Кіріспе

Индуистік жазбалар
Индуистік мәтіндер

Пураналар (Puranas; , purāṇa; сөзбе-сөз "көне, ескі" дегенді білдіреді) – индуистік әдебиеттің кең ауқымды жанры, олар көптеген тақырыптарды, әсіресе аңыздар мен басқа да дәстүрлі хабарларды қамтиды. Пураналар өздерінің хикаяларында бейнеленген күрделі символизм қабаттарымен танымал. Бастапқыда санскрит және басқа да үнді тілдерінде жазылған бұл мәтіндердің бірнешеуі индуистік Вишну, Шива, Брахма және Ади Шакти сияқты ірі құдайлардың есімдерімен аталады. Пурана жанры индуизм мен джайнизмде де кездеседі, онда 400 мыңнан астам шумақ бар. Әртүрлі Пураналардың алғашқы нұсқалары біздің заманымыздың 3-10 ғасырлары аралығында жазылған болуы мүмкін. Олар Смритилер ретінде қарастырылса да, Ведадан гөрі индуизмді көбірек қалыптастырды, көптеген жергілікті дәстүрлердің әртүрлі сенімдерін Ведалық брахмандық жүйеге тоқу және біріктіру арқылы "мәдени синтез" жасады. Барлық Пураналар көптеген құдайлар мен құдайшаларды мадақтаса да, "олардың секталық сипаты күрт емес", ал олардың ішіндегі діни амалдар Вайдика (Веда әдебиетімен үйлесетін) деп есептеледі. Пурана әдебиеті Үндістандағы Бхакти қозғалысымен өріліп, Двайта және Адвайта ғалымдары Маха Пуранадағы Ведантика тақырыптарына түсініктемелер берді.

Этимология

Дуглас Харпер Пурана сөзінің этимологиялық түбі санскрит тіліндегі Пуранах сөзінен шыққан дейді, сөзбе-сөз мағынасы "ежелгі, бұрынғы", "пура" сөзінен – "бұрын, алдында", грек тіліндегі paros, pro, авеста тіліндегі paro, ескі ағылшын тіліндегі fore сөздерімен туыс, олардың бәрі прото-үнді-еуропа тіліндегі *pre және *per сөздерінен тараған.

Шығу тегі

Махабхаратаның баяндаушысы Вьяса Пураналардың жинақтаушысы ретінде діни аңызға ие. Ежелгі дәстүр бойынша, бастапқыда бір ғана Пурана болған. Вишну Пурана (3.6.15) Вьяса өзінің Пуранасамхитасын шәкірті Ломахаршанаға сеніп тапсырғанын айтады, ол өз кезегінде оны шәкірттеріне жеткізді, олардың үшеуі өздерінің самхиталарын жинақтады. Бұл үш Пурана, Ломахаршананың Пуранасымен бірге, Муласамхитаны құрайды, одан кейін он сегіз Пурана туындады. Пурана термині Ведалық мәтіндерде кездеседі. Мысалы, Атхарва Ведада Пурана (бірлікте) XI.7.24 және XV.6.10-11 жерлерінде айтылады. Сол сияқты, Шатапатха Брахмана (XI.5.6.8) Итихасапуранамды (бір құрама сөз ретінде) атап өтеді және Париплаваның 9-шы күні хотр діни қызметкері Пурананың бір бөлігін оқуы керек деп ұсынады, себебі «Пурана – бұл Веда, осылай» (XIII.4.3.13). Алайда П. В. Кейннің айтуынша, бұл мәтіндер бірнеше шығарманы меңзеп тұр ма, әлде Пурана термині бір ғана шығарманы білдіре ме, бұл нақты емес. Кейінгі Ведалық мәтін Таиттирия Араньяка (II.10) терминді көпше түрінде қолданады. Сондықтан Кейн, кем дегенде, кейінгі Веда кезеңінде Пураналар үш немесе одан да көп мәтінге сілтеме жасады және олар оқылды, зерттелді деп мәлімдейді. Махабхаратаның көптеген бөлімдерінде «Пурана» бірлік және көпше түрінде кездеседі. Сонымен қатар, мәтіндерде «Пуранам» деген есімнің бірлікте қолданылуы жұмыс түрлерінің бірін білдірген болуы мүмкін. Ведалық мәтіндерде Пурана немесе Пураналар терминінің айтылуына қарамастан, олардың мазмұны туралы ең көне Дхармашастралар – Апастамба Дхармасутра мен Гаутама Дхармасутраның құрамына дейін белгісіздік болды, олар қазіргі Пураналарға ұқсас Пураналарды еске салады. «Итихас пурана» термині туралы тағы бір ерте айтылған сөз Чандогья Упанишадада (7.1.2) кездеседі, Патрик Оливель оны «бесінші Веда ретінде тарихтар мен ежелгі әңгімелер жинағы» деп аударды. Бхадараняка Упанишада да пурананы «бесінші Веда» деп атайды. Томас Коберннің айтуынша, Пураналар мен ертедегі Пураниядан тыс мәтіндер олардың шығу тегіне қатысты екі дәстүрді растайды: біреуі Ұлы Жанның демі ретінде құдайлық шығу тегін жариялайды, екіншісі – Вьяса есімді адамның бұрыннан бар материалды он сегіз Пуранаға реттеп жинағанын айтады. Коберн айтады, ертедегі сілтемелерде Пурана термині кейінірек кездескен кезеңнен айырмашылығы, бірлікте қолданылған, себебі олар «көп түрлі формасын» қабылдағаннан кейін көпше түріне ауысты.

Сканда Пурана

Сканда Пурана – 81 000 шумақтан тұратын ең ірі Пурана. Оның аты Шива мен Уманың ұлы, Ганешаның інісі Сканда құдайының есімімен байланысты. Мәтіннің мифологиялық бөлімі Шива мен Вишну, Парвати, Рама, Кришна және индуистік пантеондағы басқа да маңызды құдайлар туралы әңгімелерді қамтиды. 20-шы ғасырдың соңында Непалда IX ғасырдың басына жатқан Сканда Пурана қолжазбасының табылуынан бастап, ғалымдардың Сканда Пуранаға деген қызығушылығы қайта жанданды. Бұл жаңалық Сканда Пурананың 9 ғасырда болғанын растады. Дегенмен, салыстыру көрсеткендей, 9 ғасырлық құжаттың мазмұны отаршылдық дәуірден бері Оңтүстік Азияда тараған Сканда Пурана нұсқаларынан толыққандай өзгеше.

Пурандар Ведаларды толықтырады

Пураналардың Ведалармен байланысы ғалымдар арасында пікірталас тудырып келеді, кейбіреулері мұнда ешқандай байланыс жоқ десе, енді біреулері олардың бірдей екенін айтады. Макс Мюллер Пураникалық әдебиет тәуелсіз, тарихында көп рет өзгерген және Веда дәуірімен немесе Веда әдебиетімен тығыз байланысы жоқ екенін мәлімдеді. Керісінше, Вэнс Кеннеди атап көрсеткендей, Пурана әдебиеті Ведаға толықтыру ретінде қызмет етуге арналған. Говинда Дас сияқты кейбір ғалымдар Пураналар Ведалармен тек атау бойынша ғана байланысқа ие екенін, мазмұны бойынша емес деп санайды. Бұл байланыс толығымен механикалық сипатта. Виман Чандра Бхаттачарья және П.В. Кейн Пураналардың Ведалардың жалғасы және дамуы екенін айтады. Судакар Малавия мен В.Г. Рахуркар бұл байланысты Пураналардың Ведаларды түсінуге және түсіндіруге көмектесетін қосымша мәтіндер екендігімен байланыстырады. К.С. Рамасвами Састри мен Манилал Н. Двивиди үшінші көзқарасты ұсынады, ол Пураналар Ведалардың этикасының, философиясының және дінінің нағыз мағынасын білуге мүмкіндік береді. Барбара Холдреджи Итихасалардың (үнді эпостарының) және Пураналардың бесінші Веда мәртебесіне күмән келтіреді. В.С. Аграваланың сөзіне сәйкес, Пураналар Ведалардағы метафизикалық шындықтарды "ашып көрсету, түсіндіру, бейімдеу" мақсатымен жазылған. Олардың кейбіреулері, мысалы Агни Пурана және Мацья Пурана, Рочердің айтуынша, "барлық нәрсе" – ойдан шығарылғаннан фактілерге дейін, практикалық рецепттерден абстракті философияға дейін, географиялық Махатмиялардан (саяхат жол көрсеткіштерінен) косметикаға дейін, мерекелерден астрономияға дейін қамтиды. Энциклопедиялар сияқты, олар да өз заманының талаптарына сай болу үшін «Упабримхана» процесі арқылы жаңартылып отырылды. Дегенмен, 36 негізгі және екінші дәрежелі Пураналардың кейбіреулері, мысалы Сканда Пурана, Падма Пурана және Бхавишья Пурана, негізінен Тиртха Махатмиялармен (қасиетті орындарға саяхат жол көрсеткіштерімен) айналысады, ал Ваю Пурана және Брахманда Пурана көбінесе тарихқа, мифологияға және аңыздарға назар аударады.

Пурандар діни мәтін ретінде

Колониялық дәуірдегі Пураналар ғалымдары оларды негізінен діни мәтін ретінде зерттеді, ал Ванс Кеннеди 1837 жылы осы құжаттардың кез келген басқа мақсатта қолданылуы көңіл көншітпейтінін айтты. 1732 жылдан бастап 30 жыл Үндістанда өткізген және 1767 жылы Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланған Джон Сефания Холвелл Пураналарды "құдай сөздерінің 18 кітабы" деп сипаттады. Қазіргі заманғы ғалымдар бұл 19 ғасырғы пікірге күмәнмен қарайды. Мысалы, Лудо Рошер былай дейді:

Пураналарды діни мәтін ретінде зерттеу әлі де даулы мәселе болып табылады. Кейбір индуист зерттеушілері, отаршылдық дәстүрінде, Пурана мәтіндерін қасиетті жазбалар немесе діни мазмұнның пайдалы көзі ретінде қарастырады. Ал Рональд Инден сияқты басқа ғалымдар бұл тәсілді "табиғатына түбегейлі кірігіп, тарихқа қарама-қарсы" деп санайды, себебі Пурана мәтіндері уақыт өте келе және географиялық жағдайларға байланысты жиі өзгеріп отырды. Олардың діни мәтіндер екендігі туралы алғышарттың өзі – бұл өзгерістердің "діни көшбасшы немесе философтың білдірген индуизмі", немесе "индуисттік ой-сананың көрінісі", немесе "қоғамның жалпы бейнесі" екендігін көрсетеді. Алайда, мәтіндер мен үзінділер әдеби туындылар және "олардың авторларының жеке дарыны" болып табылады.

Қолжазбалар

Пураналардың қолжазбаларын зерттеу қиындық тудырды, себебі олардың арасында үлкен қайшылықтар бар. Бұл барлық Махапураналар мен Упапураналарға тән емес. Батыс ғалымдары көбінесе қолданатын Пураналардың көптеген басылымдары "бір немесе кездейсоқ таңдалған бірнеше қолжазбаға негізделген", тіпті бірдей атаумен басқа қолжазбалардың да бар екені белгілі. Ғалымдар бұрыннан-ақ "басылған нұсқадан көп ерекшеленетін" Пурана қолжазбаларының бар екенін мойындап келеді, және қайсысы дұрыс екені, сондай-ақ кездейсоқ немесе іріктелген басылымнан жасалған қорытындылар географиялық немесе уақыт бойынша барлық жерде ортақ болды ма, жоқ па, әлі анық емес. Бұл мәселе бірдей атаумен сақталған Пурана қолжазбаларында ең күшті байқалады, бірақ тамил, телугу, бенгал және басқа да аймақтық тілдердегі қолжазбалар көбінесе назардан тыс қалған.

Хронологиясы

Орта ғасырларда жаңадан табылған Пураналар қолжазбалары ғалымдардың назарын аударды және Пурана әдебиеті уақыт өте келе баяу редакцияланып, мәтіннің бұзылуына ұшырағанын, сондай-ақ көптеген тараулардың кенеттен жойылғанын және олардың жаңа мазмұнмен алмастырылғанын көрсетті. Нәтижесінде, қазіргі кезде айналымда жүрген Пураналар 11-шы ғасырға дейін немесе 16-шы ғасырға дейін болған нұсқалардан толығымен өзгеше. Тағы төрт түрлі қолжазбаның табылуы, бұл құжат екі мәрте маңызды редакциялаудан өткенін көрсетеді: біріншісі, болжам бойынша, 12-ші ғасырға дейін, ал екіншісі – 15-ші-16-шы ғасырларда, себептері әлі белгісіз. Рошер әр Пурананың жазылған мерзімі әлі де даулы екенін айтады. Диммит пен ван Буйтенен Пураналардың әрқайсысы энциклопедиялық стильде жазылған және оларды қашан, қайда, не үшін және кім жазғанын анықтау қиын екенін мәлімдейді.

Жалған өнімдер

Қазірге сақталған көптеген қолжазбалар пальма жапырақтарына жазылған немесе Британ Үндістанының отаршылдық дәуірінде көшірілген, олардың кейбіреулері 19 ғасырда жазылған.

Аудармалар

Хорас Хейман Уилсон 1840 жылы Вишну Пурананың бір нұсқасының ең алғашқы ағылшын тіліндегі аудармаларының бірін жариялады. Сол қолжазба мен Уилсонның аудармасын Манмата Натх Датт қайта қарастырып, 1896 жылы жариялады. "Бүкіл Үндістан Каширадж Траст" қоры Пураналардың басылымдарын шығарды. Маринас Пуэльле (Мариадас Пиллай) 1788 жылы Бхагавата Пурананың тамил тіліндегі нұсқасынан француз тіліндегі аудармасын жариялады, және бұл Еуропада кеңінен таралып, отарлық дәуірде көптеген еуропалықтарға 18 ғасырдың индуист мәдениеті мен индуизміне таныстырды. Пуэль 1795 жылы Пондичерриден осы мәтіннің басқа аудармасын "Le Bhagavata" деген атпен қайта басып шығарды. Пуэльдің аудармасының бір данасы Париждегі Франция Ұлттық кітапханасында сақтаулы.