Кіріспе

Құс түрі
Түрлер қорабы
| кескін = Capercaillie (8751340764).jpg
| кескін сипаттамасы = Аталық (қос)
| кескін2 = Tetrao urogallus Еуразиялық қазқаз Tjäder.jpg
| кескін2 сипаттамасы = Аналық (тоқа)
| мәртебесі = LC
| мәртебе жүйесі = IUCN3.1
| мәртебе дереккөзі =
| туысы = Tetrao
| түрі = urogallus
| авторы = Linnaeus, 1758
| ареал картасы = Western Capercaillie Tetrao urogallus таралу картасы.png
| ареал картасы сипаттамасы = Батыс қазқаздың ареалы
| ареал картасы2 = Western Capercaillie Tetrao urogallus Еуропадағы таралу картасы.png
| ареал картасы2 сипаттамасы = Еуропадағы таралуы: Бұл шұбар тұқымдасының ірі өкілі және қазіргі шұбарлардың арасындағы ең ірісі. Тұтқында тіркелген ең ауыр нұсқасының салмағы белгілі. Еуропа және Палеарктикада таралған, негізінен жерде тіршілік ететін орман құсы, әсіресе көбейтілу кезеңіндегі мінез-құлқымен танымал. Құстың жыныстық диморфизмі айқын, аталықтары аналықтарынан шамамен екі есе ірі. Әлемдік популяциясы IUCN бойынша "алаңдаушылық тудырмайтын" деп тіркелген.

Таксономия

Бұл түрді алғаш рет Карл Линней өзінің 1758 жылғы "Systema Naturae" кітабының 10-шы басылымында қазіргі биномдық атауымен сипаттаған.
Т. у. cantabricus (Castroviejo, 1967) – Солтүстік-батыс Испания
Т. у. aquitanicus (Ingram, 1915) – Испания мен Франция Пиренейлері
Т. у. crassirostris (C. L. Brehm, 1831) – Альптен Эстонияға дейін
Т. у. rudolfi (Dombrowski, 1912) – Болгариядан оңтүстік-батыс Украинаға дейін
Т. у. urogallus (Linnaeus, 1758) – Скандинавия мен Шотландия
Т. у. karelicus (Lönnberg, 1924) – Финляндия мен Карелия
Т. у. lonnbergi (Snigirevski, 1957) – Кола түбегі
Т. у. pleskei (Stegmann, 1926) – Беларусь (Ресей)
Т. у. obsoletus (Snigerevski, 1937) – Солтүстік Еуропалық Ресей
Т. у. volgensis (Buturlin, 1907) – Ресейдің оңтүстік-шығысында табылған
Т. у. uralensis (Nazarov, 1886) – Урал және Батыс Сібірде табылған
Т. у. taczanowskii (Stejneger, 1885) – Орталық Сібірден Алтай тауларына дейін (Солтүстік-батыс Моңғолия және Шығыс Қазақстан)

Батыс каперселлидің қосалқы түрлерінің еркектерінің ішкі жағында ақ түстің мөлшері батыстан шығысқа қарай артады, Батыс және Орталық Еуропада тек бірнеше ақ дақтармен қара түсті, ал Сібірде дерлік толығымен ақ болады, мұнда қара мүңкілді каперселли орналасқан. Бұл түрдің аналықтарында айырмашылықтар аз. 1770 және 1785 жылдар аралығында жойылып кеткен батыс каперселлидің шотландтық жергілікті популяциясы, мүмкін, ерекше қосалқы түр болған, бірақ ол ресми түрде сипатталған емес. Шотландияда кездесетін батыс каперселли – urogallus атаулы түрінің енгізілген популяциясы.

Гибридтер

Батыс каперциллилері кейде қара қаңқамен (бұл будандар неміс тілінде Rackelhahn деп аталады) және оған жақын қара тұмсықты каперциллимен будандасады.

Сипаттама

Еркек және әйел батыс каперселлилерін олардың мөлшері мен түсі арқылы оңай ажыратуға болады. Еркек құс анасынан әлдеқайда ірі. Бұл түрлердің жыныстық диморфизм көрсеткіші жоғары құстардың бірі, одан ірі бастардтар мен фазан тұқымдасының кейбір өкілдері ғана озып кетеді. Еркектердің (аналықтарынан) ұзындығы әдетте , қанаттарының ені және орташа салмағы болады. Бұрын-соңда бұл түр Палеарктика аймағының барлық тайга ормандарында, салқын және орташа ендікте, сондай-ақ жылы және орташа Еуропаның таулы аймақтарындағы қылқан жапырақты ормандарда кездесетін. Шотландиядағы популяциясы жойылды, бірақ Швециядан қайта қоныстандырылды; Германияда ол "Қызыл тізімге" енгізілген, жойылу қаупі төнген түр ретінде тіркелген және Баварияның төменгі таулы аймақтарында табылмайды; Бавария орманында, Қара орманда және Гарц тауларында тірі қалған батыс каперселлилерінің саны, оларды тұтқында өсіріп, табиғатқа қайта жіберуге жасалған күшті күш-жігерге қарамастан, азайып келеді. Швейцарияда олар Швейцария Альпісінде және Юрада кездеседі; сонымен қатар, Австрия және Италия Альпісінде де таралған. Ирландияда 17 ғасырға дейін кең таралған, бірақ 18 ғасырда жойылды. Норвегияда, Швецияда, Финляндияда, Ресейде және Румынияда популяциясы көп, орманды аймақтарда жиі кездесетін құс; әсіресе Орталық Финляндияда, ол аймақтың елтаңбасында бейнеленген және сонымен қатар аймақтық құс болып саналады. Түрге ең үлкен қауіп – тіршілік ортасының деградациясы, әсіресе әртүрлі жергілікті ормандардың көбінесе бір түрлі ағаш плантацияларына айналуы және құстардың жас плантациялардан елендерді қорғау үшін орнатылған қоршауларға соқтығысуы. Ірі жыртқыштардың (мысалы, сұр қасқыр, қоңыр аю) санының азаюына байланысты, каперселлилерді аулайтын шағын жыртқыштардың (мысалы, қызыл түлкі) көбеюі кейбір аймақтарда мәселе тудырады.

Қалыптануы мен сақталуы

Бұл түрдің таралу аймағы белгілі бір деңгейде және тек Еуропа бойынша 1,5-2 миллионға жуық жекелеген өкілдері бар деп бағаланады. Халық санының азаюына қатысты белгілі бір деректер бар, бірақ жалпы түрдің саны он жыл немесе үш буын ішінде 30%-дан астам азаюды көрсететін IUCN Қызыл тізімінің шегіне жетеді деп есептелмейді. Осылайша, түрдің жағдайы ең нашар деп бағаланады. Халық санын сақтау үшін "қарқынды шараларды қайта қолдану" ұсынылды, әсіресе жұмыртқалар мен балапандардың тірі қалуына көмектесу үшін. Құстардың санының азаюына қарғалар, түлкілер және қарағайлардың күміс түлкілері сияқты жыртқыштар, сондай-ақ бұғыларды қоршаумен қоршау және ересек құстарға зиян келтіретін аумақта адамдардың демалысын ұйымдастыру себеп болып отыр. Бұл түр "өте осал" деп жарияланды және дереу шаралар қабылдау қажет. Шотландияның Биологиялық әртүрлілік министрі Лорна Слейтер мүйізді құсты "керемет құстар" және Шотландияның "символы" деп сипаттап, құстардың азаюын тоқтату үшін "бірлескен жұмыс" жасауға шақырды.

Мінез-құлық және экология

Батыстық каперциллий өзінің табиғи ортасына – бай ішкі құрылымы бар ескі қылқан жапырақты ормандарға бейімделген, онда жеңіл шатыр астында Vaccinium туыстас өсімдіктердің тығыз жапырақты жамылғысы бар. Олар негізінен Vaccinium туыстас өсімдіктермен, әсіресе жалбызбен қоректенеді, жас ағаштардың арасында паналап, ұшу кезінде ашық кеңістіктерді пайдаланады. Олар басқа орман түрлерін сирек пайдаланады. Батыстық каперциллийлер дене салмағының көптігі және қысқа, дөңгелек қанаттарының салдарынан ұшуда шебер емес. Қозғалғанда күрт дауыс шығарып, жыртқыштарды алаңдатады. Дене мөлшері мен қанаттарының ұзындығына байланысты, ұшқанда жас және тығыз орманнан аулақ салады. Ұшу кезінде қысқа үзілістер жасап демалады. Қауырсындарының қозғалысы сылдырлаған дыбыс шығарады. Батыстық каперциллийлер, әсіресе балапандары бар аналықтар, кішкентай аумақта орналасқан мозаика тәрізді ресурстарды қажет етеді: бұл – қоректік өсімдіктер, балапандарға арналған кішкентай жәндіктер, тығыз жас ағаштарда немесе биік жапырақты өсімдіктерде паналау, сондай-ақ ұйықтауға арналған көлденең бұтақтары бар ескі ағаштар. Бұл талаптар ескі орман массивтерінде, шырша мен қарағайда, тығыз жапырақты жамылғыда және оңтүстік-батысқа қарай беткейлердегі жергілікті ағаштардың қайта өсуінде ең жақсы орындалады. Мұндай ашық ормандар төмен қарай ұшуға мүмкіндік береді, ал жас ағаштар паналау қызметін атқарады. Жазық жерлерде мұндай орман құрылымдары ғасырлар бойы қарқынды пайдаланудың нәтижесінде, әсіресе төсеніштің және мал жаюдың әсерінен қалыптасқан. Таулы аймақтарда, сондай-ақ Фенносканиядан Сібірге дейінгі тайга аймағында, боралдық ормандар қатал климаттың салдарынан осы ашық құрылымды сақтайды, бұл каперциллийлер үшін адамның араласуына қарамастан, қолайлы орта жасайды. Тығыз және жас ормандардан аулақ салады, себебі онда паналауға да, қоректік заттарға да тап бола алмайды, сонымен қатар мұндай үлкен құстардың ұшуы қиынға түседі. Батыстық каперциллийлердің саны – көптеген түрлер сияқты – тіршілік ортасының сапасына байланысты. Олардың саны ең жоғары деңгейде күнге толы, ашық, ескі аралас ормандарда кездеседі, онда шырша, қарағай, май және кейбір бук ағаштары өседі және Vaccinium туыстас өсімдіктердің бай жапырақты жамылғысы бар. Көктемгі аумақтар әр құсқа шамамен алғанда. Ұқсас сандар тайга ормандарында да кездеседі. Осылайша, аңшылардың әңгімелерінде айтылатын аңыздарға қарамастан, батыстық каперциллийлердің тығыздығы ешқашан жоғары болған емес. Ересек аталықтар аумақтық болып келеді және қолайлы ортаның шамамен ауданын мекендейді. Аналықтардың аумағы шамамен. Жылдық аумақ, қысқы маусымда қар және дауылдар құстарды төменгі биіктіктерге түсуге мәжбүрлеген кезде, бірнеше шаршы километрге (жүздеген гектарға) жете алады. Аталықтар мен аналықтардың аумақтары біртіндеп жабысуы мүмкін. Батыстық каперциллийлер күндізгі аң болып табылады, яғни олардың белсенділігі күндізгі уақытқа ғана шектеледі. Олар түнде көлденең бұтақтары бар ескі ағаштарда демалады. Бұл ұйықтау орындары бірнеше түн бойы пайдаланылады және оларды оңай картаға түсіруге болады, себебі олардың астындағы жер құрылыс қалдықтарымен жабылған. Аналықтар жерде ұялайды және түнде ұяда болады. Балапандар ұша алмайынша, аналықтар олармен бірге жерде тығыз жапырақты өсімдіктердің арасында түнді өткізеді. Қыс айларында аналықтар сирек жерге түседі, ал қардағы іздердің көп бөлігі аталықтарға тиесілі.

Диета

Батыстық қазылқан түрлі азықтармен қоректенеді, оның ішінде бүршіктер, жапырақтар, жидектер, жәндіктер, шөптер және қыста көбінесе қылқан жапырақты ағаштардың жапырақтары болады. Олардың нәжісінен тамақ қалдықтарын көруге болады, оның диаметрі және ұзындығы шамамен бірдей. Жылдың көп бөлігінде нәжіс тығыз консистенциялы болады, бірақ көкжидек піскен кезде, олар диетаның басым бөлігін құрайды және нәжіс пішінсіз, көкшіл-қара түсті болады. Батыстық қазылқан – жоғары мамандандырылған өсімдікқоректі, ол жазда көбінесе көкжидек жапырақтарымен және кейбір шөп тұқымдарымен, сондай-ақ қамыс жас өршіштерімен қоректенеді. Жаңа туған балапандардың алғашқы апталарында протеинге бай тамақ қажет, сондықтан олар негізінен жәндіктермен қоректенеді. Жәндіктердің болуы ауа райына байланысты: құрғақ және жылы ауа райы балапандардың тез өсуіне жағдай жасайды, ал суық және жаңбырлы ауа райы өлім-жітімнің артуына әкеледі. Қыста, қардың көптігі жер бетіндегі өсімдіктерге қол жеткізуді қиындатқанда, батыстық қазылқан күні мен түнін ағаштарда өткізеді, шырша, қарағай және май құрғақтарымен, сондай-ақ бук және қарамсиырдың бүршіктерімен қоректенеді. Бұл ауыр қысқы тамақты қорыту үшін құстарға ұсақ тастар немесе гастролиттер қажет, оларды олар белсенді түрде іздеп жейді. Мұндай тастар, құстардың жақсы жетілген қарынмен бірге, ұнтақтағыштай жұмыс істейді және жапырақтар мен бүршіктерді ұсақ бөліктерге бөлді. Сонымен қатар, батыстық қазылқанда қыста ұзаққа созылатын екі қосымша бар. Онда симбиоздық бактериялардың көмегімен өсімдік материал қорытылады. Қысқы күндердің қысқа болуына қарамастан, батыстық қазылқан дерлік үнемі тамақтанады және шамамен 10 минут сайын бір түйіршік шығарады. Жақында Норвегия мен Францияда нәжістен алынған ДНК-ны зерттеу нәтижесінде олардың диетасы бұрынғыдан әлдеқайда әртүрлі екені анықталды.

Жақсылық жасау және көбею

Батыстық қаздың көбейту маусымы наурыз бен сәуір аралығында көктемгі ауа райының жағдайына, өсімдіктердің өсуіне және биіктікке байланысты басталады және мамыр немесе маусымға дейін созылады. Осы ұзақ уақыттың үштен екі бөлігі көрші әтештер арасындағы немесе бір ұялы жердегі әтештер арасындағы аумақтық бәсекелестікпен ғана өтеді. Таңның алғашқы сәттерінде, әтештер күзет ағашының қалың бұтағында құдайылауды бастайды. Әтеш құйрығын тік көтеріп, қауырсындарын жаяды, мойнын тік ұстайды, тұмсығын аспанға бұрады, қанаттарын жайып, төмен түсіріп, әйелдерге әсер ету үшін өзінің ерекше әнін орындай бастайды. Бұл ән – домалақ пинг-понг доптарының құлауын еске түсіретін екі рет қайталап шығарылатын дыбыс, ол бірте-бірте шампанның тығысы ашылғандағыдай жарылысқа ұласады, содан кейін сызылу дыбыстары естіледі. Маусым соңына қарай, әйелдер ұялы жерге, "лек" деп аталатын (швед тілінен "ойын" деген мағынада) жерге келеді. Әтештер жерде құдайылауды жалғастырады: осы – құдайылаудың басты кезеңі. Әтеш өзінің сүйікті ағашынан жақын маңдағы ашық жерге ұшып, өнер көрсетуін жалғастырады. Жұптасуға дайын әйелдер мойынсоқтап, жалбарыну үні шығарады. Егер лекте бірнеше әтеш болса, көбінесе альфа-әтеш әйелдермен жұптасады. Осы кезеңде батыстық қаз өте сезімтал болады. Тіпті жалғыз адамның келуі әйелдерді қорқытып, ұшырып жіберуіне және олардың ұрықтануға дайын болған қысқа уақыт ішінде жұптасуына кедерілтуі мүмкін. Солтүстік елдерінде батыстық қаздың еркектері көбейту маусымында агрессивті мінез-құлқымен белгілі, кейде өз аумағына кірген адамдарды қуады. Бір зерттеуде, мұндай "ауытқушы" еркектердегі тестостерон деңгейі қалыпты әтештерге қарағанда бес есе жоғары екені анықталды. Күзде шағын құдайылау шыңы болады, ол қысқы айлар мен келесі маусым үшін аумақтарды белгілеуге қызмет етеді.

Жұмыртқа салу

Жұптасқаннан кейін шамамен үш күн өткен соң тауық жұмыртқа салуды бастайды. 10 күннің ішінде ұя толады. Орташа ұяда сегіз жұмыртқа болады, бірақ 12-ге дейін де болуы мүмкін, сирек жағдайда төрт немесе бес жұмыртқа ғана кездеседі. Шамамен 26-28 күнге дейін күтіп жату (инкубация) ауа райы мен биіктікке байланысты созылады. Ұялау маусымының басында тауықтар кез келген тітіркендіріске өте сезімтал келеді және ұядан жылдам қашып кетеді. Маусым соңына қарай олар белгілі бір деңгейде тітіркендіріске төзе алады, көбінесе жас ағаштың төменгі бұтақтарының немесе сынған ағаш басының астында жасырылған ұяларына тығылып отырады. Жұмыртқадан жарылуға жақындағанда тауықтар ұяда тығыз отырады және ұяға тым жақын келгенде ғана қозғалады. Ұя құс күніне бір сағаттан артық ұядан тыс тамақтануға кетпейді, сондықтан олардың ас қорытуы нашарлайды. Жақын жерде ұя бар екенін "сағаттанушы" деп аталатын ерекше үлкейген және деформацияланған нәжістері арқылы білуге болады. Барлық жұмыртқалар бір уақытта жарылады, содан кейін тауық ұядан шығып кетеді, олар осы кезде ең осал болады. Тастап кетілген ұяларда көбінесе "кеакаль" деп аталатын, инкубация кезеңінде тауықтың ішек қосымшаларында жиналған қалдықтар табылады.

Ұрықтандыру және өсу

Ұядан шыққаннан кейін балапандар жылу үшін аналық тауыққа тәуелді болады. Барлық ерте жетілетін құстар сияқты, жас құстар да қауырсынмен толық жабылған күйде туады, бірақ олардың дене температурасын – құстарда 41 °C (106 °F) – өздері ұстай алмайды. Салқын және жаңбырлы ауа райында балапандар бірнеше минут сайын және түні бойы аналық тауықтың жылуын қажет етеді. Олар өздері жем іздейді және көбінесе жәндіктермен қоректенеді, мысалы, көбелектердің құрттары мен қабықтары, құмырсқалар, көп аяқты жәндіктер, жер қоңыздары. Олар тез өседі және түскен энергияның көп бөлігі ұшу бұлшық еттерінің ақуызына (тауықтың кеудесіндегі ақ ет) айналады. 3-4 апталық шамасында олар алғашқы қысқа ұшуларын жасай алады. Осы кезден бастап, жылы түндерде ағаштарда ұйықтай бастайды. Шамамен 6 апталық жасқа келгенде дене температурасын толыққанды ұстай алады. Қауырсын қауырсындары жетілмеген қауырсынға ауысады, ал 3 айлық жасында тағы бір қауырсын ауысу олардың жас ересек құс қауырсындарын келтіреді; енді екі жынысты да оңай ажыратуға болады. Қыркүйектің басынан бастап отбасылар ыдырай бастайды. Бірінші болып жас қораздар таралады, содан кейін жас тоқалар. Екі жыныс та қыс бойында азық іздеу үшін шала топтасып жүреді.

Жыртқыш және аңшылық

Каперкаиллиді жейтін сүтқоректілердің ішінде еуразиялық рысь (Lynx lynx) және сұр қасқыр (Canis lupus) бар, бірақ олар көбінесе сәл ірірек аңды ұнатады. Ал еуропалық қарағайық (Martes martes), бук мысығы (Martes foina), қоңыр аю (Ursus arctos), жабайы шошқа (Sus scrofa) және қызыл түлкі (Vulpes vulpes) көбінесе жұмыртқаларын және балапандарын жейді, бірақ олар сақ болып тіршілік ететін құстарды тосқауылға түсірсе, ересектерге де шабуылдай алады.