Кіріспе

Эспрессо кофесін дайындауға арналған құрылғы.

Эспрессо машинасы, ұнтақталған кофе мен сүзгі арқылы "тақташаны" қайнау температурасына жуық қысыммен су жіберіп, қалың, концентрленген кофе – эспрессо дайындайды. Эспрессо жасау үшін әртүрлі конструкциядағы машиналар жасалған. Көптеген машиналар топтық басы және портафильтр сияқты ортақ элементтерге ие. Эспрессо машинасының құрамында сүт сияқты сұйықтықтарды буға түсіру және көбікті етуге арналған бу шығару құбылысы болуы мүмкін, бұл капучино және кафе латте сияқты кофе сусындары үшін қолданылады. Эспрессо машиналары бумен, поршеньмен, сорғымен немесе ауа сорғысымен жұмыс істей алады. Машиналар қолмен немесе автоматты түрде жұмыс істеуі мүмкін.

Тарих

Алғашқы эспрессо машинасы 1822 жылы француз Луи Бернард Рабу жасаған. 1855 жылы тағы бір француз, Эдуард Лойсель де Сантес, Универсальдық көрмеде сағатына 2000 келі кофе дайындай алатын кафе экспресс машинасының үлгісін ұсынды. 1884 жылы Турин қаласынан Анджело Мориондо 1884 жылғы Туриннің жалпы көрмесінде тағы бір машинаның жұмыс істейтін үлгісін көрсетті. Оған 16 мамыр 1884 жылғы № 33/256 патент берілді ("Bollettino delle privative industriali del Regno d'Italia", 2-ші серия, 15-том, 1884 жыл, 635–655 беттер). Анджело Мориондоға, Турин қаласынан, "Экономикалық және жылдам кофе дайындауға арналған жаңа бу машинасы, 'A. Мориондо' әдісі, CXL тақтасы" деген өнертабысы үшін өнеркәсіптік құқық сертификаты табысталды. Мориондо машинасын өте шектеулі санда жасатып, оны өзінің бірнеше мекемелерінде қолданды, мысалы, Туриндегі бұрынғы Ұлттық галереядағы (1930 жылдары бұзылған) Американдық барда. 1901 жылы Миландық Луиджи Беццера машинаны жақсарту бойынша патент алды. Беццера инженер емес, механик еді. Ол қолданыстағы машинаны жақсартудың бірнеше патенттерін алды, алғашқысы 19 желтоқсан 1901 жылы тіркелді. Ол "Кофе дайындау және оны дереу ұсыну машиналарындағы жаңалықтар" деп аталды (№ 153/94, 61707, 5 маусым 1902 жылы берілген). 1905 жылы патентті Дезидерио Павони сатып алып, La Pavoni компаниясын құрды және Миландағы Виа Паринидегі шағын шеберханада машинаны коммерциялық түрде (күніне біреуден) шығара бастады. 1933 жылы венгр-итальян Франческо Ильи будың орнына қысыммен суды пайдаланатын алғашқы автоматты кофе машинасын ойлап тапты. "Иллетта" қазіргі эспрессо машинасының алдағысы болды.

Қозғалтқыш механизмі

Эспрессо жасау үшін көптеген машиналар құрастырылды. Көптеген машиналардың бірнеше ортақ элементтері бар. Дәнектің ұсақтығын, дәнекті тығыздауға қолданылатын қысым мөлшерін немесе қысымның өзін өзгерту арқылы эспрессоның дәмін өзгертуге болады. Кейбір бармендер эспрессоның температурасын жоғарырақ ұстау үшін оны тікелей қыздырылған демитасс кесеге немесе шот стаканына құяды.

Қозғалтқыштармен

Эспрессо машиналарын шығаратын Gaggia компаниясының негізін қалаушы Ахилл Гаггия 1945 жылы Италияда поршеньді немесе рычагты машинаны ойлап тапты. Бұл конструкцияда оператор рычагты қолданып, қыздырылған суға қысым түсіріп, оны кофе ұнтағы арқылы өткізеді. Эспрессо дайындау процесі көбінесе "суыру" деп аталады, себебі бұл рычагты машиналар эспрессо алу үшін ұзын тұтқаны суыруды қажет етеді. Осы себепті рычагты эспрессо машиналарын кейде қолмен басқарылатын эспрессо машиналары деп те атайды. Рычагты машиналардың екі түрі бар: қолмен поршеньді және серіппелі поршеньді конструкциялар. Қолмен поршеньді машинада оператор суды тікелей кофе ұнтағы арқылы итеріп жібереді. Ал серіппелі поршеньді конструкцияда оператор серіппені кернеуге жұмыс істейді, содан кейін серіппе эспрессо үшін қажетті қысымды (әдетте 8-10 бар; 116-145 пси) қамтамасыз етеді.

Бумен жұмыс істейтін

Бумен жұмыс істейтін құрылғы бу немесе бу қысымы арқылы суды кофе арқылы өткізеді. Алғашқы эспрессо машиналары бумен жұмыс істейтін типтес болды, олар бір қазандықтың төрт топқа түйістірілуі арқылы бір уақытта әртүрлі кофе түрлерін жасауға мүмкіндік берді. Бұл конструкция әлі де төмен бағалы тұтынушы машиналарында қолданылады, себебі оған қозғалмалы бөліктердің қажеті жоқ. Сонымен қатар, бумен жұмыс істейтін машиналарында сорғымен жұмыс істейтін машиналармен салыстырғанда, кофе дайындау үшін қысым төмен болады. Осының салдарынан эспрессоның белгісі саналатын креманың сапасы нашарлайды.

Құбырмен жұмыс істейтін

Пистоналы машинаның жетілдірілген түрі – 1961 жылы Faema E61 машинасымен енгізілген және коммерциялық эспрессо барларында ең көп таралған дизайнға айналған сорғымен жұмыс істейтін машина. Қолмен күш салудың орнына, электрмотормен қоздырылатын сорғы эспрессо дайындау үшін қажетті күшті қамтамасыз етеді. Эспрессо машиналары коммерциялық орналымдарда кең таралған суық су құбырынан немесе қолмен су толтырылатын жеке резервуардан суды тікелей қабылдауға арналған. Соңғысы көбінесе кішкентай көлемді коммерциялық орналымдарда және үйдегі эспрессо машиналарында қолданылады. Қажетті жоғары сорғы қысымы мен ағынды дәл басқару қажет болғандықтан, әдетте қолданылатын электр сорғыларының ерекше түрі – соленоидты поршеньді сорғылар. Бұл сорғылар оң ығыстырмалы сорғылар (жалпы санат) ретінде жіктеледі. Үй машиналарында суды және буды қайнату әдісіне байланысты төрт түрлі нұсқасы бар; олар талқылау кезінде әдетте аббревиатуралармен белгіленеді. Бір қазандық (SB) Бұл машиналар тек дайындауға, бу шығаруға болмайды, сондықтан бір қазандық қана керек. Олар сирек кездеседі, бу таяқшалары қарапайым және бағалы қосымша болып табылады. Бір қазандық, екі қолданыс (SB/DU) Кейбір үйдегі эспрессо машиналары суды дайындау температурасына дейін қыздыру және сүтті булау үшін бір камераны пайдаланады. Алайда, олар бір уақытта бір ғана операцияны орындай алады, сондықтан эспрессо дайындау және сүтті көбіктіру процесі арасында қыздыру кезегі қажет. Дайындау температурасы бу жасау температурасынан төмен болғандықтан, машина бір режимнен екіншісіне аусу үшін уақыт қажет. Сонымен қатар, дайындау процесінен кейін бір қазандық бу таяқшасы арқылы дайындаудан қалған судың (әдетте аз мөлшерде) бөліп шығарады, бұл бумен қыздырылған сүттің сәл сулы дәміне әкелуі мүмкін. Мұны болдырмау үшін сүтті булауды бастамас бұрын, қалдық суды бу таяқшасынан жинау керек. SB/DU көбінесе үй модельдерінің төменгі деңгейлерінде кездеседі, бу таяқшалары қарапайым және бағалы қосымша болып табылады. Жылу алмастырғышы (HX) Кейбір машиналар бу температурасында ұсталатын бір қазандықты пайдаланады, бірақ дайындауға арналған су жылу алмастырғышы арқылы өтеді, будан біршама жылу алып, бірақ оған дейін көтерілмейді. Дайындауға арналған су сүтті булау үшін қажетті температурадан төмен болса да, кофеді дұрыс дайындау үшін оны салқындату қажет; сондықтан бұл машинаның түрі бірінші эспрессо дайындамас бұрын 4-6 секунд салқындатуды қажет етеді. Машина дұрыс температураға келгеннен кейін, қажетті мөлшерде эспрессо дайындауға болады, жаңартпаудың қажеті жоқ. Алайда, егер пайдаланушы машинаны біраз уақытқа бос қалдырса, жуу процесін қайталау қажет. HX түрі көптеген орташа диапазонды машиналарда кездеседі және көптеген пайдаланушылар дұрыс температураны таңдауға көмектесу үшін термометрлерді орнатады. Дайындау суының температуралық тұрақтылығына қатысты пікірталастар бар, өйткені ол бу температурасынан дайындау температурасына тікелей емес, керісінше ауыстырылады. Жылу алмастырғышының басқа жүйелерге қарағанда үлкен артықшылығы – дайындау үшін қолданылатын су әрқашан су көзінен, яғни су резервуарынан немесе су желісінен жаңа болып табылады. Тұнған су әдеттегідей жуу арқылы шығарылады. Қазандықта сақталған тозған суды пайдаланудың орнына. Бірінші HX – 1961 жылғы Faema E61. Екі қазандық (DB) Соңында, кейбір коммерциялық немесе үйдегі эспрессо машиналарында дайындауға арналған су бөлек камерада қыздырылады, бұл екі бөлек қазандықты қажет етеді. Бұл негізінен жоғары сатыдағы машиналарда кездеседі, бірақ кейбір орташа сатыдағы машиналарда да кездеседі, HX-пен толықтырылады. Екі қазандық термині екі бөлек қазандықты қамтитын машиналар үшін тар мағынада қолданылады, ал екі жылытқыш (DH) машиналары деп аталатын машиналар үшін кең мағынада қолданылады, олар дайындау үшін қазандықты және дайындау суын бу температурасына дейін қыздыру үшін жеке термоблокты (TB) қамтиды – HX машиналарына кері, онда қазандық бу температурасында және дайындау температурасына дейін салқындатылады. Принцип бойынша, TB машиналары бумен пісірудің өнімділігі мен жылдамдығы есебінен тұрақты дайындау температурасын береді, ал HX машиналары тұрақты дайындау температурасы есебінен жақсы бумен пісіреді. Нағыз DB машиналары тұрақты дайындау температурасын және жылдам булауды қамтамасыз етеді, бірақ олар үлкен және қымбат. Оның кемшілігі – эспрессо дайындауға арналған қазандықтар негізінен аз айналыммен тозған судан тұрады, олар жаңа су қосылмай қайта-қайта қайнатылады. Бірінші DB – 1970 жылғы La Marzocco GS.

Ауамен қоректендірілген

Соңғы жылдары ауа сорғысымен жұмыс істейтін эспрессо машиналары пайда болды. Бұл машиналар қысылған ауаны пайдаланып, ыстық суды кофе ұнтағы арқылы өткізеді. Ыстық су әдетте қайнатқыштан немесе термос колбадан қосылады. Қысылған ауа қолмен сорғыдан, N2 газынан немесе картридждерден, немесе электр компрессорынан алынады. Ауа сорғысымен жұмыс істейтін машиналардың бір артықшылығы – олар электр машиналарына қарағанда әлдеқайда кішкентай және жеңіл. Олар көбінесе қолға ұсталатын және тасымалдауға ыңғайлы. 2007 жылы француздық инновациялық компания Nielsen Innovation SARL ұсынған Handpresso Wild машинасы таныстырылды.

Машина бөлшектері

Топтық бас (немесе топтық) – алмалы-салмалы сүзгіні (немесе топтық тұтқаны) қабылдайтын бөлік. Әдеттегі тұтынушыға арналған эспрессо машинасының көбінесе тек бір топтық басы болады, ал коммерциялық кофеханаларда қолданылатын кәсіби машиналар бірден жетіге дейін топтық басқа ие болуы мүмкін. Эспрессо дайындау процесінде ыстық су қысыммен топтық бас арқылы өткізіледі. Топтық бастың ішінде көптеген тесіктер (душ) бар, олар қысыммен келген суды портафильтр себетіндегі кофе ұнтағының бетіне біркелкі таратуға тырысады, соның арқасында кофе ұнтағы арқылы тегіс ағыс қамтамасыз етіледі. Портафильтр (немесе топтық тұтқа) жартылай автоматты және поршеньді эспрессо машиналарының топтық басына бекітіледі және оның себетінде тығыздалған кофе ұнтағы орналасады. Ол көбінесе жақсы жылу сақтау үшін латуньдан жасалады және пластик немесе ағаш тұтқамен жабдықталады. Портафильтр эспрессо машинасының тығыздағышымен (прокладкасымен) біріктіріледі және жоғары қысымды ыстық суды кофе ұнтағы арқылы бағыттайды. Сонымен қатар, сатушылар кофе металмен жанасуын азайтатын түбі жоқ портафильтрлерді де сатады. Түбі жоқ портафильтр – бұл баристалардың кофе ұнтағының сапасын және экстракцияның тегіс болуын бағалау үшін пайдаланатын құрал, сондай-ақ пісіру процесінде судың кофе шайқасында тесік жасауына мүмкіндік беретін "каналдану" құбылысын визуалды түрде тексеруге мүмкіндік береді. Көптеген баристалар қолданылған кофе ұнтағын жинау үшін арнайы қораптарды (нокбокс) пайдаланады.

Автоматтандыру

Пісіру процесін автоматтандыру үшін сорғылары, сенсорлары, клапандары және ұнтақтағыштары бар машиналар әдетте автоматты деп аталады. Жартылай автоматты машиналар суды қолмен емес, сорғы арқылы жеткізеді. Қосымша клапан арқылы корзинадағы қалған пісіру қысымы босатылады. Автоматты машиналар пісірілген көлемді (соның салдарынан пісіру уақытын) автоматтандырады. Олар мұны топтық басына орнатылған ағын өлшегіш арқылы жасайды: бағдарламаланған су мөлшері өлшегіштен өткен кезде сорғы өшіріледі. Ұнтақтау және тығыздау әлі де қолмен жасалады. Супер автоматты машиналар кофеді автоматты түрде ұнтақтап, тығыздап, эспрессо дайындайды. Операторға тек қана кофе бұршақтарын салуға арналған ыдысты толтырып, қолданылған ұнтақтарды босату және егер машина су құбырына қосылмаған болса, суды резервуарға құю қажет. Кейбір модельдерде сүтті автоматты түрде көбіктіріп, құюға арналған құрылғы бар. Супер автоматты машиналар кофеді қолмен ұнтақтау және тығыздау мүмкіндігін жояды, бұл эспрессоның сапасына әсер етеді. Кәсіптік мекемелер әдетте бірнеше топтық басы бар жартылай автоматты машиналарды пайдаланады. Бұл машиналар тұтынушылық модельдерге қарағанда әлдеқайда үлкен және эспрессоны жылдам дайындауға қабілетті. Көптеген коммерциялық машиналар автоматты режимде жұмыс істей алады. Қолмен немесе жартылай автоматты машиналар пісіру сапасын жақсырақ бақылауға мүмкіндік береді. Пісіруді қашан тоқтату (пісіру уақыты) маңызды фактор болғандықтан, ол көбінесе әрбір дайындалған эспрессоға қарай реттеледі, сондықтан жартылай автоматты машиналар автоматты машиналардан жиі артықшылыққа ие, бірақ кейбір машиналар автоматты болады. Қолмен басқарылатын машиналар Еуропада көбірек танымал, онда көбінесе қара эспрессо ішеді.

Пештің жоғарғы жағы

Мока құмыралары, сондай-ақ пеш үстіндегі эспрессо дайындағыштар деп те аталады, эспрессо машиналарына ұқсас, себебі олар қысыммен кофе жасап, нәтижесіндегі сусынның кейбір ерекшеліктері ортақ, бірақ басқа жағынан айырмашылықтары бар. Сондықтан, оларды "эспрессо" машинасы деп атау кейде күмәнді, бірақ олардың қысым мен буды пайдаланып кофе жасауы, 1948 жылғы Gaggia эспрессо машиналарына дейінгі барлық эспрессоға ұқсас, сондықтан терминнің кең мағынасында олар қабылданады, бірақ стандартты заманауи эспрессо машиналарынан ерекшеленеді. Мока құмыралары эспрессо машиналары сияқты қысыммен кофе дайындайды, дәстүрлі эспрессо машинасына ұқсас кофе экстракциясының қатынасын қамтамасыз етеді және бұршақ сорты мен ұнтақтау дәрежесіне байланысты, эспрессо машиналары жасаған крема деп аталатын көбікті эмульсияны жасауға қабілетті. Мока құмыралары эспрессо машиналарынан айырмашылығы, олар 1,5 бар (21 пси) қысыммен, 9 бар (130 пси) емес, және эспрессо машиналарына қарағанда жоғары температурада – қайнаған су мен будың қоспасын пайдаланады, бұл ертедегі бумен жасалған кофе машиналарына ұқсас. Төменгі бөлігінде су орналасады. Ортаңғы бөлігінде ұнтақталған кофе салынатын сүзгі себеті бар, ол төменгі бөлікке орналастырылады. Жоғарғы бөлігі металл сүзгісімен төменгі бөлікке бұралады. Құмыраны пеште қыздырғанда, төменгі бөліктегі будың қысымы суды түтік арқылы сүзгі себетіне, содан кейін ұнтақталған кофеге және металл сүзгіге итеріп, жоғарғы бөлікке құяды, онда кофе дайын болады. Олар Италия, Испания және Португалияда кең таралған. Оларды макинетта (итальян тілінде "кішкентай машина") немесе каффетиера (итальян тілінде "кофе жасау машинасы") деп те атайды.