме =
| туыс = Lagopus
| түрі = muta
| авторы = (Монтин, 1781)
| бөлімшелік деңгейлер = Төрт түр
| бөлімшелер = шамамен 20–30, оның ішінде:
L. m. muta Скандинавиялық птармиган
L. m. rupestris Канадалық тау птармиганы
L. m. helvetica Альпілік птармиган
L. m. japonica Жапондық птармиган
L. m. millaisi Шотландтық птармиган
L. m. hyperborea Свалбард птармиганы
| синонимдер = * Tetrao mutus Montin, 1781
Lagopus mutus (қате, төмен қараңыз)
| таралу картасы = Rock Ptarmigan Lagopus muta distribution map.png
| таралу картасы түсірілімі = Rock Ptarmigan таралуы, онда ол ақиггик (ᐊᕿᒡᒋᖅ) деп аталады және Ньюфаундленд және Лабрадор провинциясының ресми аң құсы. Жапонияда ол "көктегі құс" дегенді білдіретін райчо (雷鳥) деп аталады. Бұл Гифу, Нагано және Тояма префектураларының ресми құсы және бүкіл елде қорғалатын түр. Көптеген арктикалық құстардан айырмашылығы, птармиган қыста қыстау үшін едәуір салмақ жинамайды.

Этимология

Лагопус туысының атауы көне грек тіліндегі lagos (λαγώς lagṓs) сөзінен шыққан, ол "қоян" деген мағынаны білдіреді, және pous (πούς poús) сөзінен, "аяқ" деген мағынаны білдіреді, бұл құстың қауырсынды аяқтарына сілтеме жасайды. Түрдің атауы – muta – нео-латын тілінен келген және "үнсіз" дегенді білдіреді, бұл аталықтың қарапайым қағауын көрсетеді. Птармиган сөзі шотланд гаэл тіліндегі tarmachan сөзінен шыққан, ол "қағатын" білдіреді. 1684 жылы Роберт Сиббалд грек тілінің, әсіресе pteron (πτερόν pterón) – "қанат", "қауырсын" немесе "ұшы" сөздерінің ықпалымен бастапқы үнсіз "p" әрпін қосты.

Сипаттама

Тасқарға (Lagopus muta) ұзын денелі, ұзын құйрықты және 75-85 см қанат кеңдігі мен 600-800 г салмасы бар құс. Ол шалғын тасқарғадан шамамен он пайызға кішідірек.

L. m. atkhensis (Тернер, 1882) – Танага аралы, Адак аралы және Атка аралы. (Алеут аралдарының батыс-орталық бөлігі, АҚШ)
L. m. dixoni (Гриннелл, 1909) – Мұздық шығанағы аралы және Оңтүстік-Шығыс Аляска
L. m. evermanni (Эллиот Д. Г., 1896) – Батыс Алеут аралдарындағы Ату аралы, АҚШ
L. m. gerasimovi (Ред’кин, 2005) – Ресейдегі Карагинский аралы
L. m. helvetica (Тхиенман, 1829) – Альпі таулары
L. m. hyperborea (Сундевалл, 1845) – Свалбард (Норвегия) және Франц Иосиф жері (Ресей)
L. m. islandorum (Фабер, 1822) – Исландия
L. m. japonica (Кларк А. Х., 1907) – Хонсю (Жапония)
L. m. kurilensis (Курода, 1924) – Курил аралы (Ресей)
L. m. macruros (Скиёлер, 1925) – Солтүстік-Шығыс Гренландия
L. m. millaisi (Хартер, 1923) – Шотландия
L. m. muta (Монтин, 1781) – Солтүстік Скандинавиядан Кола түбегіне (Ресей) дейін
L. m. nadezdae (Серебровский, 1926) – Оңтүстік Сібір және Солтүстік Моңғолия
L. m. nelsoni (Стейнегер, 1884) – Унимак және Уналаска аралы (Алеут аралдарының шығысы, АҚШ) және Оңтүстік Аляска
L. m. pleskei (Серебровский, 1926) – Солтүстік Сібір
L. m. pyrenaica (Хартер, 1921) – Орталық және Шығыс Пиреней таулары (Франция және Испания)
L. m. reinhardi (Брем C. Л., 1824) – Оңтүстік Гренландия
L. m. ridgwayi (Стейнегер, 1884) – Командор аралы (Ресей)
L. m. rupestris (Гмелин И. Ф., 1789) – Солтүстік Солтүстік Америка
L. m. saturata (Саломосен, 1950) – Солтүстік-Батыс Гренландия
L. m. townsendi (Эллиот Д. Г., 1896) – Киска аралы, Амчитка, Кіші Ситкин және Тышқан аралы (Алеут аралдарының батысы, АҚШ)
L. m. welchi (Брюстер, 1885) – Ньюфаундленд (Канада)
L. m. yunaskensis (Габриэльсон & Линкольн, 1951) – Юнаска аралы (Алеут аралдарының орталығы, АҚШ)

Дыбыстар мен дисплейлер

Аталық тас торғайлар көбінесе көбейту маусымында басқа аталықтарға бағытталған, құрқырап, шулап тұратын дауыстар шығарады. Ашық алаңдарда бір немесе бірнеше аталықтар өз аумағын қорғау үшін жерде де, әуеде де демонстрация жасайды, оның ішінде ұшып бара жатқанда басқа аталықтарды қуады. Ауадағы ұсыну ритуалдары қанат қағып, жылдам алға қарай ұшу және одан кейін құйрығын жайып, жоғары қарай сырғуды қамтиды. Аталық, демонстрацияның шыңында, "Ах ААХ ах АААА а а а а а а!" деген қарқынды дауыс шығарып, соңынан сырғалғаннан кейін төмен түседі. Бұл дыбыс көбінесе таяқтың қоршау тақталары арқылы жылдам тартылғандағы дыбысқа ұқсас деп сипатталады. Жерде аталық торғайлар шақырып, басқа аталықтарды қуа жүріп өз кеңістігін қорғайды. Аумақтық аталықтар арасындағы физикалық қақтығыстар сирек кездеседі, бірақ бағынышты аталықтарға қарсы туындаған жағдайлар күшейеді. Құйрығын жаю, мойынды созу, қанаттарын түсіру және ұсыныс жасап тұрған аналықты айналып жүру сияқты басқа да сигналдар да қолданылады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Қатты тасты құс – Арктика және Субарктика Еуразиясы мен Солтүстік Америкада (Гренландияны қоса алғанда) таудың жартасты беткейлерінде және тундрада көбейетін қонысқа жайлы түр. Арктикалық Кордильерада кеңінен таралған, сондай-ақ Норвегия, Швеция, Шотландия, Пиреней, Альп, Болгария, Урал, Памир таулары, Алтай таулары және Жапония тауларында оқшауланған популяцияларда кездеседі – онда ол тек Жапон Альпілері мен Хаку тауында ғана табылмайды. Өмір сүретін жердің қиын өңір болғандықтан, ол небары бірнеше жыртқыштарға – мысалы, алтын бүркітке – ие және таңқаларлықтай жақын келе алады. Жаңа Зеландия, Оңтүстік Грузия, Кергелен және Крозет аралдарына әкелінген. Ресейдің Солтүстік Мұхитындағы Франц-Иосиф жеріндегі шағын популяция полярлық түнде қыстайды және теңіз құстарының отарлары орналасқан биік жартастардағы және олардың астындағы бай өсімдіктермен қоректене отырып тіршілік етеді. Соңғы мұз дәуірінде бұл түр Еуропа континентінде әлдеқайда кеңінен таралған. Еркектердің тарағы жыныстық таңдауға қатысты зерттеулердің назар ортасында болды. Нунавуттағы Скарпа көліндегі тасты құстардың еркектер популяциясын зерттеу, бірінші жылы еркектер арасындағы жұптасу сәттілігі тараның мөлшері мен күйіне байланысты екенін көрсетті, ал көп әйелді еркектердің тарағы моногамды еркектерге қарағанда ірілеу болды. Мөлшеріне байланысты байланыс бірінші жылдан кейін жойылды, бірақ тараның күйіне байланысты байланыс сақталды. Бұл L. muta-ның сол популяциясын зерттеудің тағы бір нәтижесімен сәйкес келеді, онда жалпы жұптасу сәттілігі тараның күйімен байланысты екені көрсетілген. Бірақ алғаш рет жұптасатын құстарда тараның мөлшері жұптасу сәттілігіне әсер етті. Тасты құс алты айлық шақта жыныстық жағынан жетіледі және әдетте алты қозыға дейін туады. Осы жоғары көбею деңгейінің арқасында популяцияның мөлшері аң аулау сияқты факторларға өте аз әсер етеді.

Энергияны сақтау және сіңіру

Тау қазтары май жинау қабілеті шектеулі, сондықтан қыстау кезеңінде құстар жиі жем іздеуге мәжбүр. Қыс бойы жиналған ұсақ салмақтың көп бөлігі көктемгі көбею маусымына дайындық үшін жұмыртқалық, жұмыртқа түтікшесі және гипертрофияға жұмсалады. Метаболизмдік қажеттіліктерді ферментация арқылы ішінара толықтыруға болады, алайда ферментациядан алынатын энергияның өзі жеке тұрғысынан маңызды емес. Денеде май қорының көп болуы тамақ таппайтын кезде тірі қалуға көмектеседі. Дегенмен, бұл қыс бойы тірі қалу үшін жеткілікті энергия көзі емес. Қосымша жиналған май құстардың қимыл-қозғалысына кететін энергияны арттырмайды. Бұл бейімделу, жем іздеу үшін жиі қозғалуға мәжбүр болған түр үшін өте маңызды. Свалбардта қысқы кезеңде тамақ қолжетімділігі олардың таралу аймағының басқа бөліктеріне қарағанда төмендеу болады, бұл басқа топтарда кездеспейтін қажетті май қорының артуын қамтамасыз етеді. Томас Бевикпен жазылған "Британдық құстар тарихы" (1797) еңбегінде бұл түр "Ақ қаз" деп аталады, сондай-ақ "Ақ аңшы құс" немесе "Қақ жайрақ" деген аттар да қолданылған. Бевик құстардың "таудың жабайы өнімдерімен қоректенетінін" жазады, бұл кейде етіне ащы, бірақ жағымсыз емес дәм береді: еті қара түсті және қоян етіне ұқсас дәмі бар.

Облыстық құс

Тасқұс – Канаданың Нунавут аймағының ресми құсы. Оның инуктитут тіліндегі атауы ᐊᕐᑭᒡᒋᖅ ᐊᑕᔪᓕᒃ, aqiggiq atajulik. Бұл Ньюфаундленд және Лабрадордың ресми аң ауы құсы.