Кіріспе

Ежелгі Шумер қаласы, қазіргі Ирактағы Dhi Qar провинциясында орналасқан. Бұл жердің шумер және аккад тілдеріндегі атаулары туралы ғалымдар арасында пікір талас бар. Дәстүр бойынша, Умма Телл Жохамен теңестірілген. Бірақ соңғы кезде оның солтүстік-батысындағы Умм аль-Акариб қаласында немесе тіпті екі қаланың да аты болғаны айтылуда. КИ.АН қаласы Аккад империясының билеушісі Римуш тарапынан қиратылған. КИ.АН-да алты құдай болған, олардың ішінде Гула КИ.АН және Сара КИ.АН есімдері белгілі. Умма қаласының қамқоршы құдайлары Сара және Нинура болды. Еді дәуірінің билеушісі Ур Лумма Уммада Энки гал және Нагар па'е құдайларына арнап ғибадатханалар салғаны мәлім.

Тарих

Бұл жер кем дегенде Урук кезеңінен бері қоныстанған. Одан көптеген протокилем жазулары табылды. Көптеген ерте мәтіндік дереккөздер III династияның басындағы кезеңге жатса да, ED I/II кезеңінен бірнеше тақташа мен жақтау сол жерден шықты.

Ерте династиялық кезең

Себебі екі қазба орны заманауи дәуірге дейін қазылмағандықтан, олардың қолдарындағы көптеген тоналған мәтіндерге сүйене отырып, ертерек археологтар ерте династиялық кезеңдегі ежелгі қалалар – Гиша мен Умманы «Умма» деген жалғыз географиялық атаумен біріктірген. Қазіргі қазба жұмыстары бұл мәселені нақтылады. Шамамен 2400 ж.б.д. Энтемена баяндағандай, Лагашпен ұзақ шекаралық қақтығыстарымен танымал болған қала, шамамен 2350 ж.б.д. Лугал-Заге-Си билігінде өркендеп, сонымен қатар Ур және Урук қалаларын да бақылады.

Саргон дәуірі

Аққад империясы тұсында Умма ірі держава және экономикалық орталық болды, оған Адаб пен Урук қалалары ғана бақталасты. Аққадтың 11 әкімшісі, сондай-ақ Гутий билігінде болған екі әкімші туралы мәлімет бар. Олардың бірі – Лу Уту – Нинхурсагқа, екіншісі – Эрешкигальға храм салғанын хабарлайды. Гутийдің Ярлаган тұсындағы әкімші Намахни Нинураның Эула храмын салғанын жаздырған.

Үр III кезең

Үр III әулеті тұсында Умма маңызды провинциялық орталыққа айналды. Үр билеушілігі кезінде Умманың бірнеше әкімдері белгілі: Аа Кала, Дадага және Ур Лиси – барлығы Ур Нигардың ұлдары, ал Аа Каланың әйелі Нинбилия. Қазба жұмыстарынан табылған 30 000-нан астам тақташаның көп бөлігі сол дәуірге жататын әкімшілік және экономикалық мәтіндер. Олар Уммадағы жағдайды жақсы түсінуге мүмкіндік береді. Үр III билеушісі Шу Синнің бір жылдық атауы: "Үр патшасы Шу Син Уммада Шара храмын салған жыл". Келесі билеуші Ибби Синнің де "Үр патшасы Ибби Син Уммада Шара храмын салған жыл" деген жылдық атауы болған. Шүлгінің Умма күнтізбесі (б.з.д. 21 ғасыр) кейінгі Вавилон күнтізбесінің тікелей алдындағысы, ал одан кейін ерте еврей күнтізбесіне де әсер еткен. Ысын-Ларса кезеңінде Ларса билеушісі Сумуэль (шамамен 1894-1866 ж.б.з.б.) өзінің соңғы жылдық атауларының бірі ретінде "Умма қиратылған жыл" деп атаған.

Жохаға айт

Телл-Жохаға 1854 жылы Уильям Лофтус, ал 1885 жылы Пенсильвания университетінің профессоры Джон Пуннетт Петерс барған. Петерс оның жартысы құм төбелермен жабылғанын, сондай-ақ өңделген тас және мыс сынықтарын тапқан. 1900 жылдардың басында Урдың үшінші династиясына жататын көптеген Умма тақташалары заңсыз қазбалар арқылы көне заттар нарығына шыға бастады. 1999 жылдан 2002 жылға дейін Навала Ахмед Әл Мутавалли басқаратын ирактық команда Жохада жұмыс істеді. Олар ерте династиялық, саргондық, Ур III және ежелгі вавилон кезеңдерінен бірнеше тақташалар мен сақиналарды, сондай-ақ Ур III кезеңіне жататын ғибадатхананы және ежелгі вавилондық тұрғын үйлерді тауып қалпына келтірді. Клинопись жазуы бар тақташалар қазір жариялануда. 2016 жылы Драхослав Хулинек басқаратын Словакия археологиялық және тарихи институтының тобы Телл-Жохада Шара ғибадатханасына бағытталған қазба жұмыстарын бастады. 2016 жылы қазылған траншея (Траншея 1) ғибадатхананың екі құрылыс кезеңінен (3 және 4-ші деңгейлер) өткенін көрсетті. 4-ші деңгей көне аккад кезеңіне жатады деп саналады. 2017 жылы көптеген қарақшылық шұңқырларының арасында талдың үстінде (Траншея 2) алаң ашылды, ал 5-ші деңгейде ерте династиялық құрылыс табылды. 2019 және 2020 жылдары Траншея 2-де ежелгі вавилон, Ур III, көне аккад және ерте династия кезеңдеріне жататын он сегіз клинопись жазуы бар тақташалар табылды, олардың үшеуі өз орнында болды. Топографиялық зерттеу көрсеткендей, ерте династия кезеңінде Умма 400 гектар аумақты алып, 40 гектарлық қалалық орталыққа ие болды.

Умм әл-Ақариб (Гиша)

Умм әл-Ақәріп (шығыс бойламасы 45,80° және солтүстік ендігі 31,60°) Телл-Жохадан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 6 километр жерде орналасқан, ауданы 5 шаршы километрге жуық және 21 тоғаннан тұрады, ең биігі жазықтық деңгейінен 20 метр жоғары. Бұл ежелгі Гиша қаласы деп есептеледі және ерте династиялық кезеңнен кейін тасталып кеткен. Алғаш рет 1800 жылдардың соңында Джон Пуннетт Петерс бұл жерге сапар шеккен, ол жердің құмнан салыстырмалы түрде таза екенін және битуммен бекітілген екі ірі күйдірілген кірпіш құрылысын тапқан. Умм әл-Ақәріпте археологтар ерте династиялық кезеңге (б.з.д. 2900–2300 жылдар) жататын қабаттарды, оның ішінде тұрғын үйлерді, сарайларды және бірнеше монументалды ғимараттарды, соның ішінде екі ерте династиялық ғибадатхананы (Ақ ғибадатхана және Х ғибадатханасы) қазып шығарды. Шамамен 70 "клинопись көздері" де қазылған. Бұл жердің қорғаушы құдайы – Ама усум га/Усумгал ана деп саналады.

Шметке айт

Tell Shmet (сондай-ақ Tell Schmidt және Tell Shmid) орны да жақын жерде, Уммадан солтүстік-батысқа қарай 10 шақырым жерде және Забаладан көзге көрінетін қашықтықта орналасқан. Ол Евфрат өзенінің шығыс тармағының жағалауында, Забалаға апаратын каналдың үстінде орналасқан. Ол Үр III дәуірінде Умма провинциясының құрамына кірген. Бұл жердің көлемі 990x720 метр (712 800 шаршы метр). Сайттың негізгі Саргон және Үр III қалдықтары құмды даланың пайда болуын болдырмау үшін ағаш отырғызу бағдарламасы аясында Ауыл шаруашылығы министрлігімен жойылған. 1994 жылы басталған қарақшылыққа жауап ретінде, 2001 және 2002 жылдары Мұхаммед Сабри Абдулрахимнің басшылығымен Ирактың Көнеліктер және Мұра жөніндегі Мемлекеттік Кеңесі құтқару қазбаларын жүргізді. 2003 жылғы соғыстан кейін тұрғын үйлерді қарақшылық жасау кезінде қазба жұмыстарының барлық қағаз жазбалары жоғалып кетті. Плано-дөңгелек кірпіштер және III династияның ерте және Акад дәуірінің тұрғын ауданы табылды. Оның ішінде 67 саз балшықтан жасалған клинопись тақташалары, ондаған цилиндрлі мөрлер, сондай-ақ тас және металдан жасалған көптеген заттар бар еді. Тақташалардың көп бөлігі ЭД III дәуіріне жатады, соңғысы Үр III дәуірінен. Тақташалар бұл жердің ежелгі атауы Ки.анки болған деген пікірді қолдайды. Оларда Ниназу және Думузи Мару құдайларының есімдері айтылады. Тақташалардың тек бір бөлігі жарияланған. Алдыңғы мәтіндік талдау КИ.АН Забалаға өте жақын орналасқандығын көрсеткен. Акад империясының екінші билеушісі Римуш билік құрған кезде КИ.АН, өзінің губернаторы Лугал КА басшылығымен, аймақтық көтеріліске қатысып, жеңіліске ұшырады. Үр III дәуірінде КИ.АН-ның энсисі (губернаторы) болған. Сол кезеңде оның құдайлық билеуші Шулгиге арналған ғибадатханасы ("e dSulgi ra"), сондай-ақ Шара, Нинура, Амаруэна, Гештинана, Думузи, Гула, Нинлағаш және Нинее құдайларына арналған ғибадатханалары болғандығы белгілі.

Талап-тапсыру

2003 жылы Иракқа жасалған шабуыл кезінде, Коалиция бомбалауды бастағаннан кейін, тонаушылар қазір жүздеген шақырықтар мен ойыстармен толы болған жерге шабуылдады. Осы оқиғаның салдарынан болашақтағы ресми қазба жұмыстары мен ғылыми зерттеулерге қатысты үміттер күрт төмендеді. 2011 жылы дамып келе жатқан елдердегі мәдени мұра орындарына қауіпті жағдайларды бақылайтын Global Heritage Network ұйымы, 2003 және 2010 жылдардағы Умманың әуе суреттерін жариялады. Суреттер тонаушылардың жасаған траншеяларынан қираған ландшафтті көрсетіп тұрды – жалпы ауданы шамамен 1,12 шаршы километрді құрады. Умма аймағынан тәркіленген клинопись жазуы бар тақташалар Ирак мұражайына жеткізілуде, соның ішінде 2009 жылы 1500-ге жуық тақташалар табылды.